كىرىسپە

تاريحي رومان – قازاق وقىرمانى ەڭ كوپ ءسۇيىپ وقيتىن جانردىڭ ءبىرى. وتكەنگە ءۇڭىلۋ، تاريحي تۇلعالاردى تانۋ، ۇلتتىق سانانى بەكىتۋ، ۇرپاقتى تاريحي جادپەن تاربيەلەۋ – بۇلاردىڭ ءبارى تاريحي پروزانىڭ ءداستۇرلى ميسسياسى بولىپ كەلدى. الايدا حح عاسىردىڭ سوڭىنا قاراي الەم ادەبيەتىندە تاريحي رومانعا كوزقاراس بىرتىندەپ وزگەرە باستادى: تاريح بۇرىنعىداي «دايىن اقيقات»، «ءبىر عانا دۇرىس نۇسقا» رەتىندە ەمەس، قايتا پايىمدالاتىن، قايتا جازىلاتىن، كوپداۋىستى كەڭىستىك رەتىندە قاراستىرىلا باستادى. وسى قۇبىلىس ادەبيەتتانۋ مەن ادەبي تاجىريبەدە ءارتۇرلى اتاۋمەن سيپاتتالدى. سولاردىڭ ءبىرى – «جاڭا تاريحي رومان» («جاڭا تاريحي پروزا» دەپ تە ايتىلادى، ءبىزدىڭ تومەندە كەلتىرەتىن مىسالدارىمىز كوبىندە روماندار بولعاندىقتان، تاريحي رومان نەمەسە جاڭا تاريحي رومان دەپ كوبىرەك ايتىلادى) ۇعىمى.

بۇل ماقالادا: جاڭا تاريحي رومان (جاڭا تاريحي پروزا) دەگەن نە ەكەنى; ونىمەن ءجيى قاتار ايتىلاتىن جاڭاتاريحشىلدىق (New Historicism) تەورياسىنىڭ تابيعاتى; ەكى ۇعىمنىڭ ۇقساستىعى مەن ايىرماسى; جاڭا تاريحي روماننىڭ دامۋ كەزەڭدەرى مەن كوركەمدىك بەلگىلەرى; ءداستۇرلى تاريحي رومان مەن جاڭا تاريحي روماننىڭ اراقاتىناسى; قازاق ادەبيەتىمەن ساباقتاستىق ماسەلەسى جۇيەلى تۇردە قاراستىرىلادى.

ءى. جاڭا تاريحي رومان تۋرالى تۇسىنىك

جاڭا تاريحي پروزا (نەمەسە جاڭا تاريحي رومان) — حح عاسىردىڭ ەكىنشى جارتىسىنان باستاپ، اسىرەسە پوستمودەرنيستىك ەستەتيكا ىقپالىمەن قالىپتاسقان، تاريحقا سىني، كوپقىرلى، فيلوسوفيالىق كوزقاراسپەن قارايتىن كوركەم پروزا ءتۇرى. بۇل باعىتتا تاريحي وقيعالار مەن تاريحي تۇلعالار بۇگىنگى سانانىڭ سۇراقتارى تۇرعىسىنان قايتا پايىمدالىپ، كوركەمدىك ءارى يدەيالىق دەڭگەيدە جاڭاشا سيپاتتالادى.

جاڭا تاريحي رومان ءداستۇرلى ماعىناداعى تاريحي رومان ەمەس. ول ناقتى تاريحي تۇلعالار مەن وقيعالاردى دالمە-ءدال، قۇجاتتىق ناقتىلىقپەن قايتا قۇرۋدى ءبىرىنشى ماقسات ەتپەيدى. كەرىسىنشە، قازىرگى ادامنىڭ سەزىمى مەن وي-تولعامىن «تاريحي كەڭىستىككە» ورنالاستىرا وتىرىپ بەينەلەيدى. ياعني تاريح كوبىنە فون، ال نەگىزگى ماسەلە – بۇگىنگى ادامنىڭ رۋحاني احۋالى، ساناسى، ەركىندىك پەن جاۋاپكەرشىلىك تۋرالى سۇراقتارى، ۇلت پەن تۇلعا قاتىناسى. جاڭا تاريحي پروزادا اۆتور ءۇشىن تاريح – وتكەندى كوشىرىپ بەرۋ ەمەس، بۇگىنگى شىندىقتى ۇعىنۋدىڭ ءتاسىلى. سوندىقتان ول تاريحي جانردىڭ «قاتاڭ ەرەجەلەرىنەن» گورى رۋحاني-ەستەتيكالىق ىزدەنىستىڭ فورماسى رەتىندە كورىنەدى.

«جاڭا تاريحي رومان» تەرمينى 1980–90-جىلدارى قىتاي ادەبي سىنىندا ورنىقتى دەگەن پىكىر كەڭ تارالعان. توڭكەرىستىك تاريحي كانون السىرەپ، قوعامدا تاريحي سانا وزگەرگەن تۇستا قىتاي جازۋشىلارى تاريحتى جاڭا قىرىنان جازۋعا كىرىستى. بۇل كەزەڭدە تاريحي وقيعالاردى باتىرلىق-يدەولوگيالىق سحەماعا سىيعىزباي، ونى ادام تاعدىرى، كۇندەلىكتى تىرشىلىك، وتباسى جادى، جەرگىلىكتى ءومىر، دەنەلىك-بيولوگيالىق ينستينكت ارقىلى كورسەتۋگە ۇمتىلعان قالامگەرلەر العا شىقتى. ءسويتىپ قىتاي ادەبي الەمىندە ەڭ الدىمەن وتباسىلاردىڭ قۇلدىراۋىن بەينەلەيتىن جانە كۇشتى تاريحي سانانى كورسەتەتىن بىرقاتار روماندار پايدا بولدى. دەگەنمەن، بۇل رومانداردىڭ ءداستۇرلى تاريحي رومانداردان ايىرماشىلىعى بار. ولار كوبىنەسە تاريحتى باستاپقى قالپىنا كەلتىرۋدى ماقسات ەتپەيدى; تاريحي العىشارتتار مەن وقيعالار تولىعىمەن ويدان شىعارىلعان، ناقتى تاريحي تۇلعالاردى تابۋ قيىن. شىن مانىندە، ولار تاريحتى تازا فونعا اينالدىرىپ، بايانداۋ ءستيلى ارقىلى تاريحي شىندىقپەن شىنايى بايلانىستى ۇزەدى. بۇل رومانداردى وتكەن جىلدارداعى ەستەلىكتەر مەن اڭگىمەلەر عانا دەپ ساناۋعا بولادى; وتباسىنىڭ قۇلدىراۋى تۋرالى اڭگىمەلەر مەن ولاردىڭ ىشىندەگى اياقتالماعان اڭىزدار ءبىز ادەتتە «تاريحي روماندار» دەپ اتايتىن نارسەلەردەن مۇلدە باسقا ۇعىمدار. دەگەنمەن، بۇل روماندار تاريحي سانا مەن رۋحتى وتكەندى بايانداۋعا دايەكتى تۇردە ەنگىزەدى. ولار تاريحي شىندىققا جاڭا قىرىنان كەلىپ، زاماناۋي تاريحي ادىستەردى قولدانا وتىرىپ، تاريحتى كوركەمدىكپەن قابىلدايدى. سوندىقتان، وسى تۇرعىدان العاندا، بۇل رومانداردى «جاڭا تاريحي روماندار» دەپ اتاۋ ورىندى ەدى. ماسەلەن، نوبەل سيلىعىنىڭ يەگەرى مو يان شىعارمالارىندا بەلگىلى ءبىر تاريحي كەزەڭ كوبىنە اۋىل ءومىرى، وتباسى تاريحى، تابيعي ينستينكت پەن تىرشىلىك قۋاتى ارقىلى كورىنسە، قىتايدىڭ جانە ءبىر الىمدى جازۋشىسى يۋي حۋا روماندارىندا «ۇلكەن تاريح» قاراپايىم ادامنىڭ تراگەدياسى ارقىلى اشىلادى. بۇل جەردە «تاريحتىڭ ۇلى بايانى» ەمەس، ادامنىڭ ءومىر ءسۇرۋ تاجىريبەسى الدىڭعى قاتارعا شىعادى.

تاريحي سانا وزگەرىسىنە بايلانىستى باتىستا دا 1970–80-جىلدارى ادەبيەتتانۋدا «جاڭا تاريحيزم» (New Historicism) اتتى تەوريالىق باعىت قالىپتاستى. ونىڭ وكىلدەرى ءماتىندى تاريحي-مادەني كونتەكستە، بيلىك قۇرىلىمدارى مەن ديسكۋرس(سىڭاي، ايتىلىم) اياسىندا تالداۋدى ۇسىندى. بۇل – ادەبيەتتانۋلىق ءادىس. ءدال وسى ارادا ءبىر ماڭىزدى ماسەلە شىعادى: «جاڭا تاريحيزم» – تەوريالىق-سىني ءادىس. «جاڭا تاريحي رومان» – كوركەم ادەبي قۇبىلىس. سوندىقتان ەكەۋىن ءبىر ۇعىم رەتىندە تولىق تەڭەستىرۋگە بولمايدى. ولاردىڭ ۇقساستىعى – تاريحقا جاڭاشا قاراۋىندا; ايىرماشىلىعى – ءبىرىنىڭ زەرتتەۋ ءادىسى، ەكىنشىسىنىڭ شىعارماشىلىق پراكتيكا ەكەنىندە.

ال جاڭا تاريحي پروزانىڭ ماقساتىنا كەلسەك، باستى ماقساتى – تاريحي وقيعانى ءداستۇرلى تۇردە بايانداۋ عانا ەمەس، تاريح ارقىلى ۋاقىت، سانا، ۇلت جانە تۇلعا تۋرالى فيلوسوفيالىق وي ايتۋ، وتكەن مەن بۇگىننىڭ اراسىنداعى بايلانىس پەن ءماندى اشۋ، تاريحقا بۇگىنگى سانا تۇرعىسىنان باعا بەرۋ. مۇندا اۆتور ناقتى تاريحي دەرەكتەرگە سۇيەنۋى مۇمكىن، بىراق: كەيىپكەرلەردىڭ مىنەزى، ىشكى مونولوگى، وي-تولعانىسى، ديالوگتارى كوبىنە اۆتورلىق قيال ارقىلى جاسالادى; تاريحي دالدىكتەن گورى رۋحاني، يدەيالىق، مەتافورالىق، سيمۆوليكالىق شىندىققا باسىمدىق بەرىلەدى; تاريحتىڭ ءبىر عانا نۇسقاسى ەمەس، كوپداۋىستىلىعى العا شىعادى.

ساياسي-الەۋمەتتىك وزگەرىستەر، قوعامدىق تولعانىس، يدەولوگيالىق قىسىمنىڭ ءارتۇرلى سيپاتتا كورىنۋى – ادەبيەتتى ۇلكەن ويلانۋعا الىپ كەلدى. بىرقاتار جاعدايدا جازۋشىلار تىكەلەي شىندىقتى سۋرەتتەۋدەن گورى جاناما تاسىلگە، ياعني تاريحقا جۇگىنۋ ارقىلى ءوز ءداۋىرىنىڭ ماسەلەلەرىن بەينەلەۋگە ۇمتىلدى. بۇل: ءبىر جاعىنان شەكتەۋلەر جاعدايىنداعى شىعارماشىلىق ستراتەگيا بولۋى مۇمكىن; ەكىنشى جاعىنان ادەبيەتتىڭ ىشكى ەۆوليۋتسياسى – جاڭا كوركەمدىك ويلاۋ جۇيەسىن قالىپتاستىرۋ ۇدەرىسى. وسى تۇرعىدان العاندا، «جاڭا تاريحي رومان» تەك بەلگىلى ءبىر كەزەڭنىڭ جەمىسى عانا ەمەس، سونىمەن بىرگە جازۋشىنىڭ شىعارماشىلىق ەركىندىگى مەن رۋحاني ىزدەنىسىنىڭ كورىنىسى: ادەبيەت ءومىردى تىكەلەي كوشىرمەيدى، قايتا اۆتوردىڭ ىشكى الەمى ارقىلى وڭدەلگەن ءومىردى كورسەتەدى.

ءىى. جاڭا تاريحشىلدىق (جاڭا تاريحيزم، New Historicism) تۋرالى

«جاڭا تاريحي روماننىڭ» مۇمكىندىكتەرىن تالقىلاۋ ءۇشىن الدىمەن ونىمەن بىرگە اتالاتىن جاڭا تاريحشىلدىق (جاڭا تاريحيزم) تەورياسىنىڭ ءمانىن ايقىنداۋ دا قاجەت بولادى. جاڭا تاريحشىلدىق (جاڭا تاريحيزم) 1970–80 جىلدارى اقش پەن ەۋروپانىڭ مادەني كەڭىستىگىندە قالىپتاستى. بۇل باعىت ادەبيەت تەورياسىندا تاريحقا جانە ادەبيەتتىڭ تاريحيلىعىنا دەگەن قىزىعۋشىلىقتىڭ قايتا ويانۋىن بىلدىرەدى. جاڭا تاريحيزم سىنشىلارى فورماليزمگە (تەك ماتىنگە عانا نازار اۋدارۋ) جانە ەسكى تاريحشىلدىققا قارسى سىڭايدا بولدى. ولار ادەبيەت، تاريح جانە ساياسات اراسىنداعى بايلانىستى جاڭاشا انىقتاپ، امەريكاندىق ادەبيەت سىنىنا جاڭا سەرپىن بەردى. باعىتتىڭ باستى وكىلى — ستيۆەن گرينبلاتت، كاليفورنيا ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ (بەركلي) پروفەسسورى. نەگىزىن قالاۋشىلار: بريتاندىق سىنشى رەيموند ۋيليامس جانە فرانتسۋز فيلوسوفى ميشەل فۋكو بولاتىن.

1980 جىلى گرينبلاتتىڭ «قايتا ورلەۋ داۋىرىندەگى ءوزىن-ءوزى قالىپتاستىرۋ: شەكسپيردەن مورعا دەيىن» جانە روبەرت مونتەروستىڭ «ەليزابەت: اۋىل قىزدارىنىڭ پاتشايىمى» اتتى ەسسەسى جارىق كوردى. بۇل شىعارمالار جاڭا تاريحشىلدىقتىڭ شەدەۆرلەرىنە اينالىپ، ونىڭ نەگىزگى سيپاتتامالارى مەن بولاشاق باعىتىن رەسمي تۇردە ايقىندادى. گرينبلاتت ءوزىنىڭ مونوگرافياسىنىڭ كىرىسپەسىندە «جازباشا ماتىندەر بەلگىلى ءبىر قاۋىمداستىقتاردا، تىرشىلىك ورتاسىندا جانە بيلىك قۇرىلىمدارىندا سانالى تۇردە ءومىر سۇرەدى» دەپ مالىمدەدى. ياعىني گرينبلاتت ادەبي ماتىندەر ءوز الدىنا بولەك ءومىر سۇرمەيدى. ولار بەلگىلى ءبىر قوعامدا، بەلگىلى ءبىر تاريحي كەزەڭدە، بيلىك قۇرىلىمدارىنىڭ ىشىندە ءومىر سۇرەدى دەپ قارادى. بۇل ادەبيەت – قوعامنان تىس ەمەس، قوعامداعى بيلىك، ساياسات، مادەنيەتپەن تىعىز بايلانىستى دەگەن ءسوز ەدى. جاڭا تاريحشىلدىقتىڭ دۇنيەتانىمدىق قالىپتاسۋىنا ميشەل فۋكونىڭ «بيلىك پەن ديسكۋرس تەورياسى»، رايموند ۋيليامستىڭ «مادەني ماتەرياليزمى»، حايدەن ۋايتتىڭ «مەتاتاريح تۇجىرىمدارى»، فرەدريك دجەيمسوننىڭ «پوستمودەرنيزمدى كەيىنگى كاپيتاليزم مادەنيەتى رەتىندە ءتۇسىندىرۋى» سەكىلدى كوزقاراستارىنىڭ اسەرى دە ۇلكەن بولدى. وسىلايشا جاڭا تاريحشىلدىقتىڭ: ادەبي ءماتىن قوعامنان تىس «تازا ەستەتيكا» عانا ەمەس، ول بەلگىلى ءبىر تاريحي-مادەني ورتادا، بيلىك قۇرىلىمدارى مەن الەۋمەتتىك قاتىناستار جۇيەسىندە ءومىر سۇرەدى. سوندىقتان ادەبيەتتى زەرتتەۋ – سول ءداۋىردىڭ سىڭايىن، مادەني ادەتىن، يدەولوگيالىق ءتىلىن ءتۇسىنۋ دەيتىن باستى ۇستانىمى ايقىندالادى.

