القيسسا ء(سوز باسى). قۇرمەتتى وقىرمان! ابايدىڭ «تاسديقات» تراكتاتىن (قازىرگىشە 38-ءشى قارا ءسوز) تاپسىرلەۋدى ءبىسمىللا دەپ قولعا الدىق. كوپكە ايان، ول – ويشىلدىڭ ەكىنشى قولجازبا كىتابى، عاقليا مۇراسى ىشىندەگى ءىرىسى، عالاماتى. كوشىرۋشىلەر «تاسديق كىتابى» دەپ ات قويعان بۇل تۋىندىدان تسيتاتا كەلتىرۋ، جەكە تانىمدارىن تالقىعا سالۋ سۇيىكتى ءىسىمىز. بىراق تۇتاستىق جەتىسپەي جاتتى. ابايدىڭ ماقسۇتى نە، «دۇنيە ويران بولماۋعا» تاپقان جولى، ىزدەگەن حاقيقاتى قايسى؟ مىنە، وسىعان كەلگەندە اياعىنا جەم تۇسكەن اتتاي كىبىرتىكتەپ قالامىز. اتالمىش ەڭبەك –  ۇلتتىق برەندىمىز. ونى قازاق اقىل-ويىنىڭ شىڭى دەپ مويىنداۋ، بەرىسى تۇركى الەمى، ءارىسى بۇكىل جەر شارى تۇرعىندارىنا تانىتۋ، مىنە، ابايتانۋ ءىلىمىنىڭ كەلەلى مىندەتى وسى دەپ بىلەمىن. بۇل ىسكە تامشىداي بولسا دا، ءوز ۇلەسىمدى قوسپاقپىن. ءيا، تراكتات وڭاي شاعىلاتىن جاڭعاق ەمەس، سوندىقتان وعان كىرىسپە ماقالا جازىپ، وندا جالپى جايتتەرگە ايالداپ، الىستان سەرمەگەندى ءجون ساناعان جايىمىز بار.  

ەۋروپا ءپالساپاسى حالىنەن بىرەر ءسوز 

عاجابى، اباي حاكىمنىڭ «تاسديق» تراكتاتى اۆانگارد يدەيالارعا تولى. ولاردىڭ ماڭىزى ەرەكشە. ءپالساپا ءحالىن سونى اڭداتۋعا ءسوز ەتپەكپىن. بولمىس شەتسىز، شەكسىز. جارىق دۇنيە – ونىڭ تومەنگى قاباتى، كورىنەتىن بولىگى. اباي بۇل دۇنيەنى ءۇشىنشى انىق ساناعان ء(بىرىنشىسى – جاراتۋشى، ەكىنشىسى – و دۇنيە، ياكي اقيرەت). ولاي بولاتىنى، جەر بەتى، تابيعات – ادام بالاسى تىرشىلىك ەتەتىن قۇتتى مەكەن. اللا تاعالا سولاي جاراتقان. بىراق، بىراق... جاراتىلىس سىرى، دۇنيە قۇپياسى، قالا قالاما، رۋح الەمىندە! سول جاقتا جەر بەتىندەگى بارلىق تىرشىلىك قۇبىلىستارىنىڭ جوسپارى جاسالىپ قويىلعان. گاپ وسى ارادا.

ادام جان با، الدە ءتان بە؟ ەستە جوق ەسكى مەزگىلدەن ادامزات   يدەاليست جانە ماتەرياليست دەگەن ەكى لاگەرگە بولىنگەن عوي. اباي ءىلىمى بويىنشا ءتان –  تومەنگى ءفاني الەمنەن، جان – جوعارعى كورىنبەيتىن باقي الەمنەن.  قازىرگى ادامزات كوشى اداستى. ماتەرياليزم جولىنا ءتۇسىپ، تۇتىنۋشىلىق باتپاعىنا باتتى. بۇل – اداسۋشىلىق، جان ءتاندى، سانا تۇرمىستى بيلەۋى كەرەك!  اباي حاكىم، مىنە، وسى يدەياعا جۇمىس جاساعان، ۇندەگەن، ۇيرەتكەن. شاكىرتى شاكارىم «ءۇش انىق» ەڭبەگىن: «تىرشىلىك تۋرالى ادام اراسىندا كوپتەن ايتىلىپ كەلە جاتقان ەكى ءتۇرلى جول بار» دەپ باستاپ، سوڭىندا «جان جوعالمايدى، ولگەننەن سوڭ دا ءبىر ءتۇرلى ءومىر بار» دەگەن جول دۇرىستىعىن راستاپ بەرەدى.

ەندى ماسەلەمىز – ەۋروپا ءپالساپاسى كەلەيىك. ول ايتۋلى «رەنەسسانس» ءداۋىرىنىڭ تالابى مەن سۇرانىسىن وتەدى. اسىرەسە، ونىڭ  «قۇداي جوق، ەۆوليۋتسيا زاڭى بويىنشا ءبارى وزدىگىنەن جارالىپ جاتىر» دەگەن پاراديگماسى ءدىن ورنىنا عىلىم تۋ تىگۋىنە ولشەۋسىز قىزمەت ەتتى. عىلىمي-تەحنيكالىق پروگرەسسپەن قاناتتاسقان ىلىمدەر – پوزيتيۆيزم (تەك ىلگەرى دامۋ تەورياسى), دارۆينيزم جانە ماتەرياليزم جەر بەتىنە اۋاداي تارالدى. الەمدىك وي-سانا ولكەسىن 1894 جىلدان قالت جىبەرمەي قاداعالاعان اباي جارىقتىق: «ەي، شىراقتارىم، اداستىڭدار!» دەپ سان تالاي باس شايقادى، بىلەم. اتالعان ىلىمدەر ادامزاتقا زارداپتار  مەن قاسىرەتتەر اكەلەتىنىن كورە بىلگەندىكتەن: «اداسپاي تۋرا ىزدەگەن حاكىمدەر بولماسا، دۇنيە ويران بولماقشى» دەپ ەسكەرتەدى ەۋرازيا عۇلاماسى. ايتسا ايتقانداي، وتكەن عاسىردا ادامزات بۇرىن-سوڭدى بولماعان سان شىرعالاڭدى باستان كەشتى، شىن مانىندە، «ويران بولدى».

سونىمەن، دۇنيە ويران بولماۋ شارتى – سانانىڭ تۇرمىستى بيلەۋى. بۇل – قۇداي زاڭى. مىنە، اباي يدەاليستىك دەيتىن وسىناۋ زاڭنىڭ، عىلىم تىلىمەن ايتقاندا، دوكترينانىڭ تۇپكى سەبەبىن انىقتاپ، تەورياسىن تەرەڭدەتكەن اۆتور. سوندىقتان الەم ويىنىڭ الىبى دەۋگە قۇقىلىمىز. ال، «ءۇش تانىماق» ءىلىمى اتالمىش تەوريانى نەگىزدەۋدىڭ قۇرالى ءھام مەتودولوگياسى بولىپ تابىلادى.

«ءۇش تانىماق» دەگەنىمىز نە؟

«تاسديق» تراكتاتى – وزگە قاراسوزدەردەن وقشاۋ تۇرعان، ابايدىڭ بارلىق وي-تولعامدارىن بويىنا تۇندىرعان تۋىندى. كىرىسپەسىن وقيىق: «قاشان ءبىر بالا عىلىم-ءبىلىمدى ماحابباتپەنەن كوكسەرلىك بولسا، سوندا عانا ونىڭ اتى ادام بولادى». ول قانداي عىلىم-ءبىلىم؟ ونى ويشىل بىلايشا ناقتىلاعان: «سونان سوڭ عانا اللا تاعالانى تانىماقتىق، ءوزىن تانىماقتىق، دۇنيەنى تانىماقتىق، ءوز ادامدىعىن بۇزباي عانا پايدالى مەن زالالدى ايىرماقلىق سەكىلدى عىلىم-ءبىلىمدى ۇيرەنسە، بىلسە دەپ ءۇمىت قىلماققا بولادى». مىنە، اباي بالا ۇيرەنسە، بىلسە دەپ اتاپ وتىرعان ءتورت نارسە – ءۇش تانىماقتىق جانە ءبىر ايىرماقلىق! كوكىرەك كوزى اشىلۋى وسى تورتەۋگە تاۋەلدى. بىلمەگەن سوقىر قالىڭ تۇمانعا تاپ بولعان جولاۋشى نەمەسە ەسكەكسىز قايىقپەن تەڭىزگە شىققان پاقىر ەسەپتى. ول ومىردەن ءتىرى ولىك بوپ وتپەكشى.

ءسويتىپ، تراكتاتتى اشۋ كىلتى – كەلتىرىلگەن تەزيس. ويتكەنى، تۋىندى سوعان سايكەس جازىلعان، قۇرامداس ءتورت بولىمنەن تۇرادى.

تورتەۋدىڭ سوڭعىسى (پايدالى مەن زالالدى ايىرماقلىق) – ءىس-ارەكەت نەمەسە تاجىريبەلىك فيلوسوفيا. ونى كەيىنگە قالدىرا تۇرىپ، الدىمەن ابايدىڭ «ءۇش تانىماقتىق» تەورياسىن تالقىعا سالماقپىز. ءۇش تانىماق تراكتات مازمۇنىن نەلىكتەن كوكتەي وتەدى؟ وسىنى ءتۇسىنىپ الۋ ماڭىزدى.

«ءۇش تانىماق» دەگەنىمىز – بولمىستىڭ ءۇش قاباتى (اللا، ادام، دۇنيە). بۇل ۇشەۋى «ادامنىڭ عىلىمى» دەگەننىڭ ءبارىن قامتيتىن ابسوليۋت. ونان تىس ەشتەڭە دە جوق. بولمىس بىرلىگىن بىلگەن، ۇيرەنگەن بالانىڭ ساناسى ساۋلەلى، ەسى ءبۇتىن بولماق. اباي: «ەڭ بولماسا شالا ۇيرەنسىن» دەيدى. البەتتە، ۇلتتىق تاربيەنىڭ ىرگەتاسى دا وسى ارادا ء(ۇش تانىمنان ماقۇرىم قالعان، ەڭ بولماسا شالا ۇيرەنبەگەن قانشاما ادامنىڭ تاعدىرى تالقان بولدى دەسەڭىزشى).

بىردەن ايتايىق، «ءۇش تانىماق» جاڭالىق تانىم ەمەس. عىلىمدا ونى «ۇلى ۇشكىل» («ۆەليكايا تريادا») دەيدى. بولمىستىڭ قۇرامداس ءۇش بولىگى (قۇداي، ادام، دۇنيە) دەگەن ماعىنادا. كەيدە ماكروكوسم (ۇلكەن عالام) جانە ميكروكوسم (كىشى عالام) دەلىنەدى. ماكروكوسم دەگەنىمىز – رۋحاني جانە ماتەريالدىق جاقتار تۇتاس قامتىلعان شەكسىزدىك. ميكروكوسم دەگەن – جان، رۋح جانە تاننەن تۇراتىن ادام بولمىسى. ەكەۋى قوس تامشىداي ۇقساس. ادام بالاسى – ۇشى-قيىرى جوق عارىشتىق بولمىستىڭ تيتتەي كوشىرمەسى سانالادى.

قورىتا ايتقاندا، «ءۇش تانىماق» ءىلىمى – عىلىم-ءبىلىمنىڭ دە، تاربيەنىڭ دە قاينارى. نەگە دەسەڭىز، ول بولمىس بىرلىگىنىڭ زاڭى، فورمۋلاسى. ەس-اقىلدىڭ بۇتىندىگى – ونى ءبىلۋ، سەزۋ دەڭگەيىمەن ولشەنبەك. ەگەر بالا ءۇش تانىمدى، ازدى-كوپتى بولسا دا، ۇيرەنسە، بىلسە اتى ادام بولارى ءھام دۇنيەگە ءبىر كىرپىش بوپ قالانارى ءشۇباسىز. ءۇش تانىماق ءىلىمى جايلى ايتپاعىمىز ازىرگە وسىلار، ەندى اباي ماقسۇتى دەگەنگە كەلەيىك.

ابايدىڭ ماقسۇتى – حاقيقاتتى جەتكىزۋ

جاستارعا تاربيە بەرگەن كەزەڭدە اباي: «ماقسۇتىم – ءتىل ۇستارتىپ، ونەر شاشپاق، ناداننىڭ كوزىن قويىپ، كوڭىلىن اشپاق» (1887) دەيدى. بۇل جەردە «ماقسۇت» ءسوزىنىڭ ءمانى «ماقسات» سوزىنەن وزگەرەك، ول – ادام سانالى تۇردە يىعىنا الاتىن رۋحاني جۇكتى (عىلىمي لەكسيكادا «ميسسيا») بىلدىرسە كەرەك.

