حالەل دوسمۇحامەدۇلى – قازاقتىڭ قوعام قايراتكەرى جانە ەتنوگراف، جازۋشى، تاريحشى، زەرتتەۋشى، اعارتۋشى. ونىڭ قازاق مەديتسيناسىنا قوسقان ۇلەسى وتە زور. حالەل دوسمۇحامەدۇلى ورال اسكەري ورتا مەكتەبىن اياقتالعاننان كەيىن، 1903 جىلى سانكت-پەتەربۋرگ اسكەري-مەديتسينالىق اكادەمياسىنا وقۋعا بارادى.

التى جىل ىشىندە ول دۇنيەتانىمىن دامىتتى جانە ءوز بولاشاق ءومىرىن تاڭدادى. 1909 جىلى دوسمۇحامەدۇلى التىن مەدالمەن بۇل جوعارى وقۋ ورىن بىتىرگەن سوڭ، ول پەرم، سوسىن ورال ورىس-قازاق اسكەري باتالونىندا اسكەري دارىگەر رەتىندە جۇمىس ىستەي باستادى.

اسكەري قىزمەتتە جۇرگەندە ح.دوسمۇحامەدۇلى قازاق حالقىنا كوپتەگەن مەديتسينالىق كومەك قاجەت ەكەنىن تۇسىنەدى. قاراپايىم حالىق الدىن الۋ شارالارىن بىلمەگەندىكتەن كوپتەگەن جۇقپالى اۋرۋلاردان قايتىس بولادى.

وبا – حح عاسىردىڭ باسىنداعى قازاق حالقىنىڭ ەڭ باستى قايعى-قاسىرەتى. ح.دوسمۇحامەدۇلى جەرگىلىكتى حالىققا ۋاقتىلى مەديتسينالىق كومەك كورسەتۋگە جانە اۋرۋلار مەن ىندەتتەردىڭ الدىن الۋ ءۇشىن قاجەتتى تەحنيكالىق قىزمەت كورسەتۋ جۇمىستارىن جۇرگىزۋ ءۇشىن اسكەري قىزمەتتەن كەتۋگە رۇقسات سۇرايدى.

1913 جىلى حالەل دوسمۇحامەدۇلى اسكەري قىزمەتتەن كەتەدى. سول جىلى ورال وبلىسىنىڭ تەمىر اۋدانىندا دارىگەر بولىپ جۇمىس ىستەي باستايدى. 1920 جىلعا دەيىن ول ەپيدەميامەن كۇرەستە بەلسەندى جۇمىس ىستەدى.

1915 جىلى قازاقستاننىڭ بىرنەشە وبلىسىندا، اسىرەسە، باتىستا وبا ىندەتى ءورشي باستادى. حالەل دوسمۇحامەدۇلى وسى قاۋىپتى اۋرۋمەن كۇرەسۋگە ۇلكەن ۇلەس قوستى. ول وبا جانە باسقا دا جۇقپالى اۋرۋلار تۋرالى، دەنساۋلىق ساقتاۋ جانە ءدارى-دارمەك تۋرالى بىرقاتار عىلىمي ماقالالار جازدى.

ول «قازاق» گازەتى جانە باسقا باسىلىمداردا قاراپايىم، قولجەتىمدى تىلدە ءاربىر اۋرۋعا، تەراپيا جانە الدىن الۋ ءىس-شارالارىن سيپاتتاپ ءتۇسىندىردى، جۇقپالى اۋرۋلاردى ەمدەۋ تۋرالى ماقالالار جازدى.

دوسمۇحامەدوۆ ءوزىنىڭ مەديتسينالىق جانە عىلىمي ماقالالارىندا ەمدەۋ ادىستەرىن ەگجەي-تەگجەيلى قازاق جانە ورىس تىلدەرىندە ۇسىنعان: ءار اۋرۋدىڭ سيپاتتامالارىن، ەمدەۋ ادىستەرىن جازعان، ءتۇرلى الدىن الۋ شارالارىن ۇسىنعان.

1920 جىلى حالەل دوسمۇحامەدۇلى ورتالىق ازيا ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ مەديتسينا فاكۋلتەتىندە جۇمىس جاسايدى، سونىمەن قاتار تاشكەنتتەگى قازاق مۇعالىمدەر ينستيتۋتىندا وقىتۋشى جانە مەكتەپتىڭ دەنساۋلىق ساقتاۋ قىزمەتكەرى رەتىندە جۇمىس ىستەيدى. قازاقستان باسقارۋ جونىندەگى اسكەري رەۆوليۋتسيالىق كوميسسيانىڭ مۇشەسى بولعان́.

1921 جىلى قازاق رەسپۋبليكالىق كوميسسياسىندا جۇمىس اتقارعان. ول قازاق حالقىنىڭ پەداگوگيكالىق جۇمىسىنا قاتىستى. حالەل دوسمۇحامەدۇلىنىڭ باسشىلىعىمەن جانە تىكەلەي قاتىسۋىمەن قازاق مەكتەپتەرى ءۇشىن بىرقاتار وقۋلىقتار مەن وقۋ-ادىستەمەلىك قۇرالدار جازىلدى. مەكتەپ باعدارلامالارى جاسالدى، عىلىمي ءادىسناما قۇرىلدى. ءوزى جاراتىلىستانۋ جانە پەداگوگيكا سالاسىندا جۇمىس جاسادى.

1922 جىلدان باستاپ ح.دوسمۇحامەدۇلى تۇركىستان تەرريتورياسىنىڭ حالىق دەنساۋلىعى كوميسسارياتىندا بەلسەندى جۇمىس ىستەيدى، وبا ىندەتىنە قارسى كۇرەس جونىندەگى ورتالىق كوميسسيانى باسقارادى، قازاق كسر حالىق كوميسسارياتىندا مەديتسينالىق-سانيتارلىق-ەپيدەميولوگيالىق جۇمىستاردى جۇرگىزەدى.

دەنساۋلىق ساقتاۋ حالىق كوميسسارياتىندا جۇمىس ىستەگەن كەزدە ول قازاقستاندىق مەديتسينا كادرلارىن دايارلاۋعا ەرەكشە نازار اۋدارادى. 1925 جىلى حالەل دوسمۇحامەدۇلى قازاق مەملەكەتتىك باسپاحاناسىنىڭ شىعىس بولىمشەسىنىڭ مەڭگەرۋشىسى بولىپ تاعايىندالادى. 1926 جىلى ورتالىق ازياداعى (تۇركىستان) قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ وكىلى بولىپ قىزمەت اتقارادى.

1926 جىلى ورتالىق ايماقتىق ينستيتۋتقا ەنگىزىلگەن ءبىرىنشى ساناتتى عالىم رەتىندە اتتەستاتسيادان وتەدى. سونىمەن قاتار مەملەكەتتىك باسپا ءۇيىنىڭ عىلىمي-رەداكتسيالىق ءبولىمىن باسقارادى. سونداي-اق، 1926 جىلى حالىق كوميسسارياتى جوعارى پەداگوگيكالىق ينستيتۋتىنىڭ ورىنباسارى، رەكتورى بولىپ تاعايىندالدى جانە پەداگوگيكا كۋرسىن وقىدى.

ارنايى كوميسسيانىڭ شەشىمىنە سايكەس پەداگوگيكا كافەدراسىنىڭ دوتسەنتى اتاعى بەرىلەدى. حالەل دوسمۇحامەدۇلى ءوزىنىڭ انا تىلىندە مەديتسينا جانە جاراتىلىستانۋ بويىنشا وقۋلىقتار مەن تانىمال عىلىمي كىتاپتار جازادى: «ومىرتقالى جانۋارلار تۋرالى» (1927 ج.), «عىلىمي تەرمينولوگيا تۋرالى ەسەپ» (1922), «وبا اۋرۋمەن قالاي كۇرەسۋگە بولادى» (1924) جانە ت.ب.

قازىرگى ۋاقىتتا دوسمۇحامەدۇلىنىڭ قازاق تىلىندەگى عىلىمي تەرمينولوگيا تۋرالى ويلارى وتە ماڭىزدى. «جانۋارلار» كىتابىندا ول بىلاي دەپ جازدى: «وسى ۋاقىتقا دەيىن ءتىل قۇرىلىمى تۋرالى كىتابىنان باسقا، احمەت بايتۇرسىنۇلىنىڭ قازاق تىلىندەگى عىلىم تۋرالى كىتاپتارى جوق، ويتكەنى بىزدە عىلىمي كىتاپتار جازۋ مۇمكىندىگى بولمادى. قازىر قازاق ءتىلىن عىلىمي ۇعىمدارمەن تانىستىرۋ وتە قاجەت. عىلىمي ادەبيەتتەردى ءوز انا تىلىنە اۋدارعاندا ەڭ باستىسى عىلىمدا قولدانىلاتىن تەرميندەردى دۇرىس جانە ناقتى اۋدارۋ. عىلىم تىلىندە قازاق تىلىندە قولدانىلاتىن تەرميندەردىڭ ادال، قول جەتىمدى اۋدارماسى وتە قيىن جۇمىس. دەگەنمەن، مۇنداي ەكۆيۆالەنتتەردىڭ ىرىكتەۋى وتە قيىن، قازىرگى ۋاقىتتا بۇل وتە قاجەت، ويتكەنى ول بارلىق دامۋ جولىن كورسەتەدى» [1, 309].

سوندىقتان، قازاق تىلىندەگى العاشقى عىلىمي كىتاپتاردى باسىپ شىعارعاندا، مەنىڭ ويىمشا، ادەمى، مانەرلى سيپاتتاما جاساۋدان گورى تەرميندەردىڭ جاقسى ەكۆيۆالەنتتەرىن بەرۋ ماڭىزدى.