جاڭا تاريحشىلدىق ءبىرتۇتاس قاتاڭ جۇيە ەمەس، بىراق ورتاق ۇستانىمدارى بار:

1) «ءماتىننىڭ تاريحيلىعى» جانە «تاريحتىڭ ماتىندىگى». تاريح دايىن، وزگەرمەيتىن، ءابسوليۋتتى اقيقات ەمەس; ول ماتىندىك قۇرىلىم. تاريحشى وتكەندى «بەيتاراپ كۇيىندە» كوشىرمەيدى: ول ىرىكتەيدى، جۇيەلەيدى، تۇسىندىرمە جاسايدى. سوندىقتان «تاريحي شىندىق» – سالىستىرمالى ۇعىم.

2) تاريحتىڭ سۋبەكتيۆتىلىگى. بارلىق تاريح – ادامدار جازعان تۇسىندىرمەلەر. تاريحشىنىڭ دۇنيەتانىمى، يدەولوگياسى، الەۋمەتتىك جاعدايى بايانداۋعا اسەر ەتەدى. وسى سەبەپتى وتكەننىڭ تولىق ءارى تۇپكى بەينەسىن بەرۋ قيىن.

3) بيلىك پەن مادەنيەت قاتىناستارى. ادەبي جانە ادەبي ەمەس ماتىندەر بىرگە قاراستىرىلادى. ولار بيلىك، تاپ، ءناسىل، جىنىس سياقتى الەۋمەتتىك كۇشتەردىڭ كورىنىسى رەتىندە تالدانادى. ماقسات – تەك ماعىنا تابۋ ەمەس، وتكەن مەن بۇگىن اراسىندا ديالوگ ورناتۋ.

4) «ۇلكەن تاريحتان» «كىشى تاريحقا» كوشۋ. رەسمي يدەولوگيالىق بايانداۋدىڭ ورنىنا جەكە ادامنىڭ ءومىرى، وتباسى، تۇرمىس، كۇندەلىكتى تاجىريبە العا شىعادى. تاريح تەك مەملەكەت پەن توڭكەرىس تاريحى ەمەس، قاراپايىم ادامنىڭ تاريحى رەتىندە دە قاراستىرىلادى.

بۇل باعىتتىڭ اسەرىمەن اقش-تا كوپمادەنيەتتىلىك باعىت، ازشىلىق ادەبيەتى (افروامەريكالىق، ەۆرەي، ءۇندىس، ازيالىق-امەريكالىق ت.ب.) جانە فەمينيستىك سىن جاڭا سەرپىن الدى. ولار تاريحي جاد، ەتنيكالىق تاجىريبە، «ورتالىق» پەن «شەتكەرى» اراقاتىناسىن قايتا قاراستىردى. جاڭا تاريحشىلدىقتىڭ ماڭىزىن تومەندەگىدەي جيناقتاۋعا بولادى: تاريحي بايانداۋدى كوپتۇرلەندىردى، بىرجاقتى «ىلگەرىلەۋ» مودەلىنە كۇمان كەلتىردى; سۋبەكتىلىككە ءمان بەردى: تۇلعا تاريحتىڭ وبەكتىسى ەمەس، ايقىنداۋشىسى رەتىندە قاراستىرىلدى; «مەلجەمدى وقيعالاردى» جىكتەدى; تاريحتىڭ ماتىندىك تابيعاتىن ايقىندادى: ءبىر وقيعا ءارتۇرلى تۇسىنىكتەمەلەرگە يە بولۋى مۇمكىن. شەكتەمەلىكتەرى دە بولدى: شامادان تىس ۇساقتالۋ تاريحي نيگيليزمگە اكەلۋى مۇمكىن; كەزدەيسوقتىق پەن حاوستى اسىرەلەۋ تاريحتىڭ ەتيكالىق ولشەمىن السىرەتۋى ىقتيمال; تاريح تەك «ماتىندىك ويىنعا» اينالىپ كەتسە، رۋحاني تەرەڭدىك كومەسكىلەنۋى مۇمكىن. بىراق جاڭاتاريحشىلدىق تولىق نيگيليستىك باعىت ەمەس: ول تاريحتى گۋمانيستىك تۇرعىدا قايتا پايىمداۋعا ۇمتىلادى.

ءىىى. «جاڭا تاريحي رومان» مەن «جاڭا تاريحيزم»: بايلانىسى جانە ايىرماسى

كەيبىر زەرتتەۋشىلەر «جاڭا تاريحي رومان» ۇعىمىن باتىستىق New Historicism (جاڭا تاريحيزم) تەورياسىمەن تىكەلەي بايلانىستىرىپ، ءتىپتى «جاڭا تاريحيزمدىك رومان» دەگەن اتاۋدى قولدانادى. مۇنداي شاتاستىرۋ كوبىنە مىنادان تۋادى: تاريحتى «ۇلكەن تاريحتان» (History) «كوپتىك شاعىن تاريحتارعا» (histories), ودان ءارى «جەكە اڭگىمەگە» (his story) اينالدىرۋ قۇبىلىسى ەكى جاقتا دا بار سياقتى كورىنەدى; ەكەۋىندە دە تاريحتىڭ ءبىر عانا «قاسيەتتى نۇسقاسىنا» كۇمان بار. بىراق مۇندا ءپرينتسيپتى ايىرما ساقتالۋى كەرەك. ولاردىڭ نەگىزگى ايىرماشىلىعى: جاڭا تاريحيزم (New Historicism) –  ءماتىندى بيلىك، مادەني سىڭاي، يدەولوگيا كونتەكسىندە تالدايتىن اكادەميالىق قۇرال رەتىندەگى تەوريالىق – سىني ءادىس. ال جاڭا تاريحي رومان – شىعارماشىلىق قۇبىلىس سانالاتىن، تاريحي سانا وزگەرگەن كەزەڭدە تۋعان جاڭا بايانداۋ تاسىلدەرى، كوركەمدىك تاجىريبە، اۆتورلىق تۇسىندىرمە.

