سان ءتۇرلى ماڭىزدى ماماندىق يەسى 130 ادامنىڭ اقىلىمەن دايىندالعان جاڭا اتا زاڭنىڭ جوباسىنا پرەزيدەنت بيىك مىنبەردەن ءالى دە  وزگەرىستەردىڭ بولاتىنىن اشىق ايتتى.

كوكتەم – تۇتاس تىرشىلىك كوزى، باستاۋى. مەملەكەت پرەزيدەنتى قاسىم –جومارت توقاەۆ ارنايى جارلىققا قول قويدى. 15 ناۋرىز جەكسەنبى - جالپىحالىقتىق رەفەرەندۋم. سەنىمدى تاڭداۋ – ەل ازاماتتارىنىڭ ءوز ەركىندە. بۇل – شىن مانىندەگى حالىققا دەگەن زور قۇرمەت!!

ال 12 رەتكى تەرەڭ تالقى-تالداۋ، جانپيدا جينالىس-وتىرىستان سوڭ جاڭا كونستيتۋتسيانىڭ قورتىندى جوباسى تولىق دايىندالىپ، ەل تاريحىندا تۇڭعىش رەت قازاق تىلىندە جازىلعان جاڭا ءماتىن جاريالاندى.

ءۇمىت، ءالى دە الدا. 12 ميل 400 قازاقستاندىقتار رەفەرەندۋمدا تاڭداۋ جاساۋدان بۇرىن پرەزيدەنتىمىز شىنايى مەملەكەتشىل، حالىقشىل، وتانسۇيگىش، جاۋاپكەرشىلىگى جوعارى ادال ازاماتتاردىڭ ايتارلىقتاي تىرەكتى  وي-ۇسىنىستارىن تاعى دا ەسكەرىپ، جاڭا اتا زاڭ ءماتىنى قوسىمشا ناقتى نورمالارمەن تولىعادى دەگەن سەنىمدەمىز.

ءبىر انىعى، سانادا سەرپىلىس تۋدىرعان تىڭ جاڭارۋ، بوگەنايى بولەك ايتۋلى وقيعا رەتىندە جالپى حالىقتىڭ نازارىندا ءھام تەرەڭ تاريح قويناۋىندا ساقتالار جاڭا كونستيتۋتسيالىق رەفورما مەملەكەتتىڭ  حالىقپەن كەرى بايلانىسىن ارتىردى. بۇل شىن مانىندەگى وزگەرىسكە تۇراتىن وڭ قادام.

قوعامدىق تالقىلاۋعا تۇسكەن تاريحي ماڭىزدى بەتبۇرىستان كەيىن مەملەكەت پەن حالىق، ۇكىمەت پەن ازاماتتار اراسىنداعى تىلەگى ءبىر ىشكى بىرتۇتاستىق اشىق بايلانىس ودان ارى جاقسارۋى بەك مۇمكىن. جاڭا اتا زاڭ قولدانىسقا ەنگەنەن سوڭ ونىڭ ەل ومىرىنەن ايقىن كورىنىس تابارى كۇمانسىز. الايدا ول ءۇشىن ءبىراز ماسەلەلەر ءسوزسىز وڭ شەشىم تاۋىپ، پرەزيدەنت ايتقانداي: «مەملەكەت ادام ءۇشىن» دەگەن قاعيداتتى باسشىلىققا الۋ اسا ماڭىزدى. بۇل ەكى جاققا دا ايان سوڭعى اقيقات.

حوش، «كونستيتۋتسيا» ءسوزىن اتا زاڭ ەمەس، «اتا زاڭ» دەپ ايتىپ، وسىلاي جازىپ، ءبىرىزدى قولدانىسقا يكەمدەپ، قاستەرلى كىتاپتىڭ سىرتقى قىزىلقوڭىر مۇقاباسىن كوك تۋمەن تۇستەس تۇسپەن كومكەرسەك، قۇبا-قۇپ. وكىنىشكە وراي قورتىندى جوبادا سىرتقى فورمادان دا ماڭىزدى سانالار ساڭلاۋلار دا كەزدەسەدى.

ءيا، جاڭا كونستيتۋتسيانىڭ قورتىندى جوباسىن تالقىلاۋ، ازاماتتىق كوزقاراس ءبىلدىرۋ قۇزىرەتى زاڭمەن بەكىتىلگەن. قوعامدىق تالقىلاۋعا سانالى تۇردە اتسالىسۋ ءار كىمگە پارىز دا مىندەت. بۇل زامان تالابى، ورتاق مۇرات. «كونستيتۋتسيا – تەك قۇقىقتىق قۇجات ەمەس، قازاق ءتىلىنىڭ ەڭ كەمەل، ەڭ بيىك، ستيلدىك ۇلگىسى بولۋعا ءتيىس، ول «تىلدىك ۇلگىنىڭ ەڭ جوعارعى كوزى». ەندەشە ەل تاريحىندا تۇڭعىش رەت قازاق تىلىندە جازىلعان اتا زاڭ دەگەنىمىزبەن ماتىندەگى  تەرميندەردىڭ جاسالۋ ويلاۋ لوگيكاسى كوبىنە ورىس ءتىلىنىڭ سينتاكسيستىك ۇلگىسىنە سۇيەنگەنى وتكىر ءسوز بولۋدا.

