ۇلتتىق عىلىم اكادەمياسىنىڭ ۇيىمداستىرۋىمەن «كونستيتۋتسيانى جۇيەلى جاڭعىرتۋدىڭ عىلىمي نەگىزدەرى» تاقىرىبىندا دوڭگەلەك ۇستەل ءوتتى.

باسقوسۋدىڭ باستى ماقساتى قازاقستاندا جاريالانعان جاڭا كونستيتۋتسيا جوباسى اياسىندا عىلىم، ءبىلىم، ادامي كاپيتال جانە يننوۆاتسيانىڭ مەملەكەت دامۋىنىڭ ستراتەگيالىق وزەگىنە اينالۋىن تالقىلاۋعا ارنالدى.

جيىن بارىسىندا عالىمدار مەن ساراپشىلار كونستيتۋتسيالىق رەفورمالاردىڭ مازمۇنىن عىلىمي-ەكسپەرتتىك دەڭگەيدە قاراستىرىپ،  اتا زاڭدا ۇسىنىلىپ وتىرعان وزگەرىستەردى تالقىلادى. بۇعان قر پارلامەنتى ءماجىلىسىنىڭ دەپۋتاتتارى، كونستيتۋتسيالىق كوميسسيا مۇشەلەرى، اكادەميكتەر قاتىستى. 

ءىس-شارانى اكادەميانىڭ پرەزيدەنتى كۇرىشباەۆ اقىلبەك قاجىعۇلۇلى جۇرگىزىپ، ەلىمىزدىڭ دامۋىنداعى تاريحي كەزەڭ – اتا زاڭعا ەنگىزىلەتىن جاڭا وزگەرىستەردىڭ ءمانى مەن ماڭىزىنا توقتالدى.

اقىلبەك قاجىعۇلۇلى ءوز سوزىندە: «قازىر ءبىز مەملەكەتىمىزدىڭ دامۋىنداعى تاريحي كەزەڭدى باستان وتكىزۋدەمىز. ەلىمىزدىڭ جاڭا كونستيتۋتسياسىنىڭ جوباسى تالقىلانۋدا. ءبىرىنشى بولىپ ۇكىمەت ۇيىندە، كۇنى كەشە ءوز ارامىزدا اكادەميكتەرمەن، ەلىمىزدىڭ جەتەكشى عالىمدارىنىڭ قاتىسۋىمەن جاڭا اتا زاڭىمىزدىڭ جوباسىن تالقىلادىق. 

كونستيتۋتسيانىڭ جوباسىندا ادامي كاپيتالدى، عىلىم مەن يننوۆاتسيالاردى دامىتۋ، العاش رەت مەملەكەت قىزمەتىنىڭ ستراتەگيالىق باعىتى رەتىندە انىقتالىپ وتىر. بۇل جاڭا كونستيتۋتسيالىق مودەل – ەلدىڭ بولاشاعىنا باعىت، باعدار بەرەتىن دامۋدىڭ زياتكەرلىك كارتاسى دەۋگە بولادى.

قازىر ەلىمىزدىڭ بولاشاعى ايقىندالاتىن تاريحي كەزەڭ. اتا زاڭ قۇقىقتىق كەپىلدىكتەردى قامتاماسىز ەتىپ قانا قويماي، مەملەكەتتىڭ ۇزاق مەرزىمدى عىلىمي-تەحنولوگيالىق دامۋىنىڭ ىرگەتاسىن  قالايتىنى انىق.

ادامي كاپيتالدى دامىتۋ مەملەكەتتىڭ ستراتەگيالىق تۇراقتىلىعى مەن وركەندەۋىنىڭ باستى تىرەگى ەكەنى بەلگىلى. وسىعان وراي عىلىمي قاۋىمداستىق جاۋاپكەرشىلىكتى سەزىنىپ، كونستيتۋتسيالىق رەفورمالار بويىنشا ءتۇسىندىرۋ جۇمىستارىن جۇرگىزۋ قاجەت. ويتكەنى، وكىنىشكە قاراي الەۋمەتتىك جەلىلەردە كەيبىر ازاماتتار كونستيتۋتسيا جوباسى ءماتىنىن مۇقيات وقىماي، سوڭىنا دەيىن تۇسىنبەي ءارتۇرلى نەگىزسىز اقپاراتتار تاراتۋدا.

