Qazaqstanda úsynylyp otyrghan konstitusiyalyq ózgerister biylik ókilettikterin qayta bóludi ghana emes, basqaru jýiesin institusionaldyq túrghydan qayta retteudi kózdeydi. Búl qadam postkenestik kenistikte jii kezdesetin túlghagha tәueldi sayasy modeliderding tәuekelderin azaytugha baghyttalghan manyzdy kezeng retinde qarastyryluda. QR GhJBM Ghylym komiyteti Memleket tarihy institutynyng ghalym hatshysy, әleumettanushy Erkebúlan Amanghosov reformalardyng mәni men olardyng qoghamdaghy súranyspen qalay úshtasyp otyrghanyn týsindirdi.

- Úsynylyp otyrghan ózgerister ókilettikterdi qayta bóludi jәne basqaru tetikterin qúqyqtyq túrghydan naqtylaudy kózdeydi. Múny postkenestik kenistikte jii kezdesetin jekelendirilgen sayasy modeliderding tәuekelderin azaytu qadamy dep baghalaugha bola ma?

- Institusionaldyq reformalardy bir sәttegi sheshimnen (belgili bir reaksiya tәrizdi qúbylystan) góri tarihy túrghydan uaqyty kelgen qúrylymdyq týzetu retinde qarastyrghan jón. Postkenestik kenistikte elderding úzaq uaqyt boyy formaldy instituttar men beyresmy praktika arasyndaghy «qosarlanghan tәrtippen» ómir sýrgeni ras. Bir jaghynan, Konstitusiya men zandar bir logikany uәde etse, al kýndelikti sayasat kóbine túlghalyq baylanystar men beyresmy kelisimderge sýiendi. Qazirgi ózgerister osy alshaqtyqty qysqartugha, yaghny jazylghan ereje men naqty tәjiriybeni bir arnagha jaqyndatugha baghyttalghan qadamdar retinde manyzdy. Dәlirek aitsaq, personalistik kezennen keyingi institusionaldyq «qalypqa kelu», әsirese sayasy tәrtipti jeke túlghalardyng yqpalynan góri, túraqty erejeler men úiymdyq qúrylymdargha kóbirek baghyttau ýderisi dep baghalaugha bolady.

Múnday betbúrys әlemdegi túraqsyzdyq, belgisizdik jaghdayynda elding qoghamnyng súranysymen de úshtasady. Songhy jyldary el azamattary jahandyq daghdarystardy, pandemiyany, aimaqtyq soghystar men naryqtardyng qúbylmalyghyn tikeley sezindi. Búl tarapta uaqytsha taktikalyq sheshimderden góri, úzaqmerzimdi boljamdylyq pen qúqyqtyq aiqyndyqqa degen súranys kýsheydi. Ekinshi jaghynan, halyqtyng sheshim qabyldaugha tikeley aralasuy men qatysuy, әriyne talapshyldyghy da kýshee týsti. Endigi de iyerarhiyalyq «múnara» azamattyq, kóldeneng ashyq «alanmen» sheshim qabyldau da biylikpen bólisu aldynghy sahnagha shyghady. Yaghny sheshimdik tar shenberde, beyresmy baylanystar men jeke bedelge sýiene otyryp emes, biylikti birtindep osy biyiktikten tómen týsirip, «alangha» jaqyndatu, dәl solay «oyyn erejelerin» retke keltiru, ókilettikterdi qalpyna keltiru, tejemelik-tengerim tetikterin naqtylau arqyly sheshim qabyldau. «Kim basqaryp otyr?» degen súraqtan góri «qalay basqarylady, qanday erejemen jәne ol qanshalyqty saqtalady?» degen súraqtar manyzdy bola bastaydy.

Búl qazirgi turbulennti әlemde syn-qaterlerge keshendi jauap izdegen qoghamnyng qúqyqtyq jәne sayasy «qanqasyn» qayta jinau әreketi. Degenmen, múnday ózgeristerding nәtiyjesi mәtinge ghana emes, elitalardyng sol erejelerdi naqty ómirde qanshalyqty dәiekti ústanatynyna tәueldi. Institusionaldyq arhiytektura neghúrlym týsinikti әri túraqty bolghan sayyn, otandastarymyz da úzaqmerzimdi sheshim qabyldauy la jenildey týsedi. Sondyqtan ózgerip jatqan, kóbine belgisizdikpen sipattalatyn әlemde Konstitusiya dengeyindegi reformalar tek sayasy jýieni emes, qoghamnyng bolashaqqa degen senimin de qayta qúru jәne janghyrtu әreketi retinde manyzdy.

- Qazaqstan basqarudyng qúqyqtyq negizderin kýsheytip, biylikti institusionaldyq túrghydan jýieleude. Búl modeli qazirgi zamanghy sayasy túraqtylyq pen úzaqmerzimdi damu talaptaryna qanshalyqty say keledi?

- Jana Konstitusiya sayasy jýieni tek ókilettikterdi qayta bólu arqyly emes, bilim, ghylym, mәdeniyet jәne innovasiyagha sýiengen damu modeline búryp otyr; yaghny túraqtylyqtyng irgetasy retinde tek qauipsizdik pen resurstar emes, adamy kapital men intellektualdyq әleuet tandaluda. Osy baghyttardyng strategiyalyq basymdyq retinde aiqyn bