نەمەسە ەاەو ىشىندەگى ديپلوماتيالىق ەمەس داۋ-داماي تۋرالى

سونىمەن، ەۋرازيالىق وداقتا (ەاەو) ساۋدا سوعىسى باستالعان سىقىلدى.

بىلتىر ماسكەۋ قازاقستاندا قۇراستىرىلىپ، رەسەيدە ساتىلاتىن اۆتوكولىكتەردىڭ كەدەن سالىعىن كۇرت كوتەرىپ جىبەرگەن. ول بولسا، ەاەو شەڭبەرىندەگى كەلىسىمدەرگە تومپاق كەلەدى.

مىنە، جاڭاشا تاريحىمىزدا العاش رەت مىنەز تانىتىپ، قازاقستان جاعى وداقتاس ءھام كورشى تاراپىنان ورىن الىپ وتىرعان مۇنداي مەنمەنشىلدىككە ابدەن ورىندى ءھام لايىقتى جاۋاپ بەرىپ وتىر.

قر ونەركاسىپ جانە قۇرىلىس مينيسترلىگىنىڭ حابارلاۋىنشا، قازاقستان جاعى دا رەسەيدەن ءبىزدىڭ ەلگە كەلەتىن اۆتوكودىكتەرگە سالىناتىن سالىقتى 40 ەسە كوتەرمەك.

قازاق ءمۇندايدا «ءا» دەگەنگە «ءما!»، - دەدى»، - دەپ» ايتادى.

دۇرىس بولعان ەكەن!

«ەلدىك ەگويزم» دەگەن قۇبىلىس بار. ءوز باسىم ونى قۇپتايمىن، ويتكەنى كەز كەلگەن مەملەكەت حالىقارالىق دەڭگەيدە بەلگىلى ءبىر شەشىم قابىلداعاندا، ەڭ الدىمەن، ءوزىنىڭ ۇلتتىق ماقسات-مۇددەسىنە باسشىلىققا الۋى ءتيىس. ول - بۇلجىتپاي ورىندالۋى ءتيىس اكسيوما.

الايدا، مەملەكەت باسقا مەملەكەتتەرمەن ورتاق كەلىسىمگە كەلىپ، ىنتىماقتاسۋعا ۋاعدالاسقاندا ءوزىنىڭ ەكونوميكالىق ەگەمەندىگىنىڭ بەلگىلى ءبىر بولىگىمەن ءوز ەركىمەن قوشتاسۋعا ءماجبۇر ءارى مىندەتتى. ايتپەسە، ول قانداي ۇيىم؟

ءوز باسىم وسىناۋ مۇددەلەر قاقتىعىسىنىڭ جاريا الاڭعا شىگۋىندا جاڭاشا، بولەك ءمان بار دەپ سانايمىن. وسىناۋ جالقى جايتتان جالپى پروبلەما ءھام تەندەنتسيا بوي كورسەتىپ قالادى. ونىڭ اتى – ەاەو سەكىلدى قۇرىلىمنىڭ ەكونوميكالىق، ساياسي جانە مورالدىق داعدارىسىنىڭ ودان سايىن ۇلعايا ءتۇسۋى.

ويىمدى تاراتىپ، ءتۇسىندىرىپ كورەيىن.

بىرىنشىدەن، ەكونوميكالىق داعدارىسقا كەلسەك، ەاەو-عا مۇشە ەلدەردىڭ وزدەرىنىڭ تۇپكىلىكتى دە تۇبەگەيلى مۇددەلەرىن قورعاۋ نيەتى بىرتىندەپ كۇشەيە بەرمەك. ايتپەسە، بولمايدى. بىرەۋ بىرەۋدىڭ جوعىن ولەڭ ايتىپ ءجۇرىپ ىزدەيدى، ول ماتەل ەاەو سەكىلدى ۇيىمعا تىكەلەي قاتىستى.

سول سەبەپتى «ەگەمەندى ەگويزم» ۇدەي، ەكپىندەي بەرمەك، ول بولسا، كەز كەلگەن ينتەگراتسيالىق قوزعالىسقا ءوز سالقىنىن تيگىزەدى.

ەكىنشىدەن، ساياسي داعدارىسقا كەلسەك،  تورتكۇل دۇنيەنىڭ استاڭ-كەستەڭىن شىعارىپ، الەمدى بۇرىن-سوڭدى بولماعان ابىگەرگە سالىپ، باسقىنشى اتانعان رەسەي بۇگىندە – ەەاو-نىڭ بەلدى مۇشەسى، ءتىپتى ونى وسى قۇرىلىمنىڭ ىرگەتاسى ءھام ۇستىنى دەسەك تە بولادى. ول قازىر وركەنيەتتى دۇنيەدەن الاستاتىلعان، «توكسيچنىي» مەملەكەت. سول سەبەپتى ءبىر ۇيىمدا بىرگە جۇرگەن باسقا مەملەكەتتەرگە وسى جايتتىڭ سالقىنى ءتيىپ جاتقانى دا راس. ۇجىمدىق باتىس سانكتسيالارىنىڭ ءوزى نە تۇرادى؟!

ەاەو وسىدان ون التى جىل بۇرىن قۇرىلسا، بۇگىندە «ەلۋ جىلدا ەل جاڭا» ماتەلى «قارقىنداي»، «ۇدەي» ءتۇستى. ول كەزدە ەاەو باستاماشىلارى، ونىڭ قۇرامىنا ەنگەن ەلدەر، پوستسوۆەتتىك كەڭىستىكتى قورشاعان سىرتقى دۇنيە دە مۇلدەم باسقا ەدى.

قازىر بولسا، الەم – الەم-تاپىرىق، عالامدىق ارحيتەكتۋرا مۇلدەم وزگەرگەن، كەشەگى، مىزعىماس بوپ كورىنگەن قۇرىلىمدار مەن قۇندىلىقتار قۇردىمعا كەتكەلى جاتىر. ەاەو قۇرامىنداعى ەلدەر ساياسي «جەر تارتىلىس كۇشى» زاڭىنا ساي ماسكەۋدەن باسقا دا كورشى، باۋىرلاس، نيەتتەس ارىپتەس ءھام دوستار بار ەكەنىن ءبىلىپ جاتىر. وسىنداي جاعدايدا رەسەي باسشىلىعى ءوزىنىڭ نەويمپەريالىق كوزقاراسىنان ارىلۋى ءتيىس.

ۇشىنشىدەن، ەاەو قۇرامىنداعى ەلدەردە كەشەگى سوۆەت يدەولوگياسى مەن ودان تۋىندايتىن شارتتى رەفلەكستەردەن مۇلدەم ادا ورتا بۋىن قالىپتاستى. ولار بۇگىندە ءوز ەلدەرىندە بيلىك باسىنا كەلىپ جاتىر. ولاي بولسا، ءوز ەلدەرىنىڭ كىممەن وداقتاس بولۋى كەرەك، سونى انىقتايتىن سول ۇرپاق بولماق. ءوز باسىم ول كوشباسشىلاردىڭ رەسەي سەكىلدى اۆتوريتار ەلگە بۇيرەگى بۇرىپ تۇر دەپ ايتا المايمىن، ولاردىڭ باسشىلىققا الاتىن قۇندىلىقتارى وركەنيەتتىك دەڭگەيدە.

مىنە، سىرت كوزگە جالقى بوپ كورىنەتىن ەاەو قۇرامىنداعى كولىكتەرگە قاتىستى ءبىر شەشىم وسىنداي، تەرەڭ ءارى الىسقا باعىشتايتىن تۇجىرىمدارعا جەتەلەيدى.

ءبىر نارسە انىق: بۇگىندە جاڭا كونستيتۋتسيا جوباسىن تالقىلاپ، ونىڭ ماتىنىنە «حالىقارالىق قۇقىقتىڭ ۇلتتىق قۇقىقتان باسىم بولۋى» سەكىلدى زاڭدىق نورمانى قايتا قاراپ جاتقان كازاقستان بيلىگى، بالكىم، كەزىندە ءوزى قاتىسۋشى بولعان تالاي كەلىسىم-شارتتىڭ قاتاڭ شەڭبەرىنەن شىققىسى كەلەتىن شىعار. ونىڭ ۇستىنە ترامپتىڭ زاۋالدى زامانى ورناعالى سول حالىقارالىق ۋاعدالاستىقتاردىڭ قۇنى دا قۇلدىراپ كەتتى ەمەس پە؟

مۇمكىن، وسى ءبىر تاريحي كەزەڭنىڭ ءساتىن پايدالانىپ، بۇگىندە تاۋەلسىز، گەوساياسي تاڭداۋى بارشىلىق مەملەكەت رەتىندە ەاەو سەكىلدى كۇماندى دە كۇدىكتى، رەسەي سەكىلدى ءبىر ەلگە تەلىنىپ قالعان ۇيىمنىڭ قۇرامىنان شىعىپ كەتەمىز بە، قالاي؟..

ءامىرجان قوسان

Abai.kz