الەۋمەتتىك تيك‑توك جەلىلەرىندە بەلگىلى ءانشى ديلناز احماديەۆانىڭ «قازاق ءتىلىن بارلىعى دا ءبىلۋى ءتيىس» دەگەن تاقىرىپپەن پىكىرى تارادى. ارينە، ءۇش مينۋتتان ءسال اساتىن بەينەكورىلىمدە كۇردەلى ءتىل ماسەلەسىن تەرەڭىنەن تالداۋ مۇمكىن ەمەس. سوندىقتان، ءبىز ديلنازدىڭ تىلگە قاتىستى بىرنەشە ءتۇيىندى ويلارىن تالداۋدى ءجون كوردىك...

ديلناز:

– ءتىل وتە كۇردەلى قۇبىلىس. ونى ادامعا زورلاپ تاڭۋعا، بولماسا، وعان تيىم سالۋعا بولمايدى.

ارينە، ءتىل – ادامعا تاڭداۋىنان تىسقارى بەرىلەتىن قۇندىلىق. جەر بەتىندەگى بار تىرشىلىك اتاۋلىنىڭ «ءوز ءتىلى» بار: مىسالى، ادامنىڭ ءتىلى بولسا، سول سياقتى، دەلفيندەردىڭ دە، قۇستاردىڭ دا، جانۋارداردىڭ دا «ءوز ءتىلى» بار ەكەنىن عالىمدار دالەلدەدى. بۇگىندە ادامزات قاۋىمداستىعى بەس مىڭنان استام ۇلتتار مەن ەتنوستاردان قۇرالاتىنى بەلگىلى. مىنە، سول ءاربىر حالىقتى حالىق ەتىپ تۇراتىن ماڭىزدى بەلگىسى – ونىڭ ءتىلى. ەندەشە، ادام ءبىر ۇلتتىڭ وكىلى بولىپ ومىرگە كەلگەندە «ۇلتتىعىن» جانە «ءتىلىن» تاڭدامايدى. ادام ءبىر قوعامدىق ورتادا وسە كەلە، وسى مادەني قالىپقا ساي ءتىلى مەن مادەنيەتىن، ءومىر ءسۇرۋ سالتىن قالىپتاستىرادى. سول قالىپپەن ءوزىن الەمگە تانىتادى (يدەنيتفيكاتسيالايدى).

بىراق، بۇرىنعى زاماننىڭ وقشاۋلانعان قوعامدىق ورتاسى بۇگىندە جويىلدى. قازىر كەز كەلگەن مەملەكەتتە ءارالۋان تىلدىك ورتانىڭ، مادەني قالىپتىڭ بولۋى تابيعي جاعدايعا اينالدى. مىنە، وسى جاعدايدا ول مەملەكەتتەردە «ءتىل» جانە سوعان بايلانىستى ءوربيتىن مەنتالدىك ء(دىل) ماسەلەلەرىندە قايشىلىقتار پايدا بولۋى مۇمكىن. كەيبىر مەملەكەتتەر ونى مويىنداپ، بىرنەشە ءتىلدى «مەملەكەتتىك» ەتىپ جاريالاعان. مىسالى، كانادا، بەلورۋس، فينليانديا، يرلانديا، ليۋكسەمبۋرگ،  ءۇندىستان جانە ت.ت. ەلدەردە «قوس مەملەكەتتىك ءتىل» ورىن العان.

وسى ورتادا، قازاقستان تاريحي جاعدايلاردا قالىپتاسقان ورىستىلدىك ورتانىڭ ىقپالىن ءالى دە سەزىنۋدە. بىراق، بىزدە مەملەكەتتىك ءتىل بىرەۋ عانا، ول – قازاق ءتىلى. سوندىقتان، قازاقستان سياقتى ۋنيتارلى مەملەكەتتە ءوز ازاماتتارىنان قازاق ءتىلىن ءبىلۋدى تالاپ ەتۋ – «ءتىلدى زورلاپ تاڭۋ» دەگەن ەرەجەگە جاتپايدى. ويتكەنى، كونستيتۋتسيامىزدا اپريوري تۇرعىدا «قازاقستاننىڭ ءاربىر ازاماتى مەملەكەتتىك ءتىلدى ءبىلۋى ءتيىس» اتتى ەرەجە كورسەتىلگەن.

ديلناز: «ەگەر ءسىز قىزمەت كورسەتۋ سالاسىندا جۇمىس جاسايتىن بولساڭىز، سىزگە قازاق ءتىلىن ءبىلۋ مىندەت. ال، سىزگە قازاق ءتىلىن بىلمەيتىن بىرەۋ كەلىپ، ورىسشا سۇراسا – ونى قيناماي‑اق ورىسشا جاۋاپ بەرە سالىڭىز»...

ارينە، ديلناز، بىزدە قوناقتى سيلاۋ ءداستۇرى ەجەلدەن بار. ول ۇيعىر حالقىندا دا سولاي، وزبەكتە دە سولاي... سوندىقتان، بىزدەر، ەگەر وزگە ءتىلدى ءبىلىپ تۇرساق، ەش قينالماي سول تىلدە ايتا بەرەمىز. ءبىزدىڭ جان دۇنيەمىزدە «مەنىڭ ءتىلىمدى عانا ءبىلۋى كەرەك» دەگەن استامشىلدىق جوق. مىسالى، جاقىندا اكتەر سەرگەي بەزرۋكوۆ ماسكەۋدە ءبىر اۋىز ورىسشا بىلمەيتىن وزبەكتىڭ ونى تانىپ»، «بەلي، بەلي» دەگەنىن ازىلدەپ ايتتى. بىراق، ونىڭ ءازىلىن وزبەك حالقى ءتۇسىندى مە؟ جوق، اقىر سوڭى نوتا جىبەرۋگە الىپ كەلدى...  ەكى ەل اراسىنداعى قارىم قاتىناسقا دا سىزات ءتۇستى..

سوندىقتان، «قاجەت كەزدە قازاق بارلىق جاعدايدا ورىسشا جاۋاپ بەرە الادى، بەرۋى كەرەك» دەگەن ويدان ارىلۋ كەرەك. ەگەر، وزگە ۇلت وكىلىنىڭ «قازاق ءتىلىن بىلمەۋگە» قانداي قاقى بار بولسا، قازاقتىڭ دا «وزگە ءتىلدى بىلمەۋگە» سونداي قاقى بار. وسىنى ۇمىتپاۋ كەرەك. ولاي بولسا، ءوزىڭىز ايتقانداي تىلدىك سيتۋاتسيا ورناي قالعاندا ادامدار ءبىر‑بىرىن ايىپتاماي، ءوزارا تۇسىنىستىكپەن، قولداعى تەحنيكالىق اۋدارما مۇمكىندىگىن پايدالانىپ، ءوزارا ءتۇسىنىسۋى كەرەك دەگەنىمىز دۇرىس شىعار. بىراق، ءسىزدىڭ «قىزمەت كورسەتۋ سالاسىنداعى ءاربىر قىزمەتكەر مەملەكەتتىك ءتىلدى بىلۋگە مىندەتتى. بىلمەسە جۇمىستان كەتكەنى دۇرىس» دەگەن پىكىرىڭىزدى تولىق قۇپتاۋعا بولادى.

ديلناز: «ەگەر ءسىز وزىڭىزگە تەك ورىس تىلىندە قىزمەت كورسەتۋدى قالاساڭىز، وندا جانىڭىزعا ءبىر اۋدارماشىنى ەرتىپ جۇرگەنىڭىز دۇرىس».

بۇل ءسوزىڭىزدى قوس قولداپ قولداۋعا ءازىرمىز. كوبىنە، ەلىمىزدەگى ءتىل زاڭى مەن ونىڭ قۇقىقتىق  نورمالارىن تۇسىنبەۋ وسىدان باستالادى. مىسالى، جۋىردا ءبىر ورىس ايەلى «تاسىمالداۋدا» جۇمىس جاسايتىن قازاق بالاسىن «سەن ماعان ورىسشا سويلە» دەپ زورلاپ جاتىر... بوقتاپ تا الدى اراسىندا... ءبىر جاقسىسى، الگى قازاق بالاسى ازداپ ورىسشا بىلەدى ەكەن، «ءسىز ماعان بوقتاماي سويلەڭىز» دەپ، شالا ورىسشاسىمەن مامىلەگە  كەلدى. ال، ەگەر، الگى بالا ورىسشا مۇلدەم بىلمەسە شە؟ وندا ونى سول زاماتتا ۇرىپ‑سوعۋ كەرەك پە؟ مىنە، ماسەلە وسى جەردە شيەلەنىسەدى.

ديلناز: «ءسىزدىڭ وسى ۋاقىتقا دەيىن قازاقستاندا ءومىر ءسۇرىپ، قازاقشا بولماعاندا ءۇش ءسوزدى ۇيرەنە الماعانىڭىزدى قالاي ءتۇسىنۋ كەرەك؟».

مىنە، وسى جەردە ءوزىڭىز دە ۇيعىر حالقىنىڭ تەكتى قىزى ەكەنىڭىزدى كورسەتىپ وتىرسىز. شىن مانىسىندە، وتانىن قازاقستان دەپ مويىنداعان ءاربىر ازامات وتاننىڭ مەملەكەتتىك ءتىلىن ءبىلۋى مىندەتتى عوي. ولاي بولماسا، وزگە تىلدە سويلەۋدى تالاپ ەتۋشى ازاماتتاردى «وتانىن مويىنداماعان، ونىڭ تاۋەلسىز مەملەكەت ەكەنىن جانىمەن قابىلداي الماعان» ادامدار دەپ ايتۋعا بولادى ەمەس پە؟

ءوز تاعدىرىن وتانىمەن بايلانىستىرماعان ونداي ادامدار ءتۇبى وزدەرىنىڭ تاريح وتاندارىنا، نە بولماسا، جانىنا جايلى وزگە مەملەكەتتەرگە كەتەتىندەرى انىق...

ءسىز وسى سۇراعىڭىزبەر وسىنداي وتكىر ماسەلەنى قويدىڭىز. سول ءۇشىن دە سىزگە العىس! ەلىمىزدىڭ مادەنيەتىنە قوسار ۇلەسىڭىز ارتا بەرسىن، ديلناز قارىنداسىمىز!

ءابدىراشيت باكىرۇلى، فيلوسوف‑پۋبليتسيست

Abai.kz