قازاقستانداعى قۋعىن-سۇرگىن قۇرباندارىن تولىق اقتاۋ جونىندەگى جاڭا زاڭدار – حالىقتىڭ كوپتەن كۇتكەن ارمانى

2026 جىلدىڭ 30 قاڭتارىندا استانا قالاسىندا «قازاقستاندا كەڭەس داۋىرىندە ورىن العان جاپپاي ساياسي قۋعىن-سۇرگىن قۇرباندارى مەن زارداپ شەككەندەردى تولىق اقتاۋ جولدارى» تاقىرىبىندا رەسپۋبليكالىق عىلىمي-پراكتيكالىق كونفەرەنتسيا ءوتتى.

2020 جىلعى 24 قاراشادا قازاقستان رەسپۋبليكاسى پرەزيدەنتى ق.ق. توقاەۆتىڭ جارلىعىمەن ساياسي قۋعىن-سۇرگىن قۇرباندارىن تولىق قۇقىقتىق جانە ساياسي تۇرعىدان اقتاۋ ماقساتىندا مەملەكەتتىك كوميسسيا (بۇدان ءارى – مەمكوميسسيا) قۇرىلعانى بەلگىلى.

مەملەكەتتىك كەڭەسشى ە. قارين 2023 جىلعى جەلتوقسان ايىندا مەمكوميسسيانىڭ قىزمەتىن قورىتىندىلاي كەلە، ونىڭ قازاقستانداعى كەڭەس داۋىرىندەگى جاپپاي ساياسي قۋعىن-سۇرگىن قۇربانى بولعان جانە زارداپ شەككەن قازاقستاندىقتاردى اقتاۋ بويىنشا اۋقىمدى ۇيىمداستىرۋشىلىق جانە عىلىمي-زەرتتەۋ جۇمىستارىن جۇرگىزگەنىن، ارحيۆ قۇجاتتارىنىڭ قۇپياسىن اشۋ ءىسىن ۇيىمداستىرعانىن اتاپ ءوتتى.

بۇگىنگى تاڭدا جوبالىق وفيس پەن ش.ش. ءۋاليحانوۆ اتىنداعى تاريح جانە ەتنولوگيا ينستيتۋتىنىڭ فيليالى 1920–1950 جىلدارداعى بۇرىن زەرتتەلمەگەن ءارى اقتالماعان ساياسي قۋعىن-سۇرگىن قۇرباندارى مەن زارداپ شەككەن قازاقستاندىقتارعا قاتىستى  ىرگەلى عىلىمي زەرتتەۋ جۇمىستارىن جۇرگىزىپ، مەمكوميسسيانىڭ عىلىمي تۇجىرىمدارىن جالعاستىرۋدا.

كونفەرەنتسيا بارىسىندا مەمكوميسسيا جانىنداعى عالىمدار مەن ساراپشىلار توبى، بەلگىلى زاڭگەر-عالىم ي.ش. ءبورچاشۆيليدىڭ جەتەكشىلىگىمەن ازىرلەنگەن زاڭ جوبالارىنىڭ مازمۇنىن جەتىلدىرۋ ماسەلەلەرى تالقىلاندى:

• «ساياسي قۋعىن-سۇرگىن قۇرباندارى مەن زارداپ شەككەندەردى تولىق قۇقىقتىق اقتاۋ تۋرالى»;
• «قازاقستان تاۋەلسىزدىگى ءۇشىن كۇرەسكەندەرگە ساياسي اقتاۋ جانە مارتەبە بەرۋ تۋرالى». 

جوبالىق وفيس جەتەكشىسى س.قاسىموۆ ءوز سوزىندە بۇل زاڭ جوبالارىنىڭ بىرەگەي ءارى ايرىقشا ەكەنىن، مەمكوميسسيا ماتەريالدارى نەگىزىندە جانە حالىقارالىق قۇقىقتىق قۇندىلىقتار مەن ستاندارتتارعا سايكەس ازىرلەنگەنىن اتاپ ءوتتى. ول اتالعان زاڭداردى قابىلداۋدىڭ تاريحي ادىلەتتىلىكتى قالپىنا كەلتىرۋ، سونداي-اق قازاقستاننىڭ مەملەكەتتىك جانە قوعامدىق دامۋىن ىلگەرىلەتۋ ءۇشىن اسا قاجەتتى ءارى وزەكتى ەكەنىن نەگىزدەدى. سوندىقتان، بۇل ماسەلەلەر ەلەكتورالدىق كەزەڭدە كەڭىنەن تالقىلانادى دەگەن ءۇمىت ءبىلدىردى.

