ءومىر كوشى وزعان سايىن اسىلعا اينالعان ءبىرتۋار تۇلعالار بولادى. ولاردى تاريح بەتتەرىنەن ءوشىرۋ مۇمكىن ەمەس. ولار تۋعان جەرىنە ادال قىزمەت ەتىپ, اللانىڭ بەرگەن دارىنى مەن ولشەۋسىز ەڭبەگىنىڭ ارقاسىندا ونەرىن شىڭداپ, شىنىقتىرىپ, حالقىنا ۇسىنا بىلگەن جارىق دۇنيەنىڭ يەلەرى. جۇرەگىنىڭ ءلۇپىلىن, جان-دۇنيەسىنىڭ سۇلۋلىعىن ونەر دەگەن قۇدىرەتكە قۇيا بىلگەن, ساف التىنداي جارقىراپ, ماڭايىنا شۋاق شاشقان ونەر ساڭلاقتارى ءبىرى ەلەنسە, كەيبىرى ەلەنبەي, ەسكەرۋسىز قالىپ بارادى.

«كوزدەن كەتسە كوڭىلدەن كەتەدى» دەمەكشى، قىزىلجار وڭىرىندە دۇنيەگە كەلىپ، 1943 جىلى بيشىلىك ونەردى باستاپ، 1978 جىلعا دەيىن قويلى اۋىلداعى ەڭبەك ادامدارىنا، قالا، رەسپۋبليكا كولەمىندە ونەر كورسەتىپ، ءوزىنىڭ كۇش-جىگەرىن جۇمساعان ءبىر ادام ‒ قازاق كسر-نىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن ءارتىسى، بەلگىلى ءبيشى مارحابا يمانقۇلوۆانى ءبىز قالايشا ەسكە المايمىز؟!

مارحابا سادۋاقاسقىزى 1927 جىلى 27 جەلتوقسان ايىندا قىزىلجار قالاسىندا دۇنيەگە كەلگەن. اتا-باباسىنىڭ قونىسى ‒ بۇرىنعى سوۆەت اۋدانى، قازىرگى اققايىڭ اۋدانىنا قاراستى ناۋرىزباي اۋىلى.

ول بالا كەزىنەن بيگە اۋەس بولدى. ونىڭ ۇياڭدىعى حالىقتىڭ الدىنا شىعۋىنا كوپ توسقاۋىل ەدى. ونىڭ ۇستىنە اكە-شەشەسى دە جاس قىزدىڭ جەلكىلدەپ، ەل الدىنا شىققانىن اسا ۇناتا قويعان جوق. «قىز بالاعا ارتىستىك جاراسپايدى» دەگەندى ولار ءجيى ايتاتىن.

سوعىس كەزىندە ماسكەۋدەن كاسىپورىندار كوشىپ كەلە باستادى. ونەر ادامدارى دا شامالارى كەلگەنشە قازاقستانعا كوشتى. سولاردىڭ ىشىندە ۇلكەن تەاتردىڭ ءبيشىسى لاريسا كونستانتينوۆنا دەينار-كامسكايا دا بار ەدى. مارحابانىڭ باعىنا ول كىسى قالادا بي ۇيىرمەسىن اشتى. سابىرلى دا جانى جايساڭ العاشقى ۇستازى جاس قىزدى بيگە باۋلي باستادى.

مارحابا بۇنىڭ الدىندا اكروباتيكامەن اينالىسىپ، كاۋچۋك بولىپ، ءىس-قيمىلداردى كورسەتىپ جۇرەتىن. سۇيەگى يىلگىش، پلاستيكاسى عاجاپ ەدى.

«سەنىڭ دەنە قيمىلىڭ تۋرا بيگە جارالعانداي ەكەن. ىرعاقتى ەرەكشە سەزىنەسىڭ. مەن سەنەن جاقسى ءبيشى شىعارامىن» دەپ، ل.ك. دەينار-كامسكايا مارحاباعا اسا ىقىلاس ءبىلدىردى، بيگە ەرەكشە باۋلي باستادى.

سوعىس جىلدارى قالادا اسكەري گوسپيتال بولاتىن. بي ۇيىرمەسىنىڭ جاستارى سول جەرگە ءجيى كونتسەرت قويىپ، جانى مەن ءتانى اۋىرىپ جاتقان جاۋىنگەرلەردى رۋحاني ونەرلەرىمەن قۋاتتاپ، كوڭىلدەرىن سەرگىتىپ وتىراتىن.