وسى جاعدايدى ەسكەرە وتىرىپ، ەلىمىزگە ەڭبەگى سىڭگەن كورنەكتى عالىمدار، ونىڭ ىشىندە قازاقستاننىڭ ەڭبەك ەرلەرى بار اكادەميكتەر كونستيتۋتسيالىق رەفورمالارعا قاتىستى ءوز ۇستانىمىن اشىق ءبىلدىرىپ، قوعامدىق پىكىرگە ۇندەۋ جاريالاۋدى ۇيعاردىق» - دەپ اتاپ ءوتتى.

وسى ورايدا وتىرىسقا قاتىسقان ماماندار كونستيتۋتسيالىق جاڭعىرۋدى تەك قۇقىقتىق اكت رەتىندە ەمەس، ءبىلىمدى، يننوۆاتسيانى جانە سىني ويلاۋدى باعالايتىن جاڭا قوعامدىق كەلىسىمنىڭ نەگىزى رەتىندە تۇسىنۋگە جول اشاتىنىن باسا ايتتى.  

اكادەميكتەر ءوز سوزدەرىندە كونستيتۋتسيالىق وزگەرىستەر ۇلتتىق قۇندىلىقتارعا نەگىزدەلىپ، قوعامنىڭ ۇزاق مەرزىمدى دامۋىنا قىزمەت ەتۋى ءتيىس ەكەندىگىن اتاپ ءوتىپ، ءبىلىم مەن عىلىمعا مەملەكەت تاراپىنان كورسەتىلىپ وتىرعان قولداۋدى وڭ قادام رەتىندە باعالايتىندىقتارىن اتاپ ءوتتى. ەل ەكونوميكاسىن دامىتۋ عىلىمعا نەگىزدەلۋى ءتيىس ەكەندىگىن اتاپ، الەمنىڭ دامىعان مەملەكەتتەرى ءدال وسى عىلىمي-تەحنولوگيالىق جولمەن وركەندەگەنىن مىسالعا كەلتىردى.

اكادەميا اتىنان جاريالانعان اكادەميكتەردىڭ ۇندەۋىندە: «ءبىز، قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ اكادەميكتەرى، ەل بولاشاعى ءۇشىن جاۋاپكەرشىلىكتى تەرەڭ سەزىنەتىن عىلىمي قاۋىمداستىق وكىلدەرى رەتىندە، مەملەكەت دامۋىنىڭ تاعدىرلى كەزەڭىندە ءوز ۇستانىمىمىزدى اشىق ءبىلدىرۋدى ازاماتتىق پارىزىمىز دەپ سانايمىز.

عىلىم – ۋاقىتتىڭ تىنىسىن ءدال باساتىن، قوعام دامۋىنىڭ باعىتىن تارازىلايتىن اقىل-ويدىڭ الاڭى. 

ال كونستيتۋتسيا – سول دامۋدىڭ ىرگەتاسى، ۇلتتىڭ ەرتەڭىنە باعىت بەرەتىن ەڭ بيىك قۇقىقتىق ولشەم.

سوندىقتان ەلىمىزدە قولعا الىنعان كونستيتۋتسيالىق رەفورمالار عىلىمي تۇرعىدان سارالانىپ، قوعامدىق سانادا بايىپپەن قابىلدانۋى ءتيىس دەپ سانايمىز.

