ينتەرنەت كەڭىستىگىندەگى ءدىني ەكسترەميزم كورىنىستەرىن الدىن الۋ ماسەلەلەرى

جاھاندانۋ جانە تسيفرلىق تەحنولوگيالاردىڭ قارقىندى دامۋى جاعدايىندا ينتەرنەت كەڭىستىگى ءدىني ەكسترەميستىك يدەولوگيانىڭ تارالۋىنا قولايلى ورتاعا اينالىپ وتىر.

بۇل ءۇردىس ۇلتتىق قاۋىپسىزدىككە، قوعامدىق كەلىسىمگە جانە جاستاردىڭ دۇنيەتانىمىنا تىكەلەي قاۋىپ توندىرەدى. قازىرگى تاڭدا ينتەرنەت اقپارات الماسۋدىڭ ەڭ جىلدام ءارى قولجەتىمدى قۇرالىنا اينالدى. الەۋمەتتىك جەلىلەر، مەسسەندجەرلەر مەن ءتۇرلى ونلاين-پلاتفورمالار ادامداردىڭ دۇنيەتانىمىنا، كوزقاراسىنا تىكەلەي اسەر ەتۋدە. الايدا وسى مۇمكىندىكتى ءدىني ەكسترەميستىك ۇيىمدار دا ءوز ماقساتتارىنا پايدالانىپ وتىر. سوندىقتان ينتەرنەت كەڭىستىگىندەگى ءدىني ەكسترەميزمنىڭ الدىن الۋ – قوعام ءۇشىن اسا وزەكتى ماسەلە.

ءدىني ەكسترەميزم – ءدىني قاعيدالاردى بۇرمالاۋ ارقىلى قوعامداعى تۇراقتىلىقتى بۇزۋعا جانە راديكالدى كوزقاراستاردى ناسيحاتتاۋعا باعىتتالعان ءىس-ارەكەت. ەكسترەميستىك كونتەنتتىڭ نەگىزگى ەرەكشەلىكتەرى:

• ءدىننىڭ جەكەلەگەن قاعيدالارىن كونتەكستەن تىس، بىرجاقتى ءتۇسىندىرۋ;
• زايىرلى مەملەكەتتى جوققا شىعارۋ يدەيالارىن ناسيحاتتاۋ;
• مەملەكەتتىك ينستيتۋتتارعا سەنىمسىزدىك قالىپتاستىرۋ;
• جاستاردى «ادىلەتتى قوعام» قۇرۋ يدەياسى ارقىلى راديكالدى ارەكەتكە يتەرمەلەۋ. قازاقستاندا بۇگىنگى كۇندە باسقا دا ەلدەردەگى ءتارىزدى اقپاراتتىق قاۋىپسىزدىك ماسەلەسى ايتارلىقتاي وتكىر تۇر.  ەلىمىزدە ورنىققان تۇراقتى ءدىني احۋالعا قاراماستان، قوعامدا تۇرعىنداردىڭ بەلگىلى ءبىر بولىگىنىڭ اراسىندا ءدىني راديكالدانۋ ۇردىسىمەن بايلانىستى بوي كورسەتىپ جۇرگەن بىرقاتار ماسەلەلەر بار. وسى ورايدا، ەكسترەميزم مەن تەرروريزم يدەيالارىنىڭ ينتەرنەت-كەڭىستىكتە بەلسەندى تاراۋى تۇرعىنداردىڭ ءدىني راديكالدانۋىنا وزىندىك تۇرتكى بولىپ وتىرعانى انىق. سوندىقتان مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ الدىندا وسى سالاداعى قازىرگى قاۋىپ-قاتەرلەردى ەسكەرە وتىرىپ، قوعامدا قولايلى رۋحاني ورتانى قالىپتاستىرۋ مىندەتى تۇر. قوعامداعى راديكالدىق يدەيالاردى الدىن الۋ ماقساتىندا بۇقارالىق اقپاراتتىق قۇرالدارى جانە رەسپۋبليكالىق ءدىني سايتتار (kazislam.kz, muftyat.kz) جۇمىس جۇرگىزىلىپ وتىرعانىن ايتا كەتۋ قاجەت. ءاربىر قازاقستان ازاماتى شەتەلدىك ينتەرنەت-سايتتاردى پايدالانباعانى دۇرىس. ەلدە رۇقسات ەتىلگەن الەۋمەتتىك سايتتارعا جۇگىنگەن ءجون.