دەمەك، جاڭا نۇسقادا ءجيى كەزدەسەتىن «...ەمەس» نەگىزىندە جات ءسوز-سويلەم ۇلگىسى. قازاق ءتىلىنىڭ ويلاۋ نورماسىن ساقتالماعان. دەمەك ول ماتىندەردى بىردەن تەزدەپ قازاق ءتىلىنىڭ ءوز مودەلدەرىنە الماستىرۋ كەزەك كۇتتىرمەس شارۋا (!). ءسوز جانە اتاۋدىڭ بارلىق نورمالىق ۇلگىسى باس قۇجات كونستيتۋتسيادا كورىنىس تابۋى – باستى تالاپ. بۇل تۇرعىدا ءتىل مامانى، پروفەسسەر قايرات عابيتحانقلىنىڭ «تەرمين كونستيتۋتسيادان باستالادى» ماقالاسىندا وتە نانىمدى دالەلدەنگەن  ساراپتامالىق وي-تۇرتكى پىكىرلەرىن قوسىمشا نورما رەتىندە ەنگىزۋ - كەيىنگى اۋىر زارداپتاردان ساقتايدى دەپ سانايمىز: بۇعان ءوز تارابىمىزدان 12- باپتا كەزدەسەتىن «...تۇرعىن ۇيگە قول سۇعىلماۋشىلىق» دەگەندەگى «سۇعىلماۋشىلىق» دەگەن سياقتى ءبىر ءتۇرلى سوزدەردى دە  قوسىپ  ايتۋعا بولادى. قىسقاسى، «اتا زاڭ» ءتىلى – مەملەكەتتىك ۇيىمدار مەن جەرگىلىكتى ءوزىن-ءوزى باسقارۋ ورىندارىندا قولدانىلاتىن، كونستيتۋتسيادا كورسەتىلگەن «قر مەملەكەتتىك ءتىلى – قازاق ءتىلىنىڭ» ناقتى ولشەم بىرلىگى. ول – سان ءتۇرلى زاڭدار مەن اقپاراتتىڭ جانە مادەنيەتتىڭ ءتىلى.

ال ەندى ەكى ۇدايىلىق بولدىرماۋ ءۇشىن پرەزيدەنت باستاماسىنا قولداۋ بىلدىرگەن ءماجىلىس دەپۋتاتى سامات مۇرتازا ايتقانداي: «قازاقستاننىڭ الاتاۋ شاھارى – قىتايدىڭ گونكونگنىڭ، كورەيانىڭ پۋسانىنىڭ، ءباا دۋباي شاھارلارىنىڭ ەگىزىنە اينالۋ كەرەك» قاجەت بولىپ، قانداي دا ءبىر ايماق پەن قالاعا «قارقىندى داميتىن» ارناۋلى قۇقىقتىق رەجيمى كوزدەلەتىن بولسا وندا  قازاقستان حالقىنا تولىققاندى اقپارات بەرىلىپ، تۇبەگەيلى ءتۇسىندىرۋ جۇمىستارى شىنايى جۇرگىزىلۋى كەرەك. بۇل ءوز كەزەگىندە ەل ىشىندە قايشىلىق، دۇربەلەڭ تۋعىزۋى مۇمكىن دەيتىن كۇمان مەن كۇدىكتەردى ءۇيىپ-توگىپ ۇركىتكەن، قورقىتقان، قولتىققا سۋ بۇركىگەن ءتۇبىن بىلمەيتىن كەرى كوزقاراستار مەن ناشار پيعىلداردى الاستايدى.

جۇرتقا ايان، «تەڭ» مەن «قاتار» اتاۋلارى ءتىل زاڭىندا مىڭ جەردەن سينونيم سوزدەر بولسا دا اۋىستىرىلدى. قابىلدايىق. «رەفورمانىڭ ىشىندەگى حالىقتىڭ قالاۋىمەن بولعان جالعىز شەگىنىس»، -دەيدى دەپۋتات رينات زايىت، - «وزگەرىستى ەنگىزۋدىڭ ءوزى – حالىقپەن ساناسۋ». كەرى بايلانىس دەگەنىمىز وسى. وكىنىشكە وراي، سوت توراعاسىنىڭ ورىنباسارى باقىت نۇرمۇحانوۆ ايتاتىنداي قانشا زەردەلەنگەنىمەن دە ءبارى ءبىر «رەسمي تۇردە» ءسوزى قارايىپ سول قالپىندا  قالدى. الايدا ەل ءۇشىن ورتاق مۇرات جولىنداعى سۇرانىس پەن ءوتىنىش ءالى دە كۇن تارتىبىنەن تۇسكەن ەمەس. ول تۋرالى سەرىك ەرعالي، نۇركەلدى ابدىعاني، ءبىلال قۋانىش، كاجىمۋرات تولەگەن ت.ب. ازاماتتاردىڭ  تۇجىرىمدارى ەسكەرىلگەنى وڭ بولار. ءبىزدىڭ قوسارىمىز: ەڭ ماڭىزدى دەگەن 9-باپتىڭ 1-تارماعى باس-اياعى ءبىر-اق اۋىز ءسوز - 48 تاڭبا. بىردەن كەلتە (!). قازاقستانتانۋشى شەتەلدىك عالىمدار مەن ىزدەنۋشى سىرت كوز ءۇشىن دە قوراش، جەتكىلىكسىز كورىنەرى حاق. بىزدىڭشە كەم دەگەندە مەملەكەتتىك ءتىلدىڭ مارتەبەسىمەن بىرگە ەڭ باستى قىزمەتى مەن مىندەتتەرى قىسقا دا نۇسقا كورسەتىلىپ، قوسىمشا كادەلى نورمالارمەن تولىقتىرىلۋى قاجەت-اق. قالعان بىلۋگە ءتيىستى بارلىق مازمۇندارى «ءتىل تۋرالى زاڭدا» جىلىكتەلەدى.

14 ناۋرىز تىنىشتىق كۇنى، 15 ناۋرىز نازارىمىز حالىقتا!

ەلگە قۇرمەت بولعاندا عانا مەملەكەت ەركىن گۇلدەنەر!

دۋمان امانۇلى

Abai.kz