«تەڭ» بە، الدە «قاتار» ما؟
كەيدە ءبىر عانا ءسوز ءبۇتىن ءبىر جۇيەنى انىقتاپ بەرەدى.
قازىر جوبادا:
«ورىس ءتىلى رەسمي تۇردە قازاق تىلىمەن تەڭ قولدانىلادى» دەپ جازىلعان.
بۇل – مەملەكەتتىك ءتىلدىڭ مارتەبەسىن ىشتەن السىرەتەتىن نورما، وعان ءسوز جوق.
«تەڭ» دەگەن – قۇقىقتىق تىلدە بىردەي مارتەبە، بىردەي سالماق دەگەن ءسوز. بەينەلەپ ايتقاندا، ءبىر ەركەككە ءبىر ۋاقىتتا تيگەن ەكى ايەل دە بايبىشە دەگەن ءۋاج. ولاي بولۋى تابيعاتقا قايشى...
ياعني:
– قازاق ءتىلى اتاۋدا عانا مەملەكەتتىك،
– ال ءىس جۇزىندە ورىس ءتىلى سول مەملەكەتتىك فۋنكتسيانى تەڭ اتقارادى.
بۇل – جاسىرىن تۇردە قوسمەملەكەتتىك رەجيمدى بىلدىرەدى.
ال ەگەر وسى ءسوزدى «قاتار» دەپ اۋىستىرساق نە وزگەرەدى؟
«ورىس ءتىلى رەسمي تۇردە قازاق تىلىمەن قاتار قولدانىلادى» دەگەندە:
– قازاق ءتىلى 1-تارماق بويىنشا نەگىزگى، باسىم، باسقارۋ ءتىلى بولىپ قالادى;
– ورىس ءتىلى – قولدانىلۋى مۇمكىن، بىراق تەڭ قۇقىقتىق سالماق المايدى.
ايىرماشىلىق مىنادا:
– «تەڭ» → ەكى ورتالىقتى مەڭزەيدى،
– «قاتار» → ءبىر ورتالىق + قوسىمشا مۇمكىندىكتى نۇسقايدى.
بۇل وزگەرىس:
- ەشكىمدى كەمسىتپەيدى;
- ەشبىر ءتىلدى تىيمايدى;
- بىراق مەملەكەتتىڭ ناقتى تىلدىك يەرارحياسىن قالپىنا كەلتىرەدى.
بۇل شەشىم - كازىرگى گەوساياسي احۋالعا امالسىز كەلىسۋ اكتىسى. ماسەلە تىلدە ەمەس.
ماسەلە – مەملەكەتتىڭ ءوز اتريبۋتىن ءوزى مويىنداۋىندا. بۇعان دەيىن ول اياققا تاپتالدى.
مەملەكەتتىك ءتىل – ەتنوقۇندىلىق ەمەس، مەملەكەتتىك ءتىل – باسقارۋ ينستيتۋتى.
سوندىقتان كونستيتۋتسيادا:
– «تەڭ» ەمەس،
– «قاتار» بولعانى بۇرىنعى پارادوكستان ءتاۋىر.
بۇل — بارىنشا قۇقىقتىق دالدىك.
بىراق قازاق ءتىلىنىڭ شىن مانىندە مەمتىل بولۋى زاڭعا عانا قارامايدى، ەڭ الدىمەن قازاقتىڭ وزىنە دەگەن تالاپقا تاۋەلدى، سوسىن بارىپ، باسقالار سوعان باعىنۋعا ءماجبۇر بولادى.
مەنى ءبىر نارسە قۋانتىپ وتىر – حالىقتىڭ وسى جولى ءارى ساۋاتتى، ءارى تەگەۋرىندى بەلسەندىلىگى.
ەندى ەلگە يە بولۋدىڭ تاعى ءبىر تالابى – تاۋەلسىز سايلاۋ جۇيەسىن بولدىرۋ!!! اتازاڭدا وعان ارنايى باپ بولۋى كەرەك!
بۇل - بيلىكتىڭ بىردەن ءبىر باستاۋى جانە ەگەمەندىك يەسى - حالىق دەگەنگە اپاراتىن جالعىز جول.
سەرىك ەرعالي،
مادەنيەتتانۋشى، زاڭگەر
Abai.kz