مارحابا يمانقۇلوۆا 1943 جىلى ون بەس-اق جاسىندا وبلىستىق فيلارمونياعا ءبيشى بولىپ قابىلداندى. سوعىس بىتكەن سوڭ ۇستازى ماسكەۋگە ورالدى. كەتەرىندە: «ونەرىڭدى جالعاستىر، توقىراپ قالما!» دەپ قاتتى تاپسىردى. 1950 جىلى مارحابا الماتىعا كەلىپ، قازاقستاننىڭ حالىق ءارتىسى شارا جيەنقۇلوۆادان بي ۇيرەنە باستايدى. ادام ايتقىسىز جومارت جۇرەك يەسى شارا اپاي مارحاباعا دۇنيەجۇزىنىڭ بيلەرىن ۇيرەتتى.

مارحابا ساباق الا ءجۇرىپ، «قازاقكونتسەرت» بىرلەستىگىندە ونەر كورسەتە باستادى. ول حالىق ارتىستەرى اعايىندى ابدۋلليندەر، روزا باعلانوۆا، شاكەن ايمانوۆ سياقتى ۇلى تۇلعالارمەن قويان-قولتىق ارالاستى. شاكەن اعا شارانىڭ جەزدەسى بولاتىن. ول ۇيگە ءجيى كەلىپ تۇراتىن.

قىزىلجارعا ونەر ساپارىمەن كەلگەندە كسرو حالىق ءارتىسى الىبەك دىنىشەۆتىڭ اپايدىڭ ۇيىندە قوناقتا بولعانى بار. روزا رىمباەۆامەن، ەرمەك سەركەباەۆپەن دە سالەمى ءتۇزۋ ەدى.

مارحابا سادۋاقاسقىزى سولتۇستىك قازاقستان وبلىستىق فيلارمونياسىندا ەڭبەك ەتكەن كەزىندە بريگادا قۇرىپ، اۋىل-اۋىلدى ارالاپ، شارشاماي-شالدىقپاي ونەر كورسەتەتىن ەدى. قازاقستاننان بولەك لاتۆيا، ليتۆا، ەستونيا ەلدەرىندە ونەر كورسەتتى. رەسەيدىڭ قورعان، تۇمەن، ومبى وبلىستارىنىڭ قازاق اۋىلدارىن الدەنەشە ارالاپ، ونەر كورسەتكەن كەزدەرى بار. «قازاقستاننان ءانشى، بيشىلەر كەلدى» دەپ قۇراق ۇشقان قازاعىم قويىن سويىپ، قولىن قۋسىرىپ ءاردايىم قۋانىشپەن قارسى الاتىن.

مارحابا يمانقۇلوۆانىڭ جالعىز ۇلى بولات يمانقۇلوۆ رەسپۋبليكالىق ەسترادا-تسيرك ستۋدياسىنىڭ تۇلەگى، تسيرك ونەرىنىڭ شەبەرى ەدى. ول قوستاناي وبلىستىق فيلارمونياسىندا كوپ جىل جەمىستى ەڭبەك ەتتى. كەيىن ەكىنشى توپتاعى مۇگەدەك بولىپ قالعان كەزدە اناسى قاتتى قايعىردى. نەمەرەسى رۋسلان مۋزىكا ۋچيليششەسىن تامامدادى. ۇرپاعى ونەردەن الىس كەتپەدى.

ال ەندى مەن ەستەلىگىمدى اقتارا وتىرسام; اكەم جازۋشى بولعاننان كەيىن بە، قاي جاقتان ارتىستەر كەلسە دە ءبىزدىڭ ۇيگە تۇسەتىن. مەنىڭ بالا كەزىمدە مارحابا اپاي ءبىزدىڭ ۇيدە الدەنەشە رەت قوناق بولىپ، ۇجىمىمەن دەمالعان كەزدەرى بولدى. بىزدەر ءۇشىن ارتىستەر كەلسە زور قۋانىش بولاتىن.

مەن 1976 جىلى رەسپۋبليكالىق ەسترادا-تسيرك ستۋدياسىنا قازاقستاننىڭ حالىق ءارتىسى جۇسىپبەك ەلەبەكوۆتىڭ سىنىبىنا وقۋعا ءتۇسىپ، ءبىرىنشى كۋرستى بىتىرگەن كەزىمدە ستۋديا ديرەكتورى، قازاقستاننىڭ حالىق ءارتىسى گۇلجيھان عاليەۆانىڭ ۇيعارۋىمەن عارەكەڭنىڭ شاكىرتى تاڭات بەيسەنباەۆ، ۆوكاليست گۇلزيرا كوشكىمباەۆا ۇشەۋمىز قىزىلجارداعى وبلىستىق فيلارمونياعا تاجىريبەدەن (ستاجيروۆكا) وتۋگە باردىق. بريگادانى باسقاراتىن مارحابا يمانقۇلوۆا بولدى. اپاي ول كەزدە بۇحار، ورىس، قازاق بيلەرىن بيلەيتىن ەدى. جاسى ەلۋدەگى كەزى. تولىقشا كەلگەن، كوزى وتكىر، قاراتورىنىڭ ادەمىسى بولاتىن. مىنەزى قاتال كورىندى، بىراق كەيىن ول كىسىنىڭ مەيىرىمىن دە كوردىك. باعدارلامامىزدى دايىنداي باستادىق. دومبىرامەن ءان ورىندايتىندارىمىز بىلگەن ءانىمىزدى، گۇلزيرا ءوزى بىلەتىن اندەرىن دايىنداي باستادى. ءبىر كۇنى اپاي «التىن، سەن ءبىر قازاقشا، ءبىر ورىسشا ءاندى ەسترادامەن ايتاسىڭ، قالعان ۋاقىتتا كونتسەرتتى سوزىپ، ون بەس شاقتى ءاندى دومبىرامەن ورىندا!» ‒ دەپ تاپسىرما بەردى. اللا پۋگاچەۆانىڭ ورىنداۋىنداعى الەكساندر زاتسەپيننىڭ «ۆولشەبنيك نەدوۋچكا» دەگەن ءانىن، سونىمەن قاتار ەسكەندىر حاسانعاليەۆتىڭ «اينالايىن» دەگەن ءانىن ايتاتىن بولدىم. گۇلزيرا دا ءبىر ورىسشا، ءبىر قازاقشا، تاڭات تا ەسترادالىق اندەردى، سونىمەن قاتار ءداستۇرلى اندەردى ورىندايتىن بولدى. سونىمەن مۋزىكانتتارىمىز بارابان، باس گيتارا، ۋدارنيكتە وينايتىن بولدى. ماعان ريتم ۇستاۋ قيىنداۋ بولدى. بارا-بارا ۇيرەنىپ كەتتىم. وسىلاي ءبىز قىزىلجار ءوڭىرىن، كوكشەنىڭ ۆولودار، قازىرگى ايىرتاۋ اۋدانىن ارالادىق. ءبىر ايدا 45 كونتسەرت قويدىق.

بىزدە تەمىردەي ءتارتىپ. كونتسەرت سوڭىندا جىگىتتەرگە مەكەن-جايىمىزدى ايتپاۋىمىز كەرەك. ارتىق ەشكىممەن سويلەسۋگە بولمايدى. باسقالار جاتاقحانادا، مەيمانحانادا تۇنەسە، اپاي مەنى ىلعي باستىقتاردىڭ ۇيىنە الىپ ءجۇرىپ، قازى-قارتا جەگىزىپ، قاسىنان ءبىر ەلى تاستامايتىن.

ءبىر كۇنى اپايدى اشۋلاندىرعانىمىز بار. گۇلزيرا ەكەۋمىز لەنين دەگەن اۋىلعا كەلگەندە قۇدالاردىڭ ۇيىنە سوعىپ، ءشاي ءىشىپ، كونتسەرت باستالاردا بىراق كەلدىك. اپاي بايا-شايا بولىپ اشۋلانىپ، «قايدا جۇرسىڭدەر؟» دەپ قاتتى ۇرىسقانى بار.