دەمەك، قىتايلىق «جاڭا تاريحي رومان» مەن باتىستىق «جاڭا تاريحيزم» اراسىندا تولىق تەوريالىق ساباقتاستىق بار دەۋ عىلىمي تۇرعىدان ءدال بولا بەرمەيدى. ولاردىڭ ۇقساستىعى – تەك «تاريحقا جاڭا كوزقاراس» دەگەن ورتاق كەڭىستىكتە. جاڭا تاريحي رومان ماتىندەگى ويلاردى جيناقتاپ، جۇيەلەۋ سياقتى ناقتى باعىت ۇستانادى. «جاڭا تاريحي رومان» ادەتتە: تاريحتى كۇندەلىكتى ءومىر، وتباسى، جەكە جادى ارقىلى كورسەتەدى; رەسمي، ساياسي «ۇلكەن تاريحتى» بولشەكتەيدى; تاريحتىڭ ءبىر عانا اقيقات ەمەس، كوپ داۋىستى ءماتىن ەكەنىن كورسەتەدى; تاريحتى تۇرمىستىق، حالىقتىق، دەنەلىك، سەزىمدىك دەڭگەيگە بەيىمدەپ، ادام بولمىسىنىڭ كۇردەلىلىگىنە جاقىنداتادى.

ءىV. «جاڭا تاريحي پروزا» ۇعىمىنىڭ كەڭەيۋى: الەم ادەبيەتىندەگى العىشارتتار

الەم ادەبيەتىندە «جاڭا تاريحي رومان» تەرمينىنىڭ ناقتى باستاۋشىسى مەن جالعىز انىقتاماسى بار دەۋ قيىن. ويتكەنى تاريحتى كوپقىرلى، بولشەكتەلگەن، كوپداۋىستى بايانداۋ حح عاسىردىڭ وزىندە-اق ءارتۇرلى ادەبيەتتەردە كورىندى. «جاڭا تاريحشىلدىق» تەورياسىنداعى كەيبىر تۇجىرىمدامالار تۇرعىسىنان العاندا، «جاڭا تاريحي رومان» تاجىريبەسى بۇل تۇجىرىمدامانىڭ پايدا بولۋىنان بۇرىن پايدا بولعان. دجەيمس دجويستىڭ 1939 جىلى جارىق كورگەن «فيننەگانستىڭ ويانۋى» اتتى مونۋمەنتالدى ەڭبەگى ءسوزسىز «جاڭا تاريحي روماننىڭ» تيپتىك ۇلگىسى بولىپ تابىلادى. بۇعان دەيىن مارسەل پرۋستتىڭ 1907 جانە 1922 جىلدار ارالىعىندا جازىلعان جەتى تومدىق «جوعالعان ۋاقىتتى ىزدەۋ» رومانىن دا بەلگىلى ءبىر ماعىنادا «جاڭا تاريحي رومان» دەپ ساناۋعا بولادى. الىس شىعىستا ريۋنوسۋكە اكۋتاگاۆانىڭ 1922 جىلى جارىق كورگەن «بامبۋك توعايىندا» اتتى اڭگىمەسى (كەيىنىرەك اكيرا كۋروساۆانىڭ «راشومون» فيلمىنە بەيىمدەلگەن), سول وقيعانىڭ كوپ قىرلى جانە بەلگىسىز بايانداۋىمەن «جاڭا تاريحي روماننىڭ» العاشقى تۋىندىسى دەپ ساناۋعا بولادى.

سونىمەن قاتار، فرانتس كافكانىڭ «ۇلى قابىرعا سالىنعان كەزدە» اتتى اڭگىمەسى، نابوكوۆتىڭ «بوزعىلت وت»، لۋ ءسيننىڭ «ەسكى اڭگىمەلەر قايتالانادى»، مارگەريت يۋرسەناردىڭ «شىعىس ەرتەگىلەرى»، حورحە لۋيس بورحەستىڭ «جولداردى ايىراتىن باق» جانە «جاماندار حيكاياسى» اتتى اڭگىمەلەرى، يتالو كالۆينونىڭ «ءبىزدىڭ اتا-بابالارىمىز» تريلوگياسى، جان-جاك كارپەنتەنىڭ «بۇل الەمنىڭ پاتشالىعى»، گابريەل گارسيا ماركەستىڭ «ءجۇز جىلدىق جالعىزدىق» جانە ەكونىڭ «راۋشان گۇلىنىڭ اتى» سياقتى كوپتەگەن «جاڭا تاريحي كوركەم ادەبيەت» شىعارمالارى «جاڭا تاريحشىلدىق سىن» جانە «جاڭا تاريحي رومان» ۇعىمدارىنىڭ پايدا بولۋىنان بۇرىن وقىرمانمەن بەت كورىسكەن. سوندىقتان «جاڭا تاريحي پروزا» ۇعىمىن حح عاسىردا جازىلعان كوپتەگەن تاريحي-تاجىريبەلىك رومانداردىڭ بەلگىلى ءبىر ورتاق سيپاتتارىن جيناقتايتىن كەڭ تۇسىنىك رەتىندە دە قاراستىرۋعا بولادى.

1. جاڭا تاريحي روماننىڭ دامۋ كەزەڭدەرى (شارتتى مودەل)

جاڭا تاريحي روماننىڭ «جاڭا» اتالۋى ونىڭ ءداستۇرلى، ءبىرىزدى، رەسمي تاريح بايانداۋىنا سەنىمسىزدىك تانىتىپ، وتكەندى اۆتورلىق كوزقاراس تۇرعىسىنان قايتا پايىمداۋعا ۇمتىلۋىمەن بايلانىستى. بۇل تاريحتى جوققا شىعارۋ ەمەس، ونى زاماناۋي تاريحي سانا اياسىندا قايتا قاراستىرۋ ارەكەتى.

(1)قالىپتاسۋ كەزەڭى (شامامەن 1985 جىلدان). بۇل تۇستا جازۋشىلار تاريحقا حالىقتىق ءارى دارالىق تۇرعىدان ءۇڭىلىپ، ونى رەسمي يدەولوگيا شەڭبەرىنەن تىس بەينەلەۋگە بەت بۇردى. تاريحي وقيعالار جەكە ادامنىڭ تاعدىرىمەن، ەستەلىگىمەن، ىشكى سەزىمىمەن ساباقتاستىرىلىپ بەرىلە باستادى. وسى كەزەڭنىڭ باستى سيپاتى: باتىرلىق پافوستىڭ السىرەۋى; سوعىس پەن قاقتىعىستىڭ «ەرلىك ساحناسى» ەمەس، ادامنىڭ تىرشىلىك ءۇشىن كۇرەسى رەتىندە بەرىلۋى; رەسمي تاريحتىڭ «جارقىن» بەينەسىنىڭ ىدىراۋى، استارىنداعى قايشىلىقتاردىڭ العا شىعۋى; «تاريحي شىندىقتىڭ» بىرماندىلىگىنە كۇمان. مو ياننىڭ «قىزىل قوناق» («قىزىل قۇماي»، «قىزىل كاۋلەن» دەپ تە اۋدارىلىپ ءجۇر) رومانى جاڭا تاريحي روماننىڭ باستاۋىنداعى ماڭىزدى تۋىندىلاردىڭ ءبىرى سانالادى. شىعارما ءبىرىنشى جاقپەن باياندالىپ، سۋبەكتيۆتى قابىلداۋ مەن حالىقتىق ءومىر كەڭ تىنىستا سۋرەتتەلەدى. مۇندا سوعىس رەسمي باتىرلىق پافوسپەن ەمەس، قاراپايىم ادامداردىڭ تىرشىلىك ءۇشىن كۇرەسى رەتىندە كورىنەدى.

(2) دامۋ كەزەڭى (شامامەن 1987 جىلدان). جاڭا تاريحي رومان اۆانگاردتىق ىزدەنىستەرمەن ۇشتاسىپ، فورما مەن بايانداۋ كۇردەلەنە ءتۇستى. تاريح ەندى وقيعالار جەلىسى عانا ەمەس، كوركەمدىك ەكسپەريمەنت الاڭى رەتىندە قابىلدانادى. بۇل كەزەڭدە: ۋاقىت قۇرىلىمى بۇزىلادى، بورشالاۋ كۇشەيەدى; تاريح پەن قيال ارالاسادى; يدەولوگيالىق ءتۇسىندىرۋ السىرەپ، ادامنىڭ ىشكى الەمى، قۇمارلىعى، تراگەدياسى العا شىعادى; تاريح وبەكتيۆتى ولشەم ەمەس، شارتتى كەڭىستىككە اينالادى. بۇل كەزەڭدە تاريح وبەكتيۆتى شىندىق ەمەس، كەيىپكەرلەر ارەكەت ەتەتىن شارتتى كەڭىستىككە اينالادى. ۋاقىت ناقتى ولشەمىنەن اجىراپ، سيمۆولدىق فون قىزمەتىن اتقارادى. مىسالى، سۋ تۋڭنىڭ «1934 جىلعى قاشۋ» رومانىندا تاريحي كەزەڭ ناقتى دەرەكتىك دالدىك ءۇشىن ەمەس، ادام بولمىسىنىڭ ىشكى كۇيىن زەرتتەۋ قۇرالى رەتىندە الىنادى.

(3) قايتا بايىپتاۋ كەزەڭى (شامامەن 1992 جىلدان كەيىن). بۇل كەزەڭدە جاڭا تاريحي رومان مازمۇندىق ءارى فورمالىق تۇرعىدان بايىپ، كوپباعىتتى سيپات الادى. ءبىر بولىگى جىلىكتەپ كورسەتۋدى جالعاستىرسا، ەندى ءبىر توبى تاريحي سانا مەن ۇلتتىق ءداستۇردى قايتا قۇرۋعا ۇمتىلادى. تاريح ەندى تەك «بۇزىلاتىن ءماتىن» ەمەس، رۋحاني-مادەني نەگىز رەتىندە دە قاراستىرىلادى. مۇندا: «قاراپايىم ادامنىڭ تاعدىرى» مەن «ۇلى وقيعالار» قاتار كورسەتىلەدى; مورالدىق تاڭداۋ، جاۋاپكەرشىلىك، ۇلت پەن ءداستۇر ماسەلەلەرى تەرەڭىرەك قوزعالادى; تاريح – كۇمان نىسانى عانا ەمەس، قوعامنىڭ رۋحاني تاجىريبەسىن تانۋدىڭ قۇرالىنا اينالادى. چىن جۋڭشىنىڭ «اق بۇعى جازىعى» رومانى ۇلتتىق تاريح فورماسىندا جازىلىپ، قىتاي قوعامىنىڭ جاڭا داۋىردەگى كۇردەلى وزگەرىستەرىن ءداستۇرلى مادەنيەت اياسىندا بەينەلەيدى. توڭكەرىس، بيلىك، مورال، قۇمارلىق پەن جاۋاپكەرشىلىك ماسەلەلەرى كەيىپكەرلەر تاعدىرى ارقىلى اشىلادى. مۇندا تاريح «تاريحي زاڭدىلىق» نە كەزدەيسوقتىق رەتىندە ەمەس، ادامنىڭ مورالدىق تاڭداۋى ارقىلى تانىلادى. جاڭ ۆەيدىڭ «اۋلەت» رومانىندا توڭكەرىس پەن جەكە ادامنىڭ سەنىمى اراسىنداعى قايشىلىق سۋرەتتەلەدى. اۆتور توڭكەرىستى تەرىستەمەيدى، بىراق ونىڭ ادامگەرشىلىكپەن ۇيلەسۋ قاجەتتىگىن كورسەتەدى. توڭكەرىس پەن ادام تابيعاتى قارسى قۇبىلىس رەتىندە ەمەس، ءوزارا استاسقان ۇدەرىس رەتىندە تانىلادى.

ءVى. جاڭا تاريحي پروزانىڭ كوركەمدىك ەرەكشەلىكتەرى (نەگىزگى بەلگىلەر)

جاڭا تاريحي پروزا – تاريحي شىنايىلىقتى سول قالپىندا قايتا جاڭعىرتۋ ەمەس، تاريحتى قايتا ءتۇسىندىرۋ، ونىڭ ءبىرماندى «اقيقات» رەتىندەگى بەدەلىنە كۇمان كەلتىرۋ ارقىلى ادام مەن قوعامنىڭ رۋحاني كۇردەلىلىگىن بەينەلەيتىن جانر.

1. تاريحي فاكت پەن كوركەم قيالدىڭ ەركىن ارالاسۋى. اۆتور ناقتى دەرەكتى ءدال بايانداۋدان گورى سول ءداۋىردىڭ رۋحىن، يدەيالىق ءمانىن اشۋعا ۇمتىلادى. دەرەك پەن ويدان شىعارىلعان ەپيزود قاتار جۇرەدى. تاريحي تۇلعالار ساقتالۋى مۇمكىن، بىراق ولاردىڭ ىشكى الەمى اۆتورلىق قيالمەن تەرەڭدەتىلەدى.
2. كوپقاباتتى ۋاقىت پەن سانانىڭ ارالاسۋى. وتكەن مەن بۇگىن (كەيدە بولاشاق تا) قاتار كورىنەدى. ۋاقىت سىزىقتىق ەمەس: ۇزىلەدى، قايتادى، تسيكلدىك سيپات الادى. تاريح ارقىلى قازىرگى زاماننىڭ وزەكتى ماسەلەلەرى قوزعالادى.
3. تاريحي تۇلعانى ميفتەن ارىلتىپ، ادام رەتىندە كورسەتۋ. باتىرلار مەن كوسەمدەر يدەالدانبايدى: ولاردىڭ قايشىلىقتارى، ءالسىز تۇستارى، ىشكى دراماسى اشىلادى. بۇل تاريحتى «ادامدىق ولشەممەن» تانۋعا مۇمكىندىك بەرەدى.
4. اۆتورلىق پوزيتسيانىڭ شارتتىلىعى، يرونيا جانە كوپداۋىستىلىق. بايانداۋشى ءبىر عانا «اقيقاتتى» بەكىتپەيدى. ءبىر وقيعا ءارتۇرلى كەيىپكەردىڭ كوزىمەن بەرىلۋى مۇمكىن، سونىڭ ناتيجەسىندە كوپۇندىلىك قالىپتاسادى.
5. تاريحتى قايتا جازۋ جانە زەردەلەۋ. جاڭا تاريحي رومان تاريحتىڭ وزىنە سۇراق قويادى: «تاريحتى كىم جازادى؟»، «شىندىق كىمنىڭ ولشەمىمەن ايقىندالادى؟»، «جاد قالاي جاسالادى؟». بۇل سۇراۋلار ارقىلى بۇرمالانعان دەرەكتەر قايتا قارالىپ، بالاما تۇسىنىك جاساۋ ۇسىنىلادى.
6. كوركەمدىك تاسىلدەر جۇيەسى (ماتىندەگى بەلگىلەردى ءبىر جەرگە توپتاۋ). ىشكى مونولوگ، سانانىڭ اعىسى، وي ەلەگىنەن وتكىزۋ; مەتاتەكست، ينتەرتەكست، سيمۆوليزم; ءۇزىندى كەلتىرۋ، ءوزىن-ءوزى يرونيالىق كورسەتۋ; وقىرماننىڭ بەلسەندى قاتىسۋى – ماعىنانى ءوزى وزدەستىرۋى.
7. سوعىس تاقىرىبىن بەرۋ ءتاسىلى. جاڭا تاريحي روماندار سوعىستى كوبىنە «ەرلىك داستان» رەتىندە ەمەس، قاراپايىم ادامنىڭ امان قالۋ، قورقىنىش، ماجبۇرلىك، مورالدىق تاڭداۋلار كەڭىستىگى رەتىندە اشادى. ياعني شايقاس كورىنىسىنىڭ «كوپتىگى» ماڭىزدى ەمەس، ادامنىڭ ىشكى كۇيى مەن تىرشىلىك قۋاتى ماڭىزدى.

ءVىى. ءداستۇرلى تاريحي رومان مەن جاڭا تاريحي روماننىڭ ايىرماسى

جاڭا تاريحي رومانداردىڭ تاريحقا دەگەن كوزقاراسى ءداستۇرلى تاريحي رومانداردان ەداۋىر وزگەشە. ءداستۇرلى تاريحي رومانداردا تاريح كوبىنە وزگەرمەيتىن وبەكتيۆتى شىندىق رەتىندە قاراستىرىلادى. جازۋشىلار سول دايىن تاريحي شىندىقتى نەگىزگە الىپ، ءوز ءداۋىرىنىڭ تانىمى مەن رۋحىنا ساي تۇسىندىرۋگە، باعالاۋعا تىرىسادى. ياعني اۆتورلار تاريحقا بۇگىنگى كوزقاراس تۇرعىسىنان قاراپ، ونىڭ جاڭا قىرلارىن اشۋعا ۇمتىلادى. ال جاڭا تاريحي رومانداردا تاريح دايىن جانە وزگەرمەيتىن شىندىق رەتىندە قابىلدانبايدى. كەرىسىنشە، ول – قازىرگى زامان مەن وتكەن ۋاقىتتىڭ ءوزارا ديالوگى ارقىلى قايتا جاسالاتىن قۇبىلىس. مۇندا تاريح بۇگىنگى ادامنىڭ تۇسىنىگى، تاجىريبەسى جانە كوزقاراسىمەن قايتا قارالىپ، جاڭا ماعىناعا يە بولادى. سوندىقتان جاڭا تاريحي روماندار ءۇشىن باستى ماقسات – تاريحتى تەك ءتۇسىندىرۋ نەمەسە باعالاۋ ەمەس، ونىڭ ءوزىن قايتا قۇرۋ، ياعني جاڭا كوركەمدىك تاسىلدەر ارقىلى قايتا پايىمداۋ. مۇنداي شىعارمالاردا تاريح كوبىنە كەزدەيسوقتىقتارعا تولى، ۇنەمى وزگەرىپ وتىراتىن پروتسەسس رەتىندە كورىنەدى. ياعني تاريحتا ماڭگىلىك، مىزعىماس وبەكتيۆتى شىندىق جوق دەگەن تۇسىنىك باسىم. بۇل تۇرعىدان العاندا، تاريحي شىندىق قازىرگى ۋاقىت پەن وتكەن زاماننىڭ بايلانىسى بارىسىندا بىرتىندەپ قالىپتاسادى. دەمەك، تاريح – تەك وتكەننىڭ دەرەگى عانا ەمەس، ول ءار ءداۋىردىڭ تانىمى ارقىلى قايتا جاسالىپ وتىراتىن مادەني قۇبىلىس.

قورىتا ايتقاندا، ءداستۇرلى تاريحي رومان مەن جاڭا تاريحي روماننىڭ باستى ايىرماشىلىعى – ولاردىڭ تاريحتى ءتۇسىنۋ تاسىلىندە. ءبىرىنشىسى تاريحتى تۇراقتى وبەكتيۆتى شىندىق رەتىندە قابىلداسا، ەكىنشىسى ونى ۇزدىكسىز قايتا قۇرىلاتىن، كوپقىرلى پروتسەسس رەتىندە قاراستىرادى.

ءبىز جانە ءبىر ماقالامىزدا ءداستۇرلى تاريحي رومان تۋرالى جانجاقتىلى توقتالعامىز. دەسە دە، ءتىپتى دە تۇسىنىكتى بولۋ ءۇشىن بۇل ەكى باعىتتىڭ باستى ايىرماشىلىعىن جەكە – جەكە بىلاي تاپسىرلەگەن ءجون:

1. ءداستۇرلى تاريحي رومان. ءداستۇرلى تاريحي رومان ەڭ الدىمەن تاريحي شىندىق پەن دەرەككە ادالدىقتى باستى قاعيدا رەتىندە ۇستانادى. مۇنداي شىعارمالار ناقتى تاريحي فاكتىلەرگە، ارحيۆتىك مالىمەتتەرگە جانە بەلگىلى تاريحي تۇلعالاردىڭ ومىرىنە سۇيەنىپ جازىلادى. سوندىقتان وندا تاريح كوبىنە وزگەرمەيتىن، ناقتى ءارى وبەكتيۆتى اقيقات رەتىندە بەينەلەنەدى. ءداستۇرلى تاريحي رومانداردا ۋاقىت جەلىسى سىزىقتىق تۇردە، ياعني وقيعالار بىرىنەن سوڭ ءبىرى رەتىمەن داميدى. بايانداۋ كوبىنە ءۇشىنشى جاقپەن، ەپيكالىق كەڭ تىنىسپەن جۇرگىزىلەدى. مۇنداي شىعارمالاردا باتىرلىق، ەلدىك رۋح، تاريحي تۇلعالاردىڭ ەرلىگى الدىڭعى قاتارعا شىعادى. ال وقىرمان اۆتور ۇسىنعان تاريحي شىندىقتى نەگىزىنەن دايىن كۇيىندە قابىلدايدى. قازاق ادەبيەتىندە بۇل باعىتتىڭ ايقىن ۇلگىلەرى رەتىندە: «كوشپەندىلەر» ء(ىلياس ەسەنبەرلين), «الاساپىران» (مۇحتار ماعاۋين), «دارابوز» (قابدەش ءجۇمادىلوۆ) سياقتى رومانداردى اتاۋعا بولادى. مىسالى، «كوشپەندىلەر» رومانىندا قازاق حاندىعىنىڭ قۇرىلۋى، جوڭعار شاپقىنشىلىعى سياقتى تاريحي وقيعالار ناقتى دەرەكتەرگە سۇيەنە وتىرىپ، ەپيكالىق كەڭ تىنىسپەن سۋرەتتەلەدى. مۇندا تاريح – حالىق تاعدىرىمەن استاسقان ۇلى تاريحي پروتسەسس رەتىندە كورىنەدى.
2. جاڭا تاريحي رومان. ال جاڭا تاريحي رومان تاريحقا مۇلدە باسقا قىرىنان قارايدى. مۇندا تاريح دايىن ءارى وزگەرمەيتىن اقيقات رەتىندە ەمەس، ادامنىڭ بۇگىنگى تۇسىنىگى ارقىلى قايتا پايىمدالاتىن قۇبىلىس رەتىندە قاراستىرىلادى. ياعني وتكەن مەن بۇگىننىڭ اراسىندا بەلگىلى ءبىر ديالوگ ورنايدى. جاڭا تاريحي رومانداردا اۆتورلار تاريحي دەرەكتى دالمە-ءدال قايتالاۋعا ۇمتىلمايدى. كەرىسىنشە، ولار تاريحتىڭ سالىستىرمالى، سۋبەكتيۆتى سيپاتىن كورسەتۋگە تىرىسادى. بۇل روماندارداعى كەيىپكەرلەر كوبىنە رۋحاني داعدارىسقا ۇشىراعان، كۇمانشىل تۇلعالار بولىپ كەلەدى. ولار تاريحتى باتىرلىق ەپوس رەتىندە ەمەس، جەكە ادامنىڭ تاعدىرى، كۇندەلىكتى ءومىرى، وتباسى مەن تۇرمىس دەڭگەيىندە سەزىنەدى. وسى ارقىلى تاريحتىڭ ۇلكەن وقيعالارى قاراپايىم ادامداردىڭ ومىرىمەن بايلانىستا كورسەتىلەدى. سونىمەن بىرگە جاڭا تاريحي رومانداردا وقىرمان دا بەلسەندى ءرول اتقارادى. اۆتور تاريحتىڭ ءبىر عانا دايىن تۇسىندىرمەسىن ۇسىنبايدى; كەرىسىنشە، ءماتىن وقىرماندى ويلانۋعا، ءتۇرلى ماعىنا ىزدەۋگە جەتەلەيدى. سوندىقتان مۇنداي شىعارمالاردا تاريحي دالدىكتەن گورى رۋحاني-يدەيالىق شىندىق ماڭىزدىراق بولىپ كەلەدى.

