قازاقستاندا ۇسىنىلىپ وتىرعان كونستيتۋتسيالىق وزگەرىستەر بيلىك وكىلەتتىكتەرىن قايتا ءبولۋدى عانا ەمەس، باسقارۋ جۇيەسىن ينستيتۋتسيونالدىق تۇرعىدان قايتا رەتتەۋدى كوزدەيدى. بۇل قادام پوستكەڭەستىك كەڭىستىكتە ءجيى كەزدەسەتىن تۇلعاعا تاۋەلدى ساياسي مودەلدەردىڭ تاۋەكەلدەرىن ازايتۋعا باعىتتالعان ماڭىزدى كەزەڭ رەتىندە قاراستىرىلۋدا. قر عجبم عىلىم كوميتەتى مەملەكەت تاريحى ينستيتۋتىنىڭ عالىم حاتشىسى، الەۋمەتتانۋشى ەركەبۇلان امانعوسوۆ رەفورمالاردىڭ ءمانى مەن ولاردىڭ قوعامداعى سۇرانىسپەن قالاي ۇشتاسىپ وتىرعانىن ءتۇسىندىردى.

- ۇسىنىلىپ وتىرعان وزگەرىستەر وكىلەتتىكتەردى قايتا ءبولۋدى جانە باسقارۋ تەتىكتەرىن قۇقىقتىق تۇرعىدان ناقتىلاۋدى كوزدەيدى. مۇنى پوستكەڭەستىك كەڭىستىكتە ءجيى كەزدەسەتىن جەكەلەندىرىلگەن ساياسي مودەلدەردىڭ تاۋەكەلدەرىن ازايتۋ قادامى دەپ باعالاۋعا بولا ما؟

- ينستيتۋتسيونالدىق رەفورمالاردى ءبىر ساتتەگى شەشىمنەن (بەلگىلى ءبىر رەاكتسيا ءتارىزدى قۇبىلىستان) گورى تاريحي تۇرعىدان ۋاقىتى كەلگەن قۇرىلىمدىق تۇزەتۋ رەتىندە قاراستىرعان ءجون. پوستكەڭەستىك كەڭىستىكتە ەلدەردىڭ ۇزاق ۋاقىت بويى فورمالدى ينستيتۋتتار مەن بەيرەسمي پراكتيكا اراسىنداعى «قوسارلانعان تارتىپپەن» ءومىر سۇرگەنى راس. ءبىر جاعىنان، كونستيتۋتسيا مەن زاڭدار ءبىر لوگيكانى ۋادە ەتسە، ال كۇندەلىكتى ساياسات كوبىنە تۇلعالىق بايلانىستار مەن بەيرەسمي كەلىسىمدەرگە سۇيەندى. قازىرگى وزگەرىستەر وسى الشاقتىقتى قىسقارتۋعا، ياعني جازىلعان ەرەجە مەن ناقتى تاجىريبەنى ءبىر ارناعا جاقىنداتۋعا باعىتتالعان قادامدار رەتىندە ماڭىزدى. دالىرەك ايتساق، پەرسوناليستىك كەزەڭنەن كەيىنگى ينستيتۋتسيونالدىق «قالىپقا كەلۋ»، اسىرەسە ساياسي ءتارتىپتى جەكە تۇلعالاردىڭ ىقپالىنان گورى، تۇراقتى ەرەجەلەر مەن ۇيىمدىق قۇرىلىمدارعا كوبىرەك باعىتتاۋ ۇدەرىسى دەپ باعالاۋعا بولادى.