وي-ءورىسى، ساناسى شاپشاڭ تولىسقان جاندا ماقسۇت تا وزگەرمەك. ابايدىڭ جاڭا ماقسۇتتى كوزدەگەنى – 1894-1895 جىلدار. «اۋەلدە ءبىر سۋىق مۇز اقىل زەرەك»، «لاي سۋعا ماي بىتپەس قوي وتكەنگە»، «ولسە ولەر تابيعات، ادام ولمەس»، «كوك تۇمان – الدىڭداعى كەلەر زامان»،  «اللا دەگەن ءسوز جەڭىل» سەكىلدى پالساپالىق ءىرى ولەڭدەر جايشىلىقتان تۋماعان. سونىمەن بىرگە، پەندەلىك مىنەز، ادالدىق، ءوزىن تانۋ، اللانىڭ حيكمەتىن سەزۋ كوتەرىلگەن  قاراسوزدەر ءوز الدىنا ءبىر توبە.

ءسويتىپ، جاسى ەلۋدەن اسقان ابايعا تۇپكى سەبەپ پەن حاقيقات (تۋرا جول) پەردەسى تۇرىلە باستاعان تەگى. ونىڭ عاجايىپ، ياكي عالامات دەپ ايتارلىق جەمىسى – «تاسديق» تراكتاتى (ارابتىڭ «تاسديق» ءسوزىنىڭ ءمانىسى – حاقيقاتتى ىزدەۋ). ول قاسيەتتى كىتاپتارعا نەگىزدەلگەن، الەمدىك دەڭگەيدە – «دۇنيە ويران بولماۋى» كوزدەلگەن تۋىندى. اتالمىش ريسالادا بولمىستى تۇتاس قابىلداۋ،  اللاعا عاشىقتىق ءمانىسى، پەندەلىكتىڭ كامالاتى، حاق جولى، ءدىننىڭ ىشكى ءمانى، يماننىڭ تازالىعى سياقتى پروبلەمالار قامتىلعان جانە شەشىمىن تاپقان.

وسى تۇستا بىلتىرعى جىلعى رۋحاني ولجامىز – 1896 جىلى سۆياششەننيك لەونيد پوكروۆسكي مەن اباي (يبراگيم) قۇنانبايۇلى اراسىندا بولعان سۇحباتقا بۇرايىق. ءدىن – ادام مەن اللانى بايلانىستىراتىن نارسە. ياعني ونىڭ ءدانى، ىشكى ءمانى – ماحاببات سەزىمىن وياتۋ ءھام كوپشىلىكتى حاق جولىنا سالۋ. شىركەۋ قىزمەتكەرى مەن ابايدىڭ اراسىنداعى سۇحبات نەگىزىنەن وسى ماسەلە توڭىرەگىندە وربىگەن ەكەن.

اباي بىردەن-اق جاڭاعى تەرەڭ ماسەلەگە كوشەدى. سۆياششەننيك لەونيدتىڭ ءوز اۋزىنان ەستيىك: «بولشينستۆو يزۋچاەت ماگومەتانستۆو پو پەرەۆودام، ي ۆسە پەرەۆودى، ۆ توم چيسلە ي گ. سابلۋكوۆا، ۆەسما نە پراۆيلنى. يا، گوۆوريل، يبراگيم، رابوتايۋ ناد ۆوسستانوۆلەنيەم يستيننوي رەليگي ماگومەتانسكوي ۆ توم ۆيدە، ۆ كاكوم دال ەە ماگومەت.  ...ماگومەت، مەجدۋ پروچيم، نيكوگدا نە ۋچيل و سۆياششەننوي ۆوينە، ون ۆسەگدا پووششريال زانياتيا ناۋكوي، پروپوۆەدىۆال ليۋبوۆ كو ۆسەم ليۋديام» (ماقالا اتاۋى – «زاپيسكي كيرگيزسكوگو ميسسيونەرا سۆياششەننيكا لەونيدا پوكروۆسكوگو زا 1896 گود».  – «پراۆوسلاۆنىي بلاگوۆەستنيك» جۋرنالى. – ماسكەۋ، 1897 ج. – №9 ).