ءدىني ەكسترەميزم مەن تەرروريزمگە قارسى ءىس-قيمىل جونىندەگى مەملەكەتتىك باعدارلاما شەڭبەرىندە ىسكە اسىرىلىپ وتىرعان «كيبەرقاداعالاۋ»  جۇيەسى ارقىلى ينتەرنەتتە دەسترۋكتيۆتى يدەيالاردى دەر كەزىندە انىقتاۋ جانە بۇعاتتاۋ  جۇمىستارى جاسالىنادى. دەمەك، قۇزىرلى ورگاندار مەن ءدىنتانۋشى ماماندار ەكسترەميستىك مازمۇنداعى سايتتار مەن اككاۋنتتاردى انىقتاپ، ولاردىڭ تارالۋىنا توسقاۋىل قويۋدا. سوندىقتان ينتەرنەت كەڭىستىگىندەگى ءدىني ەكسترەميزمنىڭ الدىن الۋ مەملەكەتتىك ساياساتتىڭ باسىم باعىتتارىنىڭ ءبىرى بولىپ تابىلادى. الدىن الۋ جۇمىستارىنىڭ نەگىزگى ماقساتى – راديكالدى يدەولوگيانىڭ تارالۋىنا جول بەرمەۋ، سونىمەن قاتار قوعام مۇشەلەرىنىڭ سىني ويلاۋ قابىلەتىن دامىتۋ.

بۇل رەتتە قازاقستاندا ەكسترەميزمگە قارسى ءىس-قيمىل تەك تىيىم سالۋ شارالارىمەن شەكتەلمەي، الدىن الۋ جانە اعارتۋشىلىق جۇمىسقا باسىمدىق بەرىلگەنى دۇرىس. ءدىني ەكسترەميزمنىڭ الدىن الۋدا اقپاراتتىق-اعارتۋشىلىق جۇمىس شەشۋشى ءرول اتقارادى. الدىن الۋ شارالارىنا نازار اۋدارساق:

1. ءدىني جانە اقپاراتتىق ساۋاتتىلىقتى ارتتىرۋ. ءدىني ساۋاتتىلىق ەكسترەميزمنىڭ الدىن الۋدا شەشۋشى ءرول اتقارادى. ازاماتتاردىڭ ءداستۇرلى دىندەردىڭ قۇندىلىقتارى مەن قاعيدالارىن عىلىمي جانە تاريحي تۇرعىدا ءتۇسىنۋى راديكالدى ينتەرپرەتاتسيالاردى اجىراتۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. سونىمەن قاتار اقپاراتتىق ساۋاتتىلىقتى دامىتۋ جالعان اقپارات پەن ءمانيپۋلياتيۆتى كونتەنتتى تانۋعا كومەكتەسەدى.

2. ءبىلىم بەرۋ جۇيەسىندەگى پروفيلاكتيكالىق جۇمىس. مەكتەپتەر مەن جوعارى وقۋ ورىندارىندا ءدىنتانۋ، مادەنيەتتانۋ جانە ازاماتتىق تاربيە پاندەرى ارقىلى زايىرلىلىق قاعيداتتارىن ءتۇسىندىرۋ ماڭىزدى. بۇل جاستاردىڭ دۇنيەتانىمىن كەڭەيتىپ، ءدىني توزىمدىلىك پەن الەۋمەتتىك جاۋاپكەرشىلىكتى قالىپتاستىرادى.

3. ينتەرنەت كەڭىستىگىن مونيتورينگتەۋ جانە قۇقىقتىق رەتتەۋ. ەكسترەميستىك مازمۇندى انىقتاۋ جانە ونىڭ تارالۋىنا توسقاۋىل قويۋ مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ ماڭىزدى مىندەتتەرىنىڭ ءبىرى بولىپ تابىلادى. زاڭنامالىق تەتىكتەر ينتەرنەت-پلاتفورمالارمەن ءوزارا ءىس-قيمىل جاساۋ ارقىلى جۇزەگە اسىرىلۋى ءتيىس. الايدا بۇل شارالار ءسوز بوستاندىعى قاعيداتتارىن ساقتاي وتىرىپ جۇرگىزىلۋى قاجەت.

4. قوعامدىق جانە ءدىني ينستيتۋتتاردىڭ ءرولى. ءداستۇرلى ءدىني ۇيىمدار مەن ازاماتتىق قوعام ينستيتۋتتارى ءتۇسىندىرۋ جانە الدىن الۋ جۇمىستارىندا بەلسەندى ءرول اتقارا الادى. ولار سەنىمدى اقپارات كوزدەرى رەتىندە قوعامدا راديكالدى يدەولوگياعا قارسى بالاما كوزقاراس قالىپتاستىرادى.

5. پسيحولوگيالىق جانە الەۋمەتتىك قولداۋ جۇيەسى. ەكسترەميستىك يدەولوگيا كوبىنە جەكە تۇلعانىڭ ىشكى داعدارىسىن پايدالانادى. سوندىقتان جاستارعا پسيحولوگيالىق قولداۋ كورسەتۋ، الەۋمەتتىك بەيىمدەلۋ مۇمكىندىكتەرىن ارتتىرۋ جانە بوس ۋاقىتىن ءتيىمدى ۇيىمداستىرۋ الدىن الۋ شارالارىنىڭ اجىراماس بولىگى بولۋى ءتيىس.

قازاقستاندىق تاجىريبەدە ءدىني ەكسترەميزمنىڭ الدىن الۋ تەك يدەولوگيالىق كۇرەسپەن شەكتەلمەي، الەۋمەتتىك جانە پسيحولوگيالىق فاكتورلاردى ەسكەرۋدى تالاپ ەتەدى. جاستار اراسىنداعى جۇمىسسىزدىق، الەۋمەتتىك ادىلەتسىزدىك سەزىمى، ومىرلىك ماقساتتىڭ بولماۋى راديكالدى يدەيالارعا بەيىمدىلىكتى ارتتىرۋى مۇمكىن.

سايكەسىنشە، مۇندا پسيحولوگيالىق، ءدىني اقپاراتتان كوز سۇرىنەدى. ارينە، تانىم-كوكجيەكتى ارتتىرعان جاقسى. بۇل جاعىنان قازىر عالامتور حالىقتى جەدەل-عابىل اقپاراتتاندىرىپ وتىر. ال ينتەرنەت ارقىلى ءدىني ءبىلىم الۋ، ءدىني ساۋاتتىلىقتى ارتتىرۋ – دۇرىس شەشىم ەمەس. سەبەبى، باسقاسىن ايتپاعاندا ءدىني كونتەنتتەردى قاراعاندا تولاسسىز اقپاراتتىڭ انىقتىعىن تەكسەرۋ ماڭىزدى. ەگەر جالعان دەرەككە  كەزىگىپ، سوڭىندا اداسۋشىلىققا تاپ بولساڭىز، ەرتەڭ ءبارى كەش بولۋى مۇمكىن. مۇندايدا كۇمان تۋدىراتىن سايتتار مەن پاراقشاعا كىرمەستەن، دەرەۋ بۇعاتتاپ تاستاعان ءجون. ينتەرنەتتىڭ مول مۇمكىندىگىن ءتيىمدى پايدالانىپ وتىرعان جات اعىمدار ءدىني ءبىلىم ەمەس، تەرىس يدەولوگياسىن سىڭىرۋگە تىرىسادى. سول سەبەپتەن ءدىني-رۋحاني ءبىلىمدى ينتەرنەت ارقىلى ەمەس، تالاي جىلدان بەرى وسى سالادا تاجىريبەسى مەن بىلىكتىلىگى بار ماماننان العان ابزال.

قازاقستان رەسپۋبليكاسىنداعى ينتەرنەت كەڭىستىگىندە ءدىني ەكسترەميزم كورىنىستەرىنىڭ الدىن الۋ – ۇلتتىق قاۋىپسىزدىك پەن قوعامدىق تۇراقتىلىقتى قامتاماسىز ەتۋدىڭ ماڭىزدى قۇرامداس بولىگى. بۇل ماسەلەنى شەشۋ ءۇشىن قۇقىقتىق، اقپاراتتىق، ءبىلىم بەرۋ جانە الەۋمەتتىك تەتىكتەردى ءوزارا ۇيلەستىرە وتىرىپ قولدانۋ قاجەت. مەملەكەت، ءدىني ينستيتۋتتار جانە ازاماتتىق قوعامنىڭ بىرلەسكەن ارەكەتى عانا ينتەرنەتتەگى راديكالدى يدەولوگيانىڭ تارالۋىنا ءتيىمدى توسقاۋىل قويا الادى.

باحتيار الپىسباەۆ، ءدىنتانۋشى

Abai.kz