قازاقستان رەسپۋبليكاسى ۇلتتىق عىلىم اكادەمياسى – ەل دامۋىنىڭ ستراتەگيالىق باعىتتارىن ايقىندايتىن، ەكونوميكا مەن قوعام ومىرىندەگى ماڭىزدى ماسەلەلەردى عىلىمي تۇرعىدان زەردەلەيتىن، مەملەكەت ساياساتىنىڭ عىلىمي نەگىزىن قالىپتاستىرۋعا ۇلەس قوسىپ كەلە جاتقان ىرگەلى ۇيىم. 

وتكەن جىلدىڭ قىركۇيەك ايىندا مەملەكەت باسشىسى حالىققا جولداۋىندا پارلامەنتتىك رەفورمالار تۋرالى باستاما كوتەرگەن ساتتەن باستاپ، ۇلتتىق عىلىم اكادەمياسى بۇل ۇدەرىستەن تىس قالعان ەمەس.  عالىمدارىمىز، ساراپشىلارىمىز ءوز وي-پىكىرلەرى مەن عىلىمي نەگىزدەلگەن ۇسىنىستارىن جولداپ، رەفورمالاردىڭ مازمۇنىن تەرەڭدەتۋگە اتسالىسىپ كەلەدى. 

بيىلعى ۇلتتىق قۇرىلتايدا مەملەكەت باسشىسى ەل كونستيتۋتسياسىنا تۇبەگەيلى وزگەرىستەر ەنگىزىلەتىنىن جاريالاپ، ساياسي جاڭعىرۋدىڭ جاڭا كەزەڭىن باستادى. وسىعان وراي كونستيتۋتسيالىق كوميسسيا قۇرىلىپ، ونىڭ قۇرامىنا ءتۇرلى سالا وكىلدەرىمەن قاتار عىلىمي قاۋىمداستىق مۇشەلەرى دە تارتىلدى. 

ۇلتتىق عىلىم اكادەمياسىنىڭ وكىلدەرى جاڭا كونستيتۋتسيا جوباسىن ازىرلەۋ جۇمىسىنا بەلسەندى تۇردە، جاۋاپكەرشىلىكپەن قاتىستى. سونىڭ ناتيجەسىندە ۇسىنىلىپ وتىرعان جاڭا كونستيتۋتسيانىڭ ورتالىق يدەياسى رەتىندە عىلىم مەن ءبىلىم، مادەنيەت پەن يننوۆاتسيا ايرىقشا ايقىندالىپ وتىر. 

بۇل – ەلىمىزدىڭ دامۋ باعىتى تابيعي بايلىقتارعا عانا ەمەس، ەڭ الدىمەن ادام كاپيتالىنا، ءبىلىمدى ۇلت پەن زياتكەرلىك الەۋەتكە سۇيەنۋى ءتيىس دەگەن تۇبەگەيلى كوزقاراستىڭ كورىنىسى. جاڭا اتا زاڭنىڭ باستى يدەيالارىنىڭ ءبىرى – قازاقستاننىڭ بولاشاعى ازاماتتارىنىڭ بىلىمىمەن، عىلىمىمەن، شىعارماشىلىعىمەن جانە جاڭاشىل ويىمەن ايقىندالاتىنىن ناقتى بەكىتۋ. 

كونستيتۋتسيانىڭ كىرىسپەسىندە مادەنيەت، ءبىلىم، عىلىم جانە يننوۆاتسيا نەگىزگى قۇندىلىقتار رەتىندە ايقىندالسا، ونىڭ «كونستيتۋتسيالىق قۇرىلىس نەگىزدەرى» ءبولىمىنىڭ 3-بابىندا ادام كاپيتالى مەملەكەتتىڭ ستراتەگيالىق باسىمدىعى رەتىندە تانىلدى.  كونستيتۋتسيانىڭ 23-بابىندا ءسوز بوستاندىعىنا، عىلىمي، تەحنيكالىق جانە كوركەم شىعارماشىلىق ەركىندىگىنە كەپىلدىك بەرىلۋدە. سونداي-اق، 33-بابىندا ازاماتتاردىڭ اقىسىز باستاۋىش جانە ورتا ءبىلىم الۋ قۇقىعى، جوعارى بىلىمگە كونكۋرس نەگىزىندە قول جەتكىزۋ مۇمكىندىگى ساقتالعان. 