مۇنداي بەتبۇرىس الەمدەگى تۇراقسىزدىق، بەلگىسىزدىك جاعدايىندا ەلدىڭ قوعامنىڭ سۇرانىسىمەن دە ۇشتاسادى. سوڭعى جىلدارى ەل ازاماتتارى جاھاندىق داعدارىستاردى، پاندەميانى، ايماقتىق سوعىستار مەن نارىقتاردىڭ قۇبىلمالىعىن تىكەلەي سەزىندى. بۇل تاراپتا ۋاقىتشا تاكتيكالىق شەشىمدەردەن گورى، ۇزاقمەرزىمدى بولجامدىلىق پەن قۇقىقتىق ايقىندىققا دەگەن سۇرانىس كۇشەيدى. ەكىنشى جاعىنان، حالىقتىڭ شەشىم قابىلداۋعا تىكەلەي ارالاسۋى مەن قاتىسۋى، ارينە تالاپشىلدىعى دا كۇشەە ءتۇستى. ەندىگى دە يەرارحيالىق «مۇنارا» ازاماتتىق، كولدەنەڭ اشىق «الاڭمەن» شەشىم قابىلداۋ دا بيلىكپەن ءبولىسۋ الدىڭعى ساحناعا شىعادى. ياعني شەشىمدىك تار شەڭبەردە، بەيرەسمي بايلانىستار مەن جەكە بەدەلگە سۇيەنە وتىرىپ ەمەس، بيلىكتى بىرتىندەپ وسى بيىكتىكتەن تومەن ءتۇسىرىپ، «الاڭعا» جاقىنداتۋ، ءدال سولاي «ويىن ەرەجەلەرىن» رەتكە كەلتىرۋ، وكىلەتتىكتەردى قالپىنا كەلتىرۋ، تەجەمەلىك-تەڭگەرىم تەتىكتەرىن ناقتىلاۋ ارقىلى شەشىم قابىلداۋ. «كىم باسقارىپ وتىر؟» دەگەن سۇراقتان گورى «قالاي باسقارىلادى، قانداي ەرەجەمەن جانە ول قانشالىقتى ساقتالادى؟» دەگەن سۇراقتار ماڭىزدى بولا باستايدى.

بۇل قازىرگى تۋربۋلەننتى الەمدە سىن-قاتەرلەرگە كەشەندى جاۋاپ ىزدەگەن قوعامنىڭ قۇقىقتىق جانە ساياسي «قاڭقاسىن» قايتا جيناۋ ارەكەتى. دەگەنمەن، مۇنداي وزگەرىستەردىڭ ناتيجەسى ماتىنگە عانا ەمەس، ەليتالاردىڭ سول ەرەجەلەردى ناقتى ومىردە قانشالىقتى دايەكتى ۇستاناتىنىنا تاۋەلدى. ينستيتۋتسيونالدىق ارحيتەكتۋرا نەعۇرلىم تۇسىنىكتى ءارى تۇراقتى بولعان سايىن، وتانداستارىمىز دا ۇزاقمەرزىمدى شەشىم قابىلداۋى لا جەڭىلدەي تۇسەدى. سوندىقتان وزگەرىپ جاتقان، كوبىنە بەلگىسىزدىكپەن سيپاتتالاتىن الەمدە كونستيتۋتسيا دەڭگەيىندەگى رەفورمالار تەك ساياسي جۇيەنى ەمەس، قوعامنىڭ بولاشاققا دەگەن سەنىمىن دە قايتا قۇرۋ جانە جاڭعىرتۋ ارەكەتى رەتىندە ماڭىزدى.

- قازاقستان باسقارۋدىڭ قۇقىقتىق نەگىزدەرىن كۇشەيتىپ، بيلىكتى ينستيتۋتسيونالدىق تۇرعىدان جۇيەلەۋدە. بۇل مودەل قازىرگى زامانعى ساياسي تۇراقتىلىق پەن ۇزاقمەرزىمدى دامۋ تالاپتارىنا قانشالىقتى ساي كەلەدى؟