1926 جىلدىڭ ناۋرىزىندا حالەل دوسمۇحامەدۇلى قازاق مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پرورەكتورى بولىپ تاعايىندالدى. ول قازاق مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ ءۇش فاكۋلتەتى مەن وقۋ باعدارلامالارىن قۇرۋعا ارنالعان ۇيىمداستىرۋ جوسپارىن دايىندايدى.

1928 جىلدىڭ شىلدە-قازان ايلارىندا قازاق مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پرورەكتورى بولدى. 1930 جىلى حالەل دوسمۇحامەدۇلى قازمۋ-دىڭ پروفەسسورى، عىلىم اكادەمياسىنىڭ جەرگىلىكتى تاريح ورتالىق بيۋروسىنىڭ كوررەسپوندەنت-مۇشەسى، قازاق عىلىمي قوعامىنىڭ مۇشەسى بولىپ سايلاندى.

ءستاليننىڭ قۋعىن-سۇرگىن ساياساتى حالەل دوسمۇحامەدۇلىن دا اينالىپ وتپەدى. ول ۆورونەجگە 7 جىلعا جەر اۋدارىلادى، سوندا ۆورونەج گيگيەنا جانە الەۋمەتتىك دەنساۋلىق ينستيتۋتىنىڭ ءبولىم مەڭگەرۋشىسى قىزمەتىن اتقارادى.

1938 جىلدىڭ ماۋسىم ايىندا ول قايتادان قاماۋعا الىنادى. 1939 جىلدىڭ ساۋىرىندە حالەل دوسمۇحامەدۇلى قايتىس بولادى. 1958 جىلدىڭ 28 قاڭتارىندا قازاق سسر جوعارعى سوتى حالەل دوسمۇحامەدۇلىن ستاليندىك فەميداسىنىڭ قۇربانى بولعانىن مويىنداپ، ونى اقتايدى.

حالەل دوسمۇحامەدۇلى العاش رەت قازاق تىلىندەگى عىلىمي تەرمينولوگيامەن اينالىسقان وتاندىق عالىم. بۇل سالادا ول قازاق تىلىندەگى العاشقى وقۋلىقتار: «تابيعات عىلىمى»، «جانۋارلار» (1925), «ادام دەنەسى»، «وقۋشىلار دەنساۋلىعى» (1925), «زوولوگيا» (1926) جازدى. دوسمۇحامەدۇلى قازاق ءتىلى مەن ادەبيەتىنىڭ دامۋىنا ۇلكەن ۇلەس قوستى.

فونەتيكالىق زاڭدار «سينگارمونيزم زاڭى قازاق تىلىندە» عىلىميزەرتتەۋ جۇمىسىن جازعان (1924). «قازاق حالقىنىڭ اراسىنداعى وبا تۋرالى قالاي كۇرەسۋگە بولادى» (1918-24) كىتابىن جاريالادى، سونىمەن قاتار «شەرنياز شەشەن» (1925), «كوكىلتاش مەدرەسەسىنىڭ بۇحارادا قالاي قۇراستىرىلعانى تۋرالى اڭىز» (1927) جانە ت.ب.

قازاق فولكلورىنىڭ تەوريالىق ماسەلەلەرىنە ارنالعان «قازاق حالقىنىڭ اۋىزشا ادەبيەتى» اتتى ەسسە شىعارعان. ول «مۇرات-اقىندار سوزدەرى» (1924), «يساتاي-ماحامبەت» (1925), «الامان» (1928) قازاق اۋىزشا حالىق شىعارمالارىنىڭ جيناقتارىن شىعاردى.

1993 جىلعى 30 شىلدەدە قازاقستان رەسپۋبليكاسى مينيسترلەر كابينەتىنىڭ «حالەل دوسمۇحامەدۇلىن ەسكە الۋ تۋرالى» № 661 قاۋلىسى قابىلداندى. مەموريالدىق تاقتالار ورناتىلدى. دوسمۇحامەدوۆتىڭ عىلىمي ەڭبەكتەرىنىڭ ەكى تومى جارىققا شىقتى. اتىراۋ جانە الماتى قالالارىنىڭ كوشەلەرى مەن مەكتەپتەرىنە، اتىراۋ مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىنە حالەل دوسمۇحامەدوۆتىڭ اتى بەرىلدى.

پايدالانىلعان ادەبيەت:

1. دوسمۇحامەدۇلى ح. ەڭبەكتەرى: ءۇشىنشى توم. جانۋارلار / قۇراست. پروف. ع.انەس. - الماتى: ارىس، 2017

كەرىمسال جۇباتقانوۆ،

س. سەيفۋللين اتىنداعى قازاق اگروتەحنيكالىق عىلىمي-زەرتتەۋ ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ دوتسەنتى، تاريح عىلىمدارىنىڭ كانديداتى

Abai.kz