كەدەيشىلىك – تەك ەكونوميكالىق ۇعىم عانا دەمەيىك، ول – قوعامنىڭ جان جاراسى، ادامنىڭ ءۇمىتىن جۇقارتاتىن، كەلەشەگىن تۇمانعا ايلاندىراتىن كۇردەلى الەۋمەتتىك قۇبىلىس. كەدەيشىلىككە ۇشىراعان حالىقتى قۇتقارۋ دەگەنىمىز – تەك تابىسىن كوبەيتۋمەن عانا شەكتەلمەيدى، ونىڭ قادىر-قاسيەتىن، سەنىمىن، ەڭبەك ەتۋگە دەگەن قۇلشىنىسىن قايتا وياتۋ. بۇل جاعداي ءبىر كۇندە، ءبىر زاڭمەن نەمەسە ءبىر رەتتىك جاردەماقىمەن شەشىلمەيدى. ول – جۇيەلى ساياساتتى، ادىلەتتى ەكونوميكانى جانە سانالى قوعامدى تالاپ ەتەتىن ۇزاق جول.

ەڭ الدىمەن، كەدەيشىلىكتىڭ تامىرىنا ءۇڭىلۋ قاجەت. كوپ جاعدايدا ول جۇمىسسىزدىقپەن، ءبىلىم ساپاسىنىڭ تومەندىگىمەن، ايماقتار اراسىنداعى تەڭسىزدىكپەن جانە الەۋمەتتىك ليفتتەردىڭ جابىق بولۋىمەن ايتىلادى. ەگەر ادام ادال ەڭبەگىمەن وتباسىن اسىراي الماسا، وندا پروبلەما ونىڭ جەكە قابىلەتىندە ەمەس، جۇيەنىڭ ءالسىز تۇسىندا جاتىر. سوندىقتان كەدەيشىلىكپەن كۇرەسۋدىڭ ءبىرىنشى شارتى – تۇراقتى ءارى ءادىل ەكونوميكالىق ورتا قالىپتاستىرۋ.

ەكونوميكانى ءارتاراپتاندىرۋ – نەگىزگى باعىت دەپ ەسەپتەلەدى. شيكىزاتقا تاۋەلدىلىك حالىقتىڭ ءال-اۋقاتىن تۇراقتى ارتتىرا المايدى. ءوندىرىس، شاعىن جانە ورتا بيزنەس، اۋىل شارۋاشىلىعى مەن وڭدەۋ سالاسى دامىمايىنشا، جاڭا جۇمىس ورىندارى اشىلمايدى. ال جاڭا جۇمىس ورىندارى – كەدەيشىلىكتى كەمىتۋدىڭ ەڭ ءتيىمدى قۇرالى. ادامعا ەڭ كەرەگى – جاردەماقى ەمەس، تابىس تابۋعا مۇمكىندىك. مەملەكەت, كاسىپكەرلىككە قولايلى جاعداي جاساپ، نەسيەگە قولجەتىمدىلىكتى ارتتىرىپ، ارتىق اكىمشىلىك كەدەرگىلەردى قىسقارتسا، حالىق ءوز ەڭبەگىمەن تۇرمىسىن تۇزەي الادى.

تاعى ءبىر ماڭىزدى باعىت – ساپالى ءبىلىم جۇيەسى. ءبىلىم – كەدەيلىكتەن شىعاراتىن ەڭ سەنىمدى كوپىر. اسىرەسە اۋىل مەن قالا اراسىنداعى ءبىلىم الشاقتىعىن قىسقارتۋ قاجەت. زاماناۋي تەحنولوگيالار، كاسىبي-تەحنيكالىق دايارلىق، تسيفرلىق ساۋاتتىلىق – بۇگىنگى ەڭبەك نارىعىندا سۇرانىسقا يە داعدىلار. ەگەر جاس ۇرپاق ساپالى ءبىلىم الىپ، ناقتى كاسىپ يگەرسە، ولاردىڭ كەدەيشىلىك شەڭبەرىندە قالۋ ىقتيمالدىعى كەميدى. بىلىمگە سالىنعان ينۆەستيتسيا – ەڭ قايتارىمدى ينۆەستيتسيا.

سونىمەن قاتار – ادىلەتتى الەۋمەتتىك ساياسات. الەۋمەتتىك كومەك شىن مۇقتاج جاندارعا ناقتى ءارى اشىق تۇردە جەتۋى ءتيىس. ماسىلدىق پسيحولوگيانى قالىپتاستىرماي، كەرىسىنشە، ەڭبەككە ىنتالاندىراتىن تەتىكتەردى كۇشەيتۋ قاجەت. مىسالى، شارتتى اقشالاي كومەك جۇيەسى ارقىلى ادام بەلگىلى تالاپتاردى ورىنداسا عانا قولداۋ الاتىن مودەل ءتيىمدى بولۋى مۇمكىن. بۇل – الەۋمەتتىك جاۋاپكەرشىلىكتى ارتتىرادى.

ايماقتىق تەڭسىزدىك تە كەدەيشىلىكتىڭ نەگىزگى سەبەپتەرىنىڭ ءبىرى. ۇلكەن قالالاردا مۇمكىندىك مول بولعانىمەن، شالعاي اۋىلداردا جۇمىس تا، ينفراقۇرىلىم دا جەتكىلىكسىز. جول، سۋ، ينتەرنەت، مەديتسينالىق قىزمەت سەكىلدى بازالىق ينفراقۇرىلىم دامىمايىنشا، اۋىل تۇرعىندارىنىڭ جاعدايى جاقسارمايدى. سوندىقتان ايماقتاردى تەڭ دامىتۋ – الەۋمەتتىك تۇراقتىلىقتىڭ كەپىلى. ءاربىر ازامات تۋعان جەرىندە ءومىر سۇرۋگە جانە تابىس تابۋعا مۇمكىندىك الۋى ءتيىس.

كەدەيشىلىكپەن كۇرەستە مەملەكەتتىڭ ءرولى زور بولعانىمەن، قوعامنىڭ دا جاۋاپكەرشىلىگى كەم ەمەس. قايىرىمدىلىق مادەنيەتىن دامىتۋ، ۆولونتەرلىك قوزعالىستى قولداۋ، الەۋمەتتىك كاسىپكەرلىكتى ورىستەتۋ – ازاماتتىق قوعامنىڭ ۇلەسى. باي مەن كەدەيدىڭ اراسىنداعى الشاقتىق ۇلعايعان سايىن، قوعامداعى سەنىم السىرەيدى. ال سەنىم جوعالعان جەردە تۇراقتىلىق تا شايقالادى. سوندىقتان الەۋمەتتىك ادىلەتتىلىك – تەك مورالدىق تالاپ ەمەس، ستراتەگيالىق قاجەتتىلىك. ءبىزدىڭ، قازاقستاندا قازىرگى كۇندەرى تۋرا وسى جاعداي. ەل، بۇل كۇندەرى بيلىككە مۇلدە سەنبەيدى. مۇمكىن، بيلىك يەسىنە وسى كۇنگى ەكونوميكانى كوتەرە الماي، السىزدىك تانىتىپ كەلە جاتقان قازاق ۇكىمەتىڭ اۋىتىرۋ كەرەك شىعار. بۇل قاراپايىم ەلدىڭ تىلەگى.

سونىمەن بىرگە، جەمقورلىقپەن كۇرەس تە كەدەيشىلىكتى كەمىتۋدىڭ ماڭىزدى شارتى. قوعامدىق رەسۋرستار ءادىل بولىنبەسە، الەۋمەتتىك باعدارلامالار قاعاز جۇزىندە قالىپ، ناقتى ناتيجەگە جەتپەيدى. ءاربىر بيۋدجەت تەڭگەسى حالىقتىڭ يگىلىگىنە جۇمسالۋى ءتيىس. اشىقتىق پەن ەسەپتىلىك – ءتيىمدى ساياساتتىڭ نەگىزى.

ەڭبەك مادەنيەتىن قالىپتاستىرۋ دا نازاردان تىس قالماۋى كەرەك. كەيدە كەدەيشىلىك تەك ەكونوميكالىق دەمەيىك، پسيحولوگيالىق كەدەرگىلەرمەن دە بايلانىستى. ۇمىتسىزدىك، ءوز كۇشىنە سەنبەۋ، باستاما كوتەرۋدەن قورقۋ – ادامدى تىعىرىققا تىرەيدى. سوندىقتان تابىستى ادامداردىڭ تاجىريبەسىن ناسيحاتتاۋ، كاسىپكەرلىك داعدىلاردى ۇيرەتۋ، مەنتورلىق جۇيەنى دامىتۋ – ماڭىزدى قادامدار. قوعامدا «مۇمكىندىك بار» دەگەن سەنىم ورنىققاندا عانا وزگەرىس باستالادى.

بۇعان قوسا، ايەلدەر مەن جاستاردى قولداۋ – كەدەيشىلىكتى ازايتۋدىڭ ءتيىمدى ءتاسىلى. ايەلدەردىڭ ەڭبەك نارىعىنا تولىق قاتىسۋى، جاس انالارعا يكەمدى جۇمىس كەستەسىنىڭ ۇسىنىلۋى، جاستارعا ارنالعان ستارتاپ باعدارلامالارى – ەكونوميكالىق بەلسەندىلىكتى ارتتىرادى. اسىرەسە اۋىل جاستارىنا گرانتتار مەن كاسىبي وقىتۋ كۋرستارى قولجەتىمدى بولۋى ءتيىس.

دەگەنمەن، كەز كەلگەن رەفورمانىڭ تابىستى بولۋى ءۇشىن ۇزاق مەرزىمدى ستراتەگيا قاجەت. قىسقا مەرزىمدى پوپۋليستىك شەشىمدەر ۋاقىتشا جەڭىلدىك اكەلۋى مۇمكىن، بىراق تۇبەگەيلى ناتيجە بەرمەيدى. تۇراقتى ساياسات، ساباقتاستىق جانە قوعاممەن اشىق ديالوگ – تابىستىڭ كەپىلى.

قورىتا ايتقاندا، كەدەيشىلىككە ۇشىراعان حالىقتى قۇتقارۋدىڭ جولى بىرەۋ دەمەسەكتە، ول – كەشەندى شارالار جيىنتىعى. ەكونوميكالىق ءوسىم، ساپالى ءبىلىم، ادىلەتتى الەۋمەتتىك ساياسات، ايماقتىق تەڭدىك، جەمقورلىقپەن كۇرەس جانە ازاماتتىق بەلسەندىلىك – وسىنىڭ تۇگەلى ءبىر ارناعا توعىسقاندا عانا ناتيجە بەرەدى. كەدەيشىلىكتى جەڭۋ – تەك مەملەكەتتىڭ مىندەتى ەمەس، بۇكىل قوعامنىڭ ورتاق جاۋاپكەرشىلىگى. ءار ادام ءوز ورنىندا ادال ەڭبەك ەتىپ، ءوز مۇمكىندىگىن ارتتىرۋعا ۇمتىلعاندا، ال مەملەكەت سول ۇمتىلىسقا جاعداي جاساعاندا عانا، حالىقتىڭ ءال-اۋقاتى شىن مانىندە جاقسارادى.

كەدەيشىلىك – ۇكىم دەمەسەكتە، ول – شەشىمىن تابۋعا بولاتىن جاعداي. ەڭ باستىسى – ساياسي ەرىك، قوعامدىق بىرلىك جانە ادامعا دەگەن سەنىم. وسىلار بار جەردە ءۇمىت بار، ال ءۇمىت بار جەردە جاڭعىرۋ جولى ارقاشان اشىق.

بەيسەنعازى ۇلىقبەك،

قازاقستان جۋرناليستەر وداعىنىڭ مۇشەسى

Abai.kz