كونفەرەنتسيانىڭ ماقساتى – زاڭ جوبالارىنىڭ مازمۇنىن بارلىق باعىتتار بويىنشا پىسىقتاپ، ولاردى پارلامەنت قاراۋىنا ۇسىنۋعا دايارلاۋ.

س.قاسىموۆ وسى زاڭ جوبالارىندا اقتاۋ ماسەلەسى كوتەرىلگەن قازاقستاندىق قۇربانداردىڭ كوپتەگەن ساناتتارى بۇرىنعى كەڭەس وداعى قۇرامىنداعى وزگە رەسپۋبليكالاردا، بۇگىندە تاۋەلسىز مەملەكەتتەردە الدەقاشان اقتالعانىن اتاپ ءوتتى.

«ەسكى» قازاقستاننىڭ بۇرىنعى باسشىلىعى 1920-1950 جىلدارداعى ساياسي قۋعىن-سۇرگىنگە قاتىستى ارحيۆتەردى جاۋىپ، رەسپۋبليكاداعى اۋقىمدى ساياسي رەپرەسسيالاردىڭ ەرەكشەلىكتەرىن كەشەندى تۇردە زەرتتەۋگە مۇمكىندىك بەرمەدى. «قازاقستانداعى كىشى قازان» دەپ اتالعان، حالقىمىزعا قارسى باعدارلامانىڭ شامامەن 15 رەۆوليۋتسيالىق ساياسي كامپانيالارى ىرگەلى تۇردە زەرتتەلمەي قالدى.

س.قاسىموۆتىڭ بايانداۋىنشا، جوعارىدا اتالعان زاڭداردى قابىلداۋدىڭ نەگىزگى ماقساتى – قازاقستان رەسپۋبليكاسى پرەزيدەنتى ق.ق. توقاەۆ ۇسىنعان (2020 جىلعى 24 قاراشادا قابىلدانعان  جارلىق) كەڭەس داۋىرىندە قۋعىن-سۇرگىنگە ۇشىراعان قازاقستاندىقتارعا قاتىستى تاريحي ادىلەتتىلىكتى قالپىنا كەلتىرۋ يدەيالارىن ىسكە اسىرۋ.

پرەزيدەنت عالىمداردىڭ مەملەكەتتىڭ قاۋىپسىزدىگىن نىعايتۋعا، ازاماتتاردىڭ مۇددەسىن قورعاۋعا، سوزبەن عانا ەمەس، شىنايى ءىس-ارەكەتىمەن وتانىنىنا ادال قىزمەت ەتەتىن ازاماتتاردى تاربيەلەۋگە باعىتتالعان كونستيتۋتسيالىق رەفورمالاردى قولدايتىنىن ايتتى.

سونىمەن قاتار، ول قازاقستاننىڭ ۇلتتىق بوستاندىعى مەن اۋماقتىق تۇتاستىعى ءۇشىن كۇرەسكەندەردى ساياسي اقتاۋ مەملەكەت باسشىسى جاريالاعان «تاۋەلسىزدىك – بارىنەن بيىك!» ۇلتتىق يدەياسىنا قولداۋ كورسەتۋگە باعىتتالعانىن اتاپ ءوتتى. ول قازاقستان ازاماتتارىن پرەزيدەنتكە ادىلەتتى مەملەكەت قۇرۋ جولىنداعى ستراتەگيالىق مىندەتتەردى شەشۋگە جاردەمدەسۋگە، ساياسي جۇيەنى ليبەرالدىق جانە دەموكراتيالىق تۇرعىدان رەفورمالاۋعا قولداۋ كورسەتۋگە شاقىردى.