ءماتىندى وقىپ وتىرىپ، قيىرداعى شىڭعىستاۋ باۋرايىندا جاتقان ابايدىڭ يسلامنىڭ فورماسى قالعان، رۋحى جوق، مەن سونى قالپىنا  كەلتىرمەكپىن دەگەن سوزىنە قايران قالاسىز. بۇدان اسقان مىندەت بولا ما ادامدا؟ پايعامبارىمىز (س.ع.س.) عىلىمعا ىڭكارلىك پەن ادامزاتتىڭ ءبارىن ءسۇيۋدى ۇيرەتكەن، جەككورۋشىلىك پەن سوعىس وعان جات دەگەنى نەگە تۇرادى. مىنە، قۇراننىڭ تاۋليىنە (شىن ماعىناسىنا) قانىق كىسىنىڭ ءسوزى. امال قانشا، ەۋروپادا ءدىندى عىلىم جەڭگەنى سەكىلدى، يسلام فورماسى ىشكى ءماندى، قاۋىزى ءداندى جەڭدى. وعان پايعامبارىمىز مۇحاممەد (س.ع.س.) ۇمبەتىنىڭ ءسۇننيت جانە شيت بولىپ ەكىگە جارىلۋى ايداي ايعاق.

ءبىر انىعى، اباي كيەلى ءتورت كىتاپتى تۇگەل تەكسەرگەن. بارىنە ورتاق نارسە – اللا تاعالانىڭ سالعان جولى، ياعني ماحاببات پەن عادالات زاڭى ەكەنىن انىقتاپ العان. «بۇلاردىڭ كەرەك ەمەس جەرى جوق، كىرىسپەيتۇعىن دا جەرى جوق. ول – جاراتقان ءتاڭىرىنىڭ ءىسى» دەيتىنى سول. بىراق ءدىننىڭ سىرتقى فورماسى جەڭىپ، ءتاڭىرىنىڭ ءىسى ء(امىرى، زاڭى) باستاپقى ءمانىن جوعالتۋى مۇمكىن: «ءدىن ادامدى ءبىر باۋىر قىلماق ەدى، ونى ءبولىپ، دۇسپاندىق قارۋ جاسار» (شاكارىم). وسى ءحالدى كورىپ-ءبىلىپ وتىرعان اباي  «تاسديقتا»: «ءتاڭىرىنىڭ ءىسىن ويلان» دەگەن حاديسكە، «قۇداي ادال ادامداردى سۇيەدى» دەگەن اياتتارعا ەشكىمنىڭ ىقىلاسى، كوڭىلى مەن عىلىمى جەتىپ قۇپتاعانىن كورگەنىم جوق» دەيدى. بۇل پىكىر ەسكىرەر ەمەس.

ءسويتىپ، ءبىز تالداۋ جاساعان اباي 1896 جىلى سۆياششەننيككە ايتقان ءبىر اۋىز ءسوزى –  الەمدىك ويلاۋ شەڭبەرىنە كوتەرىلگەنىنىڭ ايشىقتى كۋاسى.

«ءۇش تانىماق» – ابايدىڭ ءتول ءىلىمى

ايتپاي كەتۋ جاراماس، اباي ءىلىمى، عىلىمي جاڭالىعى دەسەڭ، بولدى، ءبىتتى، بۇل نەعىلعان اسىرا ماقتاۋ، بۇلك ەتپەس بوسپەلىك دەپ بۇرتيا قالاتىن جاندار ارامىزدا بارشىلىق. ونىڭ سەبەبى، رۋحاني ەزگىگە تۇسكەن، ەڭسەسى باسىلعان حالىقپىز، باتىس ءىلىمىنىڭ ءبارىن التىنعا بالاپ، اقىلعا سالماي-اق، وعان باس ۇرۋعا ءازىر تۇرامىز.  بىراق شىندىق – قىمبات. سول شىننىڭ كوزىمەن قاراساق، اباي – فەنومەن قۇبىلىس. ول ءوزىنىڭ تۋعان حالقىنا اۋليە-حاكىم بولىپ جىبەرىلگەن، رۋحاني شىڭعا شىققان ءىلىم يەسى. عالامدى ەڭ بيىكتەن تانىعان ادام – گەني، كەمەڭگەر، ول بارلىق ادامزاتتىڭ رۋحاني ۇستازى. مىنە، اباي، شاكارىم جايلى وسىنى ايتامىز.

ادامعا جانىنان ءىلىم شىعارۋ بۇيىرماعان، بۇل – اكسيوما.  ىلىم دەگەنىمىز – تابيعاتتا جانە تىلسىم الەمىندە جاراتۋشى بار قىلىپ جاراتقان، بىراق سىرىن ىشىنە بۇككەن زاڭدىلىقتاردى اشۋ.  «مەنىكى دەپ جۇرگەننىڭ ءبارى ونىكى» (اباي) دەمەكشى، ادام ەنشىسى – اللانىڭ شەكسىز حيكمەتتەرىن بىرتىندەپ اشىپ، ونان پايدا الۋعا سايادى. پلاتون، ءال-فارابي، ياسساۋي، گەگەل، كانت، مەيلى، نيۋتون، دارۆين (ەۆوليۋتسيا زاڭى), ماركس (ەكونوميكا زاڭىن اشقان), مەندەلەەۆ دەيىك، قاي قايسى دا بۇرىن بەيمالىم سىر يا زاڭدى اشىپ تاريحتا قالىپ وتىر ەمەس پە. «تاسديق» تراكتاتىنا قالام تەربەگەن اباي ءىلىم، جۇيە جاساۋ دەگەندى، البەتتە، ويىنا دا الماعان. ءتاڭىرى ەرەكشە اقىل مەن وتكىر سەزىم دارىتقان، اقيقاتتى قابىلداۋ قابىلەتى (ينتۋيتسيا) وتە كۇشتى گەني بولعاندىقتان وزىنە اشىلعان تىلسىم دۇنيە سىرلارىن قاعاز بەتىنە تۇسىرگەن. بولدى، ءبىتتى. اۋليە-حاكىم بولۋدىڭ ءمانىسى وسى ارادا.

قالا قالاما، بولمىس سىرىن تۇپتەپ قوپارۋ – ءتاڭىرى امىرىمەن ابايعا بۇيىرعان، الايدا بۇل باتىس وقىمىستىلارى تۇگىل، يسلام الەمىنە دە ءمالىمسىز ءجايت. قازاق عىلىمى بۇل جاعدايدى وڭالتۋعا كۇش سالۋعا ءتيىستى.

«ءۇش تانىماق» – اباي ءىلىمى دەۋگە دالەلدەر قايسى؟ وسىعان كوشەيىك.

عالام ءۇش قابات، ونىڭ قۇرامداس ءۇش بولىگى (اللا، ادام، دۇنيە) دەپ ەجەلدەن تانىلعاندۇر. وعان كىم تالاسار. الايدا اتالعان ۇشكىل تۇپتەپ قوپارىلعان، ولاردىڭ بىرلىگى بۇلتارتپاستاي دالەلدەنگەن عىلىمي تراكتات بار ما جارىق دۇنيەدە؟ مىنە، قۇپيانىڭ كوكەسى وسى ارادا.

ەۋروپا ءپالساپاسى حالىنە ىلكىدە توقتالدىق. گەگەل، كانت سىندى مىقتى فيلوسوف ءبىرلى-جارىم، وزگەلەرى (دەكارت، فيحتە، شەللينگ، فەيەرباح، ديدرو، نيتسشە جانە ت.ب.) تىلسىم سىرىن مەڭگەرە الماعاندار  (رۋح بيىگىنە اقىل مەن حاۋاس شاراسىز عوي). ميستيتسيزم، ەزوتەريزم، سونداي-اق، ەكزيستەنتسيزم ء(ومىر ءمانىن ىزدەۋشىلىك) دەيتىن جۇيە، ىلىمدەر، شىنى كەرەك، ماتەرياليزمنىڭ ءارى جاق-بەرى جاعى عانا. باتىس ماقتان تۇتاتىن پسيحولوگيا عىلىمىن شاكارىم: «جان جوق» – دەيدى پسيحولوگ، – ساۋ ادام مۇنى ۇعار ما؟» دەپ سىنعا الادى. ءسويتىپ، كىندىگى پروگرەسسكە بايلانعان باتىستىڭ ءپالساپاسى تىعىرىققا تىرەلىپ-اق وتىر. «ەۋروپانىڭ باتۋى» («زاكات ەۋروپى») دەمەكشى، بۇل جاعداي وڭالار، تۇزەلەر دەگەن ءۇمىت تە شامالى.

شىعىس پەن باتىس ايىرىمى نەدە؟ بۇل دا – قىزىق.  باتىس الەمى كىسىنى زاڭ-زاكونىمەن تاربيەلەيدى، تىرشىلىك دامۋى ماڭىزدى جانە سىرتقى عىلىم – ناقليا جۇيرىگى. شىعىستىڭ ەرەكشەلىگى – ءتالىم-تاربيەسى قۇدايشىلىق (شاريعات، سالت-ءداستۇر ارقىلى), جۇرەك تازارۋى ماڭىزدى، ىشكى (باتيني) عىلىم – عاقليا جۇيرىگى. باقساق، رۋحاني تۇرعىدان ەكەۋى – ەكى الەم.

«عاقليا جۇيرىگى» دەگەننەن شىعادى، «ولار اشپاعان بولمىس سىرى، ءسىرا دا، جوق» دەپ اۋليەلىك ستاتۋسقا جەتكەن اتاقتى سۋفيزم وكىلدەرىنە (يبن رۋشد، يبن ارابي، ءال-كيندي، يبن تۋفەيل، ءماۋلانا رۋمي جانە ت.ب.) جۇگىنەمىز. بىراقتا «تاسديق» دەڭگەيىندەگى عىلىمي ريسالاسى، تراكتاتى كانە؟ عالام تۇتاستىعى، اللا مەن ادام بولمىسى، حاق جولى، پەندەلىكتىڭ كامالاتى سىندى حاقيقاتتى ابايداي ۇقتىرعان دانىشپانىڭ قايسى؟ جوق، كورە المادىق (قازىر ينتەرنەت زامانى عوي، اركىم ءوزى تەكسەرە الادى). مىسالعا يسلامنىڭ ۇلى عالىمى ءال-عازاليدىڭ «يحيا» («يحيا يلم اد-دين») اتتى ايگىلى شىعارماسىن «تاسديقپەن» سالىستىرايىق. الدىڭعىعا ونشا قينالمادىق، وقىپ تۇسىندىك، ال سوڭعىنى ءتۇسىنىپ كور، شىنى كەرەك، ونداعان جىلدى سارپ ەتتىك. نەگە دەسەڭىز، بۇل شىعارمادا سۆياششەننيك پوكروۆسكيگە: «ەندىگى جۇمىسىم – مۇسىلمان قاۋىمعا ءدىن يسلام ىشكى ءمانىن، ءدانىن ءتۇسىندىرۋ» دەمەكشى، اباي رۋحاني ءورىس پروبلەماسىن تۇتاس شەشكەن. ەگەر «تاسديقتىڭ» اۆتورى نەمىس، اعىلشىن يا اراب بولسا شە، وندا باياعىدا جەر-جاھاندى جاۋلاپ، ادامزات ساناسىنا سىلكىنىس اكەلەر مە ەدى، ءسويتىپ، دىندەردى بۇرمالاۋ دا تىيىلار ما ەدى شىركىن...

وسى ايتىلعاندار «ءۇش تانىماق» – ابايدىڭ ءتول ءىلىمى دەۋگە جەتكىلىكتى سياقتى. ول – عايىپتان تۇسكەن  «تاسديقتىڭ» مازمۇنى. اباي: «ونى ۇيرەن، ءبىل، ەڭ بولماسا شالا، سوندا ماحابباتىڭ تولادى، اتىڭ ادام بولادى» دەيدى. ەل بولاشاعى، ءسوز جوق، قۇدايعا قاراعان، جۇرەگى تازا، اباي ارمان ەتكەن سانالى ۇرپاققا تاۋەلدى. ايتپەسە جوق. قازاق دانالىعى دا: «بالا بەر، بالا بەرسەڭ – سانا بەر، سانا بەرمەسەڭ – الا بەر» دەمەي مە.

سونىمەن، «تاسديق» تراكتاتى – اباي عالاماتى. ونداعى «ءۇش تانىماق» (ونى «ءۇش انىق» دەسەك تە ورىندى) – عالامدىق عىلىم-ءبىلىمنىڭ ىرگەتاسى.  ونىڭ «ابايدىڭ ءۇش تانىماق ءىلىمى» اتالىپ، جەر-جاھانعا كەڭىنەن تارالىپ، تانىلۋى مەملەكەتتىك مانگە يە ءىرى ماسەلە. قۇداي قولداسا، تراكتات مازمۇنىن ءتورت بولىمگە ءبولىپ، ءاربىرىن شاما-شارقىمىز جەتكەنشە تالداپ، تاپسىرلەپ شىعۋ الداعى شارۋامىز بولماقشى.

اسان وماروۆ، ابايتانۋشى

Abai.kz