مىسالى، شىعىس پەن باتىستىڭ قاقتىعىسى باسا جازىلعان ورحان پامۋكتىڭ «مەنىڭ اتىم قىرمىزى» رومانىندا وقيعا XVI عاسىرداعى وسمان يمپەرياسىندا وتەدى. بىراق رومان تاريحتى ءبىر عانا بايانداۋشىنىڭ اۋزىمەن باياندامايدى. ءار دەڭگەيدەگى، ءارتۇرلى كەيىپكەرلەردىڭ كوزىمەن باقىلانىپ، رومانعا ءارتۇرلى كوزقاراستار سىڭدىرىلەدى. ءتىپتى بۇل باقىلاۋلار مەن كوزقاراستاردى كەيبىر تاراۋلاردا سۋرەت، ءولى ادام، يت، ات نەمەسە اقشانى سويلەتۋ ارقىلى جاساقتايدى. وسى ارقىلى اۆتور تاريحتىڭ كوپ داۋىستى، كوپ ينتەرپرەتاتسيالى(تۇسىندىرىلمەلى) ەكەنىن، جاڭا تاريحي رومانداردا تاريح ءبىر عانا وزگەرمەيتىن شىندىق ەمەس ەكەندىگىن كورسەتەدى. ءسۇيتىپ تاريحتى دەتەكتيۆ، ونەر فيلوسوفياسى، مادەنيەت قاقتىعىسى ارقىلى كورسەتەدى. ال مو ياننىڭ «ءومىر مەن ءولىم ازابى» رومانىندا حح عاسىرداعى قىتاي تاريحى (جەر رەفورماسى، توڭكەرىستەر، قوعامدىق وزگەرىستەر) ءبىر ادامنىڭ تاعدىرى ارقىلى بەرىلەدى. ولتىرىلگەن جەريەسى دامىل-دامىل ءارتۇرلى جانۋار بولىپ قايتا تۋىلادى. وسى عاجايىپ ءتاسىل ارقىلى اۆتور بىرنەشە تاريحي كەزەڭدى كورسەتىپ، تاريحتىڭ ادام تاعدىرىنا قالاي اسەر ەتەتىنىن بەينەلەيدى. ميف، بەيماندىلىك جانە عاجايىپتار ارقىلى تاريحتىڭ الپاۋىت باتىرلار مەن ۇلى وقيعالاردىڭ جەلىسى ەمەس ەكەندىگىن، ول قاراپايىم ادامداردىڭ ءومىرى ارقىلى دا كورسەتىلەتىن تاريح ەكەندىگىن ايقىندايدى.

ناقتاپ ايتقاندا، ءداستۇرلى تاريحي رومان مەن جاڭا تاريحي روماننىڭ باستى ايىرماشىلىعى – ولاردىڭ تاريحتى قابىلداۋ تاسىلىندە. بۇل سالىستىرۋلاردان مىنانى تۇسىنۋگە بولادى: تاريح جالعاسا بەرەدى، ۋاقىت جەلىسىندە تاريحي رومان جانرى دا ۇدايى وزگەرىستەرگە ۇشىراپ، تاريحتى كوركەم بەينەلەۋدىڭ جاڭا مۇمكىندىكتەرى اشىلا بەرەدى.

ءVىىى. جاڭا تاريحي روماننىڭ قىتاي ادەبيەتىندەگى يدەيالىق ماڭىزى جانە ونىڭ قازاق ادەبيەتىنە قاتىسى

جاڭا تاريحي رومانداردىڭ 80 جىلداردىڭ ورتا شەنىنەن باستاپ قىتاي ادەبيەتىندە ورنىققانىن بىلدىرگەن ەدىك. بۇدان «جاڭا تاريحي رومان سىندى بۇل ءۇردىس تەك قىتاي ادەبيەتىنە عانا ءتان بە؟» دەگەن سۇراۋ تۋى مۇمكىن. جوق. تاريحتى قايتا پايىمداۋ حح عاسىردىڭ سوڭىندا كوپتەگەن ەلدەردە بايقالدى: پوستكەڭەستىك ەلدەردە، شىعىس ەۋروپادا، لاتىن امەريكاسىندا تاريحي سانا وزگەرىپ، وتكەندى جاڭا تۇرعىدان جازۋ ءۇردىسى كۇشەيدى. رەسمي «ۇلكەن تاريحتان» گورى بالاما كوزقاراستار، شەتكەرى توپتاردىڭ تاجىريبەسى، جەكە تاعدىرلار ادەبيەتكە كوبىرەك كىردى. دەمەك، جاڭا تاريحي رومان – بەلگىلى ءبىر ەلدىڭ عانا قۇبىلىسى ەمەس، تاريحي سانانىڭ جاھاندىق وزگەرىسىنىڭ كورىنىسى.

ەندەشە جاڭا تاريحي روماننىڭ قىتاي ادەبيەتىندەگى يدەيالىق ماڭىزى قانداي بولدى؟

1. تۇپنۇسقاداعى تاريحي بولمىستى اشتى. جاڭا تاريحي رومان تاريحتى دايىن اقيقات رەتىندە ەمەس، قايتا پايىمدالاتىن، ۇزدىكسىز جاڭعىرتىلاتىن كەڭىستىك رەتىندە قاراستىرادى. بۇل باعىتتا سۋبەكتيۆتىلىك پەن جەكە اۆتورلىق كوزقاراس كۇشەيگەنىمەن، ماقسات — تاريحتى بۇرمالاۋ ەمەس، ونىڭ تەرەڭ بولمىسىن قايتا اشۋ. جازۋشىلار تاريح پەن بۇگىننىڭ ديالوگىن ورناتا وتىرىپ، «ادام دەگەن نە؟»، «قىتاي مادەنيەتى مەن تاريحىنىڭ ءمانى قانداي؟» دەگەن ىرگەلى سۇراقتاردى كوتەرەدى. ولار فيلوسوفيا، مادەنيەت، مورال، ەستەتيكا سياقتى ءتۇرلى قىرلاردى قامتي وتىرىپ، وتكەندى زاماناۋي وي كەڭىستىگىنە اينالدىرادى. مىسالى، كوپتەگەن قىتاي جازۋشىلارىنىڭ تاريحي سەريالارىندا تاريح وبەكتيۆتى تۇردە باياندالمايدى. كەرىسىنشە، وتكەننىڭ كۇيرەگەن، ىدىراعان رۋحى، بوگدەلەنۋى مەن جالعىزدىق سەزىمى كوركەم بەينەلەر ارقىلى بەرىلەدى. تاريح مۇندا سالقىن ءارى مۇڭلى اتموسفەرا رەتىندە سەزىلەدى.
2. قىتاي حالقىنىڭ ءومىرى مەن بولمىسىنىڭ تاريحىن بەينەلەدى. جاڭا تاريحي رومانداردا تاريح — ەڭ الدىمەن حالىقتىڭ ءومىر ءسۇرۋ تاريحى. كەيبىر شىعارمالار ءولىم، ۇرەي، تراگەديا ارقىلى تاريحي كەزەڭنىڭ كۇيزەلىسىن كورسەتسە، ەندى بىرەۋلەرى تىرشىلىك ءۇشىن كۇرەستى العا تارتادى. مىسالى، قىتايدىڭ ايگىلى جازۋشىسى سۋ توڭنىڭ «كۇرىش» رومانىندا ۆۋ لون دەگەن كەيىپكەردىڭ ءومىرى ارقىلى «ازىق» پەن «جىنىستىق ينستينكت» بەينەلەرى بەرىلەدى. كۇرىش — تىرشىلىكتىڭ، ايەل — جاراتىلىستىق قۇمارلىقتىڭ سيمۆولى. بۇل ەكەۋى تۇپتەپ كەلگەندە «جەر» ۇعىمىمەن توعىسادى. وسى ارقىلى تاريح ابستراكتىلى مادەني قۇبىلىس ەمەس، ناقتى ادام تاعدىرى ارقىلى اشىلاتىن بولمىس رەتىندە كورىنەدى. بۇدان جاڭا تاريحي رومان مادەنيەت تاريحىنان گورى ادامزاتتىڭ شىنايى قاسىرەتىنە، ءومىر ءسۇرۋدىڭ كۇردەلى تابيعاتىنا كوبىرەك نازار اۋداراتىندىعىن كورۋگە بولادى.
3. جاڭا تاريحي رومان قازىرگى ۋاقىتپەن تاريحي ديالوگ بولدى. جاڭا تاريحي رومان — وتكەن مەن بۇگىننىڭ ۇزدىكسىز ديالوگى. ناقتىلاپ ايتقاندا، تاريحتى قالپىنا كەلتىرۋ جانە قايتا قۇرۋ جاڭا تاريحي رومانداعى قازىرگى ۋاقىت پەن وتكەن ۋاقىت اراسىنداعى ديالوگتىڭ ءبىر مەزگىلدەگى ەكى جاقتى قوزعالىسى بولىپ تابىلادى. بريتان فيلوسوفى ۋولش ايتقانداي، «تاريح وتكەندى ەمەس، بۇگىندى جارىقتاندىرادى». ياعني تاريح تەك اعارتۋشىلىق قىزمەت اتقارمايدى، ول قازىرگى قوعامنىڭ رۋحاني قۇرىلىمىنا تىكەلەي قاتىسادى. كەيىنگى جىلدارى بۇل باعىتتاعى شىعارمالاردا سۋبەكتيۆتى بايانداۋ ازايىپ، «تابيعي» ءارى سالقىن وبەكتيۆتىلىك كۇشەيدى. جازۋشى تاريحتى باسقارۋشى ەمەس، باقىلاۋشى رەتىندە كورىندى. الايدا وتكەن مەن بۇگىننىڭ بايلانىسى ساقتالادى. قورىتا ايتقاندا جاڭا تاريحي رومان تاريحتى قايتا جازۋ ەمەس، ونى قازىرگى رۋحاني سانامەن قايتا ءتۇسىنۋ ارەكەتى بولىپ تابىلادى.

ال، قازاق ادەبيەتىنە كەلەر بولساق، وندا تاريحي رومان ءداستۇرى وتە مىقتى. ۇلتتىق تاريحي سانا قالىپتاستىرۋدا تاريحي پروزانىڭ ءرولى زور بولدى. بۇگىنگى كۇنى دە تاريحي تاقىرىپتاعى شىعارمالار جازىلىپ جاتىر. سونىمەن بىرگە قازىرگى ادەبيەتتە: تۇلعانى ءميفسىز كورسەتۋ; تاريحتى پسيحولوگيالىق تەرەڭدىكپەن اشۋ; تاريحي وقيعانى تۇرمىستىق كەڭىستىك ارقىلى بەرۋ; جاد، ەستەلىك، اۆتورلىق تۇسىنىك جاساۋدى العا شىعارۋ سياقتى ۇردىستەر بايقالا باستادى. بۇل – قازاق ادەبيەتىندە تولىققاندى «جاڭا تاريحي رومان مەكتەبى قالىپتاستى» دەگەن ءسوز ەمەس. بىراق تاريحي جانردىڭ ىشكى وزگەرىسى، بايانداۋ مادەنيەتىنىڭ كۇردەلەنۋى ءجۇرىپ جاتقانى انىق. وسى وزگەرىستى عىلىمي تىلمەن سيپاتتاۋ ءۇشىن «جاڭا تاريحي پروزا» ۇعىمى بەلگىلى ءبىر دارەجەدە ادىستەمەلىك قۇرال بولا الادى. بىراق ونى مەحانيكالىق تۇردە كوشىرۋ ەمەس، قازاق ادەبيەتىنىڭ ءوز تابيعاتىنا لايىقتاپ قولدانۋ ماڭىزدى.

ءسوزدىڭ سىرگە جيارى: اكادەميك س. قاسقاباسوۆتىڭ: «جاڭا تاريحي پروزا – ءداستۇرلى تاريحي جانردىڭ تابيعي ەۆوليۋتسياسى. ول تاريحتى سۋرەتتەمەيدى، تاريح ارقىلى بۇگىندى ويلاندىرادى» دەگەنى بار ەدى. جاڭا تاريحي رومان – وتكەندى قيراتۋ ەمەس، ونى قايتا پايىمداۋ. ول تاريحتى باتىرلىق ەپوس رەتىندە عانا ەمەس، ادام تاعدىرىنىڭ كۇردەلى كەڭىستىگى رەتىندە كورسەتەدى. تاريح ەندى ءبىر عانا «دۇرىس» نۇسقادان تۇرمايدى: ول كوپ داۋىستى، كوپ كوزقاراستى، كوپ تۇسىنىكتەمەلىككە تولى كەڭىستىك.

ولاي بولسا، مىناداي سۇراق تۋىندايدى: ءبىز تاريحتى تەك بەكىتۋ ءۇشىن عانا جازۋىمىز كەرەك پە، الدە ونى قايتا وي ەلەگىنەن وتكىزۋىمىز دە قاجەت پە؟ مۇمكىن، وسى سۇراقتىڭ وزىنە جاۋاپ ىزدەۋ – بۇگىنگى تاريحي پروزانىڭ ەڭ وزەكتى مىندەتتەرىنىڭ ءبىرى شىعار...

مىرزاعالي توقتاۋبايۇلى

اقىن، ادەبيەتتانۋشى

ەسكەرىلگەن ادەبيەتتەر:

1. «قايتا ورلەۋ داۋىرىندەگى ءوزىن-ءوزى قالىپتاستىرۋ»، ستيۆەن گرينبلاتت. ۋ ميڭبو جانە لي ساندالاردىڭ قىتايشا اۋدارماسى، «شاڭحاي ادەبيەت پەن ونەر باسپاسى» 2022 جىل قاراشا.
2. «تاڭدامالى جاڭا تاريحي پروزالار»، ۋاڭ بياۋ قۇراستىنعان. جىجياڭ «ادەبيەت پەن ونەر» باسپاسى، 1993 جىلعى باسىلىمى.
3. «جاڭا تاريحي رومان تۋرالى»، حۋڭ جىگاڭ. قىتاي، «جىجياڭ پەداگوگيكالىق ۋنيۆەرسيتەتى جۋرانالى»، 1991 جىلعى 4 سان.
4. «جاڭا تاريحي روماننىڭ يدەالوگيالىق سيپاتى»، سۋن شيانكى. قىتاي، «جاڭا زامان ادەبيەت مىنبەرى» جۋرنالى، 1995 جىلعى 6 سان.
5. «جاڭا تاريحي پروزا مەن جاڭا تاريحيزم رومانى تۋرالى»، شى حۇي. قىتاي، «قوعامدىق عىلىمدار» جۋرنالى، 1999 جىلعى 11 سان.
6. «جاڭا تاريحيزمدىك ادەبيەت پەن ونەر اعىمدارىنىڭ يدەالىق ءمانى مەن نەگىزگى ەرەكشەلىكتەرى»، جاڭ جين. قىتاي، «ادەبيەت، تاريح، فيلوسوفيا» جۋرنالى، 2001 جىلعى 5 سان.
7. «اڭگىمە جانە تاريح»، نان فان. قىتاي، «ادەبيەت شولۋى» جۋرنالى، 1995 جىلعى 6 سان.
8. ورحان پامۋكتىڭ «مەنىڭ اتىم قىرمىزى» رومانى، مو ياننىڭ «ءومىر مەن ءولىم ازابى» رومانى جانە قازاق كلاسسيكتەرىنىڭ قاتىستى پروزالارى وقىلدى.

Abai.kz