كونفەرەنتسيا بارىسىندا بەلگىلى عالىمدار مەن ساراپشىلار بايانداما جاسادى، ولاردىڭ قاتارىندا اكادەميك ش. قۇرمانبايۇلى; عىلىم دوكتورلارى يۋ. شاپوۆال، س. جاكيشەۆا، ي. بورچاشۆيلي، ك. ايتحوجين، ە. ابايدەلدينوۆ، ك. بالتاباەۆ; عىلىم كانديداتتارى ش. ناعىموۆ، ك. بالتاباەۆا، ت. اللانيازوۆ، س. يساەۆا، مەملەكەت جانە قوعام قايراتكەرى م. جاكىپوۆ جانە باسقا دا عالىمدار قاتىستى.

تاريحشى-عالىمدار مەملەكەتتىك جانە وڭىرلىك كوميسسيالار ماتەريالدارىنا، سونداي-اق ءوز زەرتتەۋلەرىنە سۇيەنە وتىرىپ، زاڭ جوبالارىن قابىلداۋدىڭ قاجەتتىلىگى مەن وزەكتىلىگىن دالەلدەيتىن عىلىمي ارگۋمەنتتەر كەلتىردى. عالىمدار ەلىمىز 1991 جىلى تاۋەلسىزدىك العاننان كەيىن، قازاقستان بيلىگى جاپپاي ساياسي قۋعىن-سۇرگىننىڭ ەرەكشەلىكتەرىن مەن سالدارىن، زارداپتارىن ىرگەلى زەرتتەۋگە مۇمكىندىك بەرمەگەنىن اتاپ ءوتتى. اتاپ ايتقاندا، الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق، گۋمانيتارلىق جانە دەموگرافيالىق اپاتقا – اشارشىلىققا الىپ كەلگەن «قازاقستانداعى كىشى قازان» حالىققا قارسى باعدارلاماسىنىڭ شامامەن 15 رەۆوليۋتسيالىق ساياسي كامپانيالارى ىرگەلى تۇردە زەرتتەلمەدى.

زاڭگەر-عالىمدار بەلگىلى سەبەپتەرگە بايلانىستى بۇرىن قازاقستانداعى جاپپاي ساياسي قۋعىن-سۇرگىندى زەرتتەۋگە زاڭگەرلەر تارتىلماعانىن، سونىڭ سالدارىنان ەلىمىزدە ساياسي قۋعىن-سۇرگىننىڭ قۇقىقتىق تابيعاتى مەن قىرلارىن زەرتتەيتىن دەربەس عىلىمي مەكتەپ قالىپتاسپاعانىن اتاپ ءوتتى. بايانداماشىلار بۇرىنعى وداقتاس رەسپۋبليكالار مەن شىعىس ەۋروپا ەلدەرىندەگى توتاليتارلىق پارتيالىق-كەڭەستىك رەجيم قۇرباندارىن اقتاۋعا بويىنشا مەملەكەتتىك اكتىلەردى قابىلداۋ مەن ساياسي-قۇقىقتىق باعالاۋ تاجىريبەسىن كەلتىردى.

كونفەرەنتسياعا قاتىسۋشىلار پرەزيدەنتتىڭ «ساياسي قۋعىن-سۇرگىن قۇرباندارىن تولىق اقتاۋ جونىندەگى مەملەكەتتىك كوميسسيا قۇرۋ تۋرالى» جارلىعىن ءسوزسىز ىسكە اسىرۋدى قولداي وتىرىپ، تالقىلانىپ وتىرعان ەكى زاڭ جوباسىن قابىلداۋ قۇرباندار مەن زارپداپ شەككەندەردىڭ اقتالماعان ساناتتارىن تولىق  قۇقىقتىق جانە ساياسي اقتاۋ ءۇشىن اسا قاجەت ەكەنىن اتاپ ءوتتى.

كونفەرەنتسيادا كوتەرىلگەن ماسەلەلەردى تالقىلاۋ قورىتىندىسى بويىنشا ءتيىستى قارار قابىلدادى.

ن. شومانوۆا، 

ش.ش. ءۋاليحانوۆ اتىنداعى تاريح جانە ەتنولوگيا  ينستيتۋتىنىڭ قىزمەتكەرى     

Abai.kz