جالپى ۇزاق جولدا اڭگىمەلەسىپ، ويداعى-قىرداعىنى ايتىپ كوڭىلدى جۇردىك. نەگىزگى اقشامىز ءجۇرىپ جاتادى، «سۋتوچنىي» دەگەن بولادى، وعان تاماق ءىشىپ، جاتىن ورىنعا تولەپ جۇرەمىز. اپايدىڭ ارقاسىندا ەل كورىپ، جەر كورىپ، سونداي قۋانىشتا جۇرگەنىمىز بار. ستۋدەنتتەر قاۋىمى تاپقان تابىسىمىزعا كيىنىپ الدىق.

كەلەسى جىلى ستۋديا بىتىرگەن سوڭ تاڭات بەيسەنباەۆ ەكەۋمىزگە سولتۇستىك قازاقستان وبلىستىق فيلارمونياسىنا ءۇش جىل ەڭبەكتەن قول ۇزبەي ەڭبەك ەتۋگە جولداما بەردى. قىزىلجارعا كەلدىك. تاعى دا گاسترول باستالىپ كەتتى. تاعى دا ءبىر ايداي ەل ارالاپ ونەر كورسەتتىك. مەنىڭ كوڭىلىم الاڭداۋلى ەدى. مەنى قازمۋ-دىڭ جۋرناليستيكا فاكۋلتەتىنىڭ دەكانى تەمىربەك قوجاكەەۆ وقۋعا تۇسۋگە شاقىرىپ قويعان. مەن بۇل جەردە ۋاقىتشا ءجۇرمىن.

ءبىر كۇنى ءبىز اۆتوبۋسپەن ارالاعاش جاققا شىققانبىز. جۇرگىزۋشىمىز سورايعان ورىس ەدى، ءىشىپ الىپتى. ءبىز بىلمەي اۆتوبۋسپەن كەتىپ بارامىز. ورتا جولعا كەلگەندە سۋ تولى كيۋۆەتكە قۇلايىن دەپ بارا جاتقاندا ماشينانى توقتاتىپ، جول جاقتاعى تەرەزەدەن شىققانىمىز بار. اپاي «ىشىمىزدە ءبىر باقىتتى ادام بار» دەدى. كىم ەكەن دەپ قويدىق. سودان امان-ساۋ باراتىن جەرىمىزگە جەتىپ، كونتسەرتىمىزدى قويىپ كەلدىك.

كوپ ۇزاماي مەن وقۋعا تۇسۋگە الماتىعا كەتتىم. ءبىزدىڭ ۇجىم بىلتىرعا بارعان شالاقىن اۋدانىنا قاراستى جالتىر اۋىلىنا كونتسەرت قويىپ كەلە جاتقاندا اۆتوبۋستارى ۇلكەن جولدا مال تاسيتىن جۇك كولىگىنە بەتپە-بەت سوعىلىپ، مارحابا اپاي الدىڭعى تەرەزەدەن ۇشىپ كەتىپ، قول، اياعى، باسىنا زاقىم كەلىپ، مەرتىگىپ قالىپتى. ايتەۋىر باسقا ارتىستەر ۇساق-تۇيەك جاراقات السا كەرەك. بۇل اپايدىڭ ومىرىندەگى ءتورتىنشى جول اپاتى ەكەن. كەيدە اپاي ايتقانداي، «اپاتتان امان قالعان مەن باقىتتىمىن با؟» دەگەن وي كەلەدى. «ەگەر مەن سول ارادا بولسام جاعداي قالاي بولۋشى ەدى، اللا قۇتقارعان ەكەن» دەدىم.

وسى جول اپاتىنان كەيىن اپاي وڭالمادى. ساحناعا شىعا الماي قالدى. ول كەزدە مارحابا اپاي 51 جاستا ەدى. كەيىن مارحابا اپايدى قىزىلجارداعى لەنين كوشەسىندە كورىپ قالدىم. بالداقپەن كەلە جاتىر ەكەن.  ماعان «سەن دە مەنى ىزدەپ كەلمەدىڭ» دەپ وكپەسىن ايتتى. سودان كەيىن اپايدى كورمەدىم. مەنىكى دۇرىس تا ەمەس شىعار، ءومىر اعىمىندا بالا-شاعا دەپ جۇرگەن كەزىمىز عوي. ايتەۋىر جىلىنا ءبىر رەت اۋىلعا كەلىپ، اكە-شەشەمىزدى كورىپ قايتاتىنبىز.

ءيا، اپايمەن ەكى جىلدا ەكى اي بىرگە ءجۇرىپ، قۇرمەتىن، قامقورلىعىن كورىپپىن. ۇيىنە باراتىنمىن. اپاي چەحتىڭ حرۋستال ىدىستارىن جيناعاندى جاقسى كورەتىن. قايدا بارسا دا ساتىپ الاتىن. نەمەسە ول كىسىگە سىيلايتىن. ول ۇيدە ۇستەلدىڭ، تەرەزەنىڭ الدىندا ءبىرىنىڭ ۇستىنە ءبىرىن قويعان نەشە ءتۇرلى حرۋستال ىدىستار كوزدىڭ جاۋىن الاتىن. قوناقجاي ەدى.

مارحابا سادۋاقاسقىزى رەسپۋبليكالىق ەسترادا-تسيرك ستۋدياسىنىڭ ديرەكتورى، قازاقستاننىڭ حالىق ءارتىسى، كوركەمسوز شەبەرى گۇلجيھان عاليەۆامەن دوستىق قارىم-قاتىناستا ەدى. ۇنەمى الماتىعا كەلسە سول كىسىنى ىزدەپ تۇراتىن. الماتىدا ءبىر ءسىڭلىسى تۇراتىن ەدى، اتىن ۇمىتىپ تۇرمىن.

اپاي سول سوققىدان كەيىن 11 جىل ءومىر ءسۇرىپتى. قايتىس بولاتىن جىلى، ياعني 1999 جىلى قالا اكىمدىگى «قىزىلجار قالاسىنىڭ قۇرمەتتى ازاماتى» دەگەن قۇرمەتتى اتاعىن بەرىپتى.

ءار ادام ءبىر-ءبىر جۇمباق. بالا كەزىنەن اشتىقتى، سوعىستىڭ تاۋقىمەتىن كورگەن قىز قۇرىشتاي شىنىعىپ، ونەر دەگەن ادەمى الەمنىڭ قىزىعىن دا، قيىندىعىن دا ءبىر كىسىدەي كوردى. تۇششىندى، ناتيجە شىعاردى.

مارحابا يمانقۇلوۆا 1957 جىلى ماسكەۋدە وتكەن VI حالىقارالىق جاستار مەن ستۋدەنتتەردىڭ فەستيۆالىنىڭ لاۋرەاتى، 1958 جىلى كسرو جوعارعى كەڭەسىنىڭ گراموتاسىنىڭ يەگەرى اتاندى.

قازاق كسر-ءنىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن ءارتىسى مارحابا سادۋاقاسقىزى يمانقۇلوۆا سولتۇستىك قازاقستان وبلىستىق فيلارمونياسىندا 35 جىل تاپجىلماي ەڭبەك ەتىپ، الەم حالىقتارىنىڭ ءبيىن بيلەپ، قىستىڭ كوزى قىراۋدا، اپتاپ ىستىق جازدا، كوكتەم مەن كۇزدەگى لايساڭ كەزدە قيىندىققا مويىماي ونەر دەپ ەل ارالاپ، سوڭىنان ەرگەن جاستارعا ۇلگى-ونەگە بولا بىلگەن عاجاپ ادام ەدى. ولشەۋسىز ەڭبەگى سىڭگەن ونەر يەسىنە وبلىستىق فيلارمونيانىڭ اتىن بەرسە دە جاراسار ەدى.

اتاقتى ءبيشى اپامىز مارحابا يمانقۇلوۆانىڭ ەسىمىن جاڭعىرتۋ ماقساتىندا قىزىلجار قالاسىنان كوشە، بي مەكتەبىنىڭ اتىن بەرىپ، قالانىڭ قاق ورتاسىنان ەسكەرتكىشىن اشسا ارتىق تا بولماس ەدى. 2027 جىلى اتاقتى ءبيشىمىز مارحابا يمانقۇلوۆانىڭ تۋعانىنا 100 جىل. وسىعان وراي اۋەلى مادەنيەت مينيسترلىگى، ەكىنشى وبلىس اكىمى عاۋەز نۇرمۇعامبەتوۆ وسىنداي عاجاپ ءبيشىنىڭ زور ەڭبەگىن باعالاسا ەكەن دەگەن تىلەگىم بار.

التىن يمانباەۆا

قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى

Abai.kz