ءبىلىم بەرۋ جۇيەسىنىڭ زايىرلى سيپاتى ناقتى بەكىتىلىپ، مەملەكەتتىك ءبىلىم ستاندارتتارىنىڭ بارشاعا بىردەي بولاتىنى ايقىن كورسەتىلگەن. بۇل – قوعام بولىپ، ەل بولىپ جۇمىلعان ەڭبەكتىڭ ناتيجەسى. 

ۇسىنىلىپ وتىرعان كونستيتۋتسيا جوباسى قازاقستاننىڭ قالىپتاسقان مەملەكەتتىك قۇرىلىمىن، حالىقارالىق بەدەلىن ساقتاي وتىرىپ، بولاشاققا سەنىمدى قادام جاساۋعا باعىتتالعان. جالپى ايتقاندا، جاڭا پرەامبۋلادا وتكەن تاريحي تامىرىمىز قۇندىلىق رەتىندە ايقىندالىپ، بۇگىنگى ۋاقىتتىڭ نەگىزگى قاعيداتتارى ناقتى بەلگىلەنىپ، بولاشاققا باعدار بولاتىن ۇستانىمدار بەكىتىلىپ وتىر. وسى ورايدا، ۇلتتىق عىلىم اكادەمياسىنىڭ اكادەميكتەرى مەن عالىمدارى بارشا وتانداستارىمىزدى قازاقستان حالقىنا ۇسىنىلعان كونستيتۋتسيا جوباسىن مۇقيات زەردەلەۋگە، ونىڭ ءمانى مەن مازمۇنىن تەرەڭ تۇسىنۋگە شاقىرادى. 

قوعامدا جۇرگىزىلىپ جاتقان ءتۇسىندىرۋ جۇمىستارىن جانداندىرىپ، جالعان اقپارات پەن شىندىققا جاناسپايتىن ارانداتۋشىلىق پىكىرلەردىڭ جەتەگىندە كەتپەۋگە ۇندەيمىز. 

ءبىز جاڭا كونستيتۋتسيانى قولداۋ ارقىلى قازاقستاننىڭ زياتكەرلىك، ادىلەتتى ءارى ورنىقتى دامۋىنا ۇلەس قوسا الامىز.

بارشاڭىزدى ەل تاعدىرى ءۇشىن ماڭىزدى تاريحي تاڭداۋدا بەلسەندىلىك تانىتىپ، جاڭا كونستيتۋتسيا جوباسىن قولداۋعا شاقىرامىز» دەپ جازىلعان.

دوڭگەلەك ۇستەل تالقىلاۋ فورماتىندا جالعاسىپ، قاتىسۋشىلار كونستيتۋتسيا جوباسىنىڭ عىلىمي، الەۋمەتتىك جانە ينستيتۋتسيونالدىق اسپەكتىلەرى بويىنشا وي-پىكىرلەرىن ورتاعا سالدى. اكادەميكتەر مەن ساراپشىلار عىلىمعا نەگىزدەلگەن كونستيتۋتسيالىق نورمالاردىڭ ەلدىڭ باسەكەگە قابىلەتتىلىگىن ارتتىرۋداعى رولىنە ەرەكشە نازار اۋداردى. 

اكادەميالىق قاۋىمداستىق جاڭا كونستيتۋتسيالىق مودەلدى تەك قۇقىقتىق قۇجات ەمەس، ەلدىڭ «دامۋ زياتكەرلىك كارتاسى» رەتىندە باعالاپ، ءبىراۋىزدان قولداۋ ءبىلدىردى.

Abai.kz