- جاڭا كونستيتۋتسيا ساياسي جۇيەنى تەك وكىلەتتىكتەردى قايتا ءبولۋ ارقىلى ەمەس، ءبىلىم، عىلىم، مادەنيەت جانە يننوۆاتسياعا سۇيەنگەن دامۋ مودەلىنە بۇرىپ وتىر; ياعني تۇراقتىلىقتىڭ ىرگەتاسى رەتىندە تەك قاۋىپسىزدىك پەن رەسۋرستار ەمەس، ادامي كاپيتال مەن ينتەللەكتۋالدىق الەۋەت تاڭدالۋدا. وسى باعىتتاردىڭ ستراتەگيالىق باسىمدىق رەتىندە ايقىن بەكىتىلۋى قازاقستاننىڭ ۇزاقمەرزىمدى قاۋىپسىزدىگى مەن باسەكەگە قابىلەتتىلىگىن قامتاماسىز ەتۋدىڭ باستى شارتى رەتىندە قاراستىرىلۋدا. الەمدىك ترەندتەرگە سايكەس قادام. قازىرگى ۋاقىتتا ساياسي تۇراقتىلىقتى قامتاماسىز ەتەتىن فاكتور جوعارى ساپالى ءبىلىم، عىلىمي زەرتتەۋلەر، تەحنولوگيالىق جاڭالىقتار جانە ولاردى وندىرە الاتىن كاسىبي كادرلار بولىپ تابىلادى. كونستيتۋتسيالىق دەڭگەيدە ءدال وسى سالالاردى الدىڭعى قاتارعا شىعارۋ، ءبىر جاعىنان، بيۋدجەت پەن ساياساتتا باسىمدىقتاردىڭ قايتا ءبولىنۋىن تالاپ ەتەدى، ەكىنشى جاعىنان بۇل ينۆەستورلار مەن قوعامعا ەلىمىزدىڭ بولاشاعى ءبىلىم مەن عىلىمعا سۇيەنەتىنىن كورسەتەتىن ينستيتۋتسيونالدىق سيگنال دەپ ءتۇسىنۋ قاجەت.

كونستيتۋتسيا جوباسىندا ءسوز، عىلىمي، تەحنيكالىق جانە كوركەم شىعارماشىلىق ەركىندىگىنە كەپىلدىك بەرىلۋى ادامدى تەك باعىناتىن سۋبەكت عانا ەمەس، جاڭا ماعىنا مەن فورما تۋدىراتىن شىعارماشىلىق تۇلعا رەتىندە تانۋدى بىلدىرەدى. بۇل جەردە ەركىندىك ءوزى ءۇشىن عانا ەمەس، جاڭا نارسە جاساۋ قابىلەتىن اشۋ ءۇشىن قاجەت العىشارت. ءدال سولاي، بۇل زياتكەرلىك مەنشىكتى قورعاۋ، تسيفرلىق ورتاداعى قۇقىقتار ارنايى نورمالار ارقىلى بەكىتىلگەن.

وسىنداي لوگيكادا عىلىمداعى گيپوتەزا، تەحنيكاداعى يننوۆاتسيا نەمەسە ونەردەگى باتىل ستيل سىرتتان بەلگىلەنگەن شەكتەردى بۇزعانى ءۇشىن ەمەس، بولمىستى بايىتاتىن جاڭالىق اكەلگەنى ءۇشىن قۇندى. مەملەكەت پەن قۇقىقتىق جۇيە دە بۇل ەركىندىكتى باسقارۋدىڭ وبەكتىسى رەتىندە عانا ەمەس، قوعامنىڭ دامۋىن العا سۇيرەيتىن شىعارماشىلىق قۋاتتى قورعاۋدىڭ مىندەتى رەتىندە قابىلداۋ قاجەت. مۇنداي ينستيتۋتسيونالدىق بازا بولعاندا عانا ساياسي تۇراقتىلىق «قاتىپ قالعان كۇي» ەمەس، ءبىلىم مەن عىلىم ەسەبىنەن ۇنەمى جاڭارىپ وتىراتىن، وزگەرىستەردى باسقارۋعا قابىلەتتى تۇراقتىلىققا اينالادى.

Abai.kz