الدىمىزداعى ناۋرىز ايىنىڭ 15‑كۇنى ەلىمىزدە كونستيتۋتسيالىق وزگەرىستەردى قابىلداۋ بويىنشا جالپىحالىقتىق رەفەرەندۋم وتەدى دەپ كۇتىلۋدە.

رەفەرەندۋمدا قازاق ءتىلىنىڭ مەملەكەتتىك ستاتۋسىمەن بىرگە، ورىس ءتىلىنىڭ دە مارتەبەسى تۋرالى سۇراققا جاۋاپ بەرۋگە تۋرا كەلەدى. وندا «ورىس ءتىلى قازاق تىلىمەن قاتار قولدانىلادى» دەپ كورسەتىلىپ، بۇرىنعى «تەڭ قولدانىلادى» دەگەن تالاپ الىنىپ تاستالدى. نە وزگەردى؟

قوعامدا «قاتار» مەن «تەڭ» ءسوزىنىڭ سينونيمدىك ماعىناسى الاڭداۋشىلىق تۋدىرۋدا. ءسوز رەتىندە «قاتار» جانە «تەڭ» ۇعىمدارى ماعىنالاس ‑ اۋىزەكى ايتىلۋىندا اراسىنا شەك قويىلماۋى مۇمكىن. بىراق، وسى سوزدەردى ساياسي ماعىنادا قولدانعاندا مۇلدەم باسقا سيپاتتا بولاتىنىن ءبىز ەمەس، «قازاقستانداعى ورىس ءتىلى ماسەلەسىن» كوزاينەكپەن قاراپ وتىرۋدى قالايتىن رەسەيلىك ساياساتكەرلەر بايقاپ قالىپ، ءوز تاراپىنان شۋ شىعارىپ جاتىر... ولاردىڭ ايتۋىنشا: «بۇرىن «ناراۆنە» بولعاندا تەرەزەمىز تەڭ ەدى، ەندى «ناريادۋ» بولىپ، ورىس ءتىلى تۇعىرىنان ءتۇسىپ قالىپتى‑مىس».

(21‑عاسىردا رەسەي سىرتقا ىقپال ەتۋ ساياساتىندا وزىنە قولايلى ءبىر فورمۋلا تاۋىپ الدى، ول – «رۋسسكي مير» اتتى ۇران. ول بويىنشا رەسەي الەمدەگى شاشىراپ جاتقان «ورىس الەمىنىڭ» قورعاۋشىسى ءھام قولداۋشىسى بولۋى ءتيىس ەكەن. ەندەشە، قاي مەملەكەت بولماسىن، وندا ءومىر ءسۇرىپ جاتقان ورىس حالقىنىڭ وكىلدەرى تەك قانا رەسەيدىڭ قولداۋىمەن ءومىر سۇرەدى. ءتىل دە سونىڭ قۇزىرىندا!).

ارينە، قازاقستان دەربەس ءارى تاۋەلسىز مەملەكەت رەتىندە ءوزىنىڭ تىلدىك ماسەلەسىن ءوزى شەشەدى. بۇل – بىزدە عانا ەمەس، بۇكىل الەمدەگى قالىپتاسقان قۇقىقتىق نورما. بىراق، ەلىمىزدەگى قالىپتاسقان تىلدىك ديسپراپورتسيا جۇرتتى الاڭداتۋدا. حالىق مەملەكەتتىك ءتىلدىڭ ءوز دەڭگەيىندە بولماي وتىرعانىن «تەڭدارەجەلى» ورىس ءتىلى بولۋىمەن بايلانىستىرادى. قوعام ورىس ءتىلىنىڭ باسىمدىعى قازاق ءتىلىن شەكتەپ وتىر دەپ سانايدى. ونى تالقىلايدى.

سوندىقتان بولار، بيلىك تاراپىنان الداعى كونستيتۋتسيالىق وزگەرىستەرگە «تەڭ» ءسوزىنىڭ ورنىنا «قاتار» ءسوزىن قويۋ ۇسىنىلدى. ەندى، وسىنىڭ ءمانىن تالداپ كورەيىك، وسىلاي دەگەندە بيلىك قانداي لوگيكاعا سۇيەنەدى؟ نەگە؟

نەگە دەسەڭىز، الدىمەن، «تەڭ» دەگەن ءسوزدىڭ ماعىناسى «مىندەتتى تۇردە قولدانىلادى» دەگەن ارەكەتكە مەڭزەيتىنىن ايتۋ كەرەك. سوعان سۇيەنگەن كەز كەلگەن ءورىستىلدى قاۋىم وكىلدەرى وسى باپتى پايدالانىپ، قازاق ءتىلىنىڭ «مەملەكەتتىك ءتىل» ستاتۋسى ءرولىن تومەندەتۋگە قۇقىقتىق تۇرعىدا مۇمكىندىك الىپ كەلدى. تىپتەن، ءىس قاعازدارىن مەملەكەتتىك تىلسىز‑اق جۇرگىزۋ مۇمكىن بولعانىن اشىق ايتۋ كەرەك.

سونىمەن بەرگە، «تەڭ» ءسوزىن باسشىلىققا العان ادىلەت باسقارمالارى تىركەۋگە الىنعان بارلىق كۇجاتتاردىڭ ورىس تىلىندەگى كوشىرمەسىن تالاپ ەتۋدى مىندەتتى سانادى. ءسويتىپ، ول «اۋدارما دۇرىس ەمەس»، نەمەسە، «ەكى تىلدەگى نۇسقالار ساي كەلمەيدى» دەگەندەي بيۋروكراتيالىق قىسىم جاساۋعا جول اشتى، ازاماتتاردىڭ دەموكراتيالىق تۇرعىدا دامۋىن شەكتەۋدىڭ قوسالقى قۇرالىنا اينالدى. ول باپ ازاماتتاردىڭ «ءتىلدى تاڭداۋ» قۇقىنا كەدەرگى بولدى.

ەندى، ونىڭ ورنىنا قولدانىلاتىن «قاتار» سوزىندە ونداي سالماق بولمايدى. ويتكەنى، «قاتار بولۋ» – «تەڭ بولۋ» دەگەندى بىلدىرمەيدى.  ەندەشە، مۇنداي جاعدايدا «قاجەتتىلىك تۋسا – قاتار بولادى، قاجەتتىلىك تۋماسا – قاتار تۇرۋ مىندەتتەلمەيدى» دەگەن ەرەجە قولدانىسمقا ءتۇسۋى ءتيىس.  ناتيجەسىندە، باستى فۋنكتسيا  مەملەكەتتىك تىلگە جۇكتەلەدى... ال، ورىس ءتىلى – تالاپ ەتىلسە – قاتار قولدانىلادى...

بىراق، قوعامداعى سەنىمسىزدىك وسى جەردەن تۋىنداۋدا. ويتكەنى، ءبىزدىڭ بيۋروكراتيا كەز كەلگەن جاعدايدا «قاتار» ءسوزىن «تەڭ» سوزىمەن الماستىرا سالۋى مۇمكىن. ال وعان جول بەرمەۋدىڭ تەتىكتەرى بىزدە قاراستىرىلماعان، ءتىلىمىز قورعالماعان.

ەندەشە، وسى ەكىۇدايىلىقتان ارىلۋ ءۇشىن، كونستيتۋتسيادا «ءىس قاعازدارى مەملەكەتتىك تىلدە جۇرگىزىلەدى. قاجەت جاعدايدا ورىس تىلىنەگى نۇسقاسى قاتار قولدانىستا بولادى» دەگەن تالاپ ەنگىزىلۋى ءتيىس ەدى. سوندا عانا، قازاق ءتىلى ءوزىنىڭ كونستيتۋتسيالىق ستاتۋسىن تولىقتاي اتقارا باستايدى. بىراق ونداي تالاپ جاڭا كونستيتۋتسيادا كورسەتىلمەگەن.

ەندەشە، وسى تالاپتىڭ بولماۋى سەبەپتى، جاڭا كونستيۋتسيا بولاشاقتا «ءورىستىلدى» مەن «قازاق ءتىلدى» ورتاداعى داۋدىڭ جالعاسا بەرەر‑بەرمەسىنە كەپىل بولا المايتىنىن بايقايمىز. 

ءابدىراشيت باكىرۇلى، فيلوسوف‑پۋبليتسيست

Abai.kz