كونستيتۋتسيالىق رەفورما قازاقستاننىڭ جاڭا دامۋ كەزەڭىنە قۇقىقتىق نەگىز قالىپتاستىرادى
كونستيتۋتسيالىق رەفورمانىڭ باستى ماقساتى – مەملەكەتتىڭ قازىرگى تاريحي، الەۋمەتتىك جانە تەحنولوگيالىق دامۋ كەزەڭىنە تولىق سايكەس كەلەتىن زاماناۋي ءارى تۇراقتى قۇقىقتىق نەگىز قالىپتاستىرۋ. بۇل تۋرالى سەنات دەپۋتاتى جاننا اسانوۆا ايتتى.
سەناتوردىڭ سوزىنشە، كونستيتۋتسيا – مەملەكەتتىك جۇيەنىڭ بارلىق قۇرىلىمىن ايقىندايتىن، بيلىك تارماقتارىنىڭ تەڭگەرىمىن بەلگىلەيتىن جانە ازاماتتاردىڭ قۇقىقتارى مەن بوستاندىقتارىنىڭ كەپىلدىكتەرىن بەكىتەتىن نەگىزگى قۇجات.
«كونستيتۋتسيا – مەملەكەتتىك جۇيەنىڭ بۇكىل قۇرىلىمىن ايقىندايتىن، بيلىك تارماقتارىنىڭ تەڭگەرىمىن، مەملەكەتتىك ينستيتۋتتاردىڭ وكىلەتتىك شەكتەرىن، ازاماتتاردىڭ قۇقىقتارى مەن بوستاندىقتارىنىڭ كەپىلدىكتەرىن جانە ەل دامۋىنىڭ ستراتەگيالىق باعىتتارىن بەلگىلەيتىن ىرگەلى قۇجات. سوندىقتان ونى جاڭارتۋ قاجەتتىلىگى قازاقستاننىڭ دامۋى جاڭا كەزەڭگە وتكەندىگىمەن بايلانىستى»، – دەدى جاننا اسانوۆا.
ونىڭ ايتۋىنشا، قازىرگى كەزەڭدە قوعامدىق قاتىناستاردىڭ كۇردەلەنۋى، جاھاندىق ەكونوميكالىق وزگەرىستەر مەن تسيفرلىق ترانسفورماتسيا بۇرىنعى كونستيتۋتسيالىق مودەلدەردى قايتا قاراۋدى تالاپ ەتەدى. سونىمەن قاتار قوعامدا ادىلەتتىلىككە، مەملەكەتتىك باسقارۋدىڭ تيىمدىلىگىنە جانە بيلىكتىڭ جاۋاپكەرشىلىگىنە دەگەن سۇرانىس ارتىپ كەلەدى.
سەناتوردىڭ پىكىرىنشە، رەفورمانىڭ ماڭىزدى باعىتتارىنىڭ ءبىرى – حالىقتىڭ مەملەكەتتىك بيلىكتىڭ بىردەن-ءبىر قاينار كوزى ەكەندىگىن ناقتى بەكىتۋ.
«قازاقستان حالقى مەملەكەتتىك بيلىكتىڭ بىردەن-ءبىر قاينار كوزى ءارى ەگەمەندىكتىڭ يەسى رەتىندە تانىلاتىنى ناقتى ايقىندالادى. بۇل دەموكراتيالىق قاعيداتتاردى كۇشەيتىپ، ساياسي جۇيەنى قالىپتاستىرۋدا ازاماتتاردىڭ ەركى شەشۋشى ءرول اتقاراتىنىن كورسەتەدى»، – دەدى ول.
سونىمەن قاتار كونستيتۋتسيا جوباسى مەملەكەتتىك باسقارۋ جۇيەسىن جاڭعىرتۋعا باعىتتالعان ينستيتۋتسيونالدىق وزگەرىستەردى قامتيدى. بۇل وزگەرىستەر بيلىك تارماقتارىنىڭ ءوزارا ءىس-قيمىل تەتىكتەرىن جەتىلدىرۋگە جانە جاڭا ينستيتۋتتاردى ەنگىزۋگە باعىتتالعان.
جاننا اسانوۆانىڭ ايتۋىنشا، جاڭا كونستيتۋتسيانىڭ تاعى ءبىر ەرەكشەلىگى – مەملەكەتتىڭ دامۋ باسىمدىقتارى مەن قۇندىلىقتارىنىڭ جاڭاشا ايقىندالۋى.
«ەگەر بۇرىنعى كونستيتۋتسيا مەملەكەتتىلىكتىڭ باستاپقى كەزەڭىندەگى تۇراقتىلىقتى قامتاماسىز ەتۋگە جانە نەگىزگى ينستيتۋتتاردى قالىپتاستىرۋعا باعىتتالعان بولسا، جاڭا جوبا قوعامداعى ادىلەتتىلىك قاعيداتىنا، مەملەكەتتىڭ ازاماتتار الدىنداعى جاۋاپكەرشىلىگىنە، ادامي كاپيتالدى دامىتۋعا جانە تۇراقتى دامۋعا ەرەكشە نازار اۋدارادى»، – دەدى سەناتور.
سونداي-اق قۇجاتتىڭ فيلوسوفيالىق نەگىزى دە جاڭارتىلاتىنى ايتىلدى. اتاپ ايتقاندا، پرەامبۋلادا قازاقستان حالقىنىڭ بىرلىگى، ۇلى دالانىڭ مىڭجىلدىق تاريحىنىڭ ساباقتاستىعى جانە «زاڭ مەن ءتارتىپ» قاعيداتى قوعام مەن مەملەكەتتىڭ نەگىزگى ۇستانىمى رەتىندە كورسەتىلەدى.
بۇدان بولەك، كونستيتۋتسيادا مەملەكەتتىلىكتىڭ باستى قاعيداتتارى – ەگەمەندىك، تاۋەلسىزدىك، ۋنيتارلىق قۇرىلىم، اۋماقتىق تۇتاستىق جانە باسقارۋ نىسانى وزگەرمەيتىن نەگىزدەر رەتىندە بەكىتىلەدى.
سەناتور جاڭا كونستيتۋتسيا جوباسىندا ءبىلىم، عىلىم جانە يننوۆاتسيانى دامىتۋعا ەرەكشە ءمان بەرىلگەنىن اتاپ ءوتتى.
«ءبىلىم، عىلىم، يننوۆاتسيا جانە ادامي كاپيتالدى دامىتۋ مەملەكەتتىڭ ستراتەگيالىق باعىتى رەتىندە كونستيتۋتسيالىق دەڭگەيدە بەكىتىلەدى. بۇل قازاقستاننىڭ دامۋ مودەلى تابيعي رەسۋرستارعا عانا ەمەس، قوعامنىڭ ينتەللەكتۋالدىق الەۋەتىنە دە سۇيەنەتىنىن كورسەتەدى»، – دەدى جاننا اسانوۆا.
سونىمەن قاتار جوبا ادام قۇقىقتارىن قورعاۋ جۇيەسىن كۇشەيتۋدى كوزدەيدى. ماسەلەن، مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ زاڭسىز ارەكەتتەرىنەن كەلگەن زياندى وتەۋ قۇقىعى ەنگىزىلىپ، جەكە بوستاندىقتار مەن قوعامدىق جاۋاپكەرشىلىك اراسىنداعى تەڭگەرىم ناقتىراق ايقىندالادى.
سەناتور الداعى رەفەرەندۋمنىڭ ساياسي تۇراقتىلىق ءۇشىن ماڭىزى ەرەكشە ەكەنىن اتاپ ءوتتى. ونىڭ ايتۋىنشا، كونستيتۋتسيانى حالىقتىڭ تىكەلەي داۋىس بەرۋ ارقىلى قابىلداۋى مەملەكەتتىك ينستيتۋتتارعا دەگەن سەنىمدى ارتتىرىپ، ازاماتتاردىڭ ەل تاعدىرىنا ورتاق جاۋاپكەرشىلىگىن كۇشەيتەدى.
«رەفەرەندۋم – دەموكراتيانىڭ ەڭ جوعارى كورىنىستەرىنىڭ ءبىرى. ول ءاربىر ازاماتقا مەملەكەت بولاشاعىنا تىكەلەي ىقپال ەتۋ مۇمكىندىگىن بەرەدى. وسىنداي ماڭىزدى قۇجات حالىقتىڭ تىكەلەي داۋىس بەرۋى ارقىلى قابىلدانسا، بۇل ساياسي جۇيەنىڭ تۇراقتىلىعىن نىعايتادى»، – دەدى سەناتور.
ونىڭ پىكىرىنشە، كونستيتۋتسيانى تالقىلاۋ ۇدەرىسى دە قوعامداعى اشىق پىكىرتالاستىڭ دامۋىنا جانە مەملەكەت پەن قوعام اراسىنداعى ديالوگتىڭ نىعايۋىنا ىقپال ەتەدى.
جالپى، سەناتوردىڭ ايتۋىنشا، جاڭا كونستيتۋتسيا قازاقستاننىڭ ۇزاق مەرزىمدى ەكونوميكالىق جانە الەۋمەتتىك دامۋىنىڭ ستراتەگيالىق نەگىزىن قالىپتاستىرادى.
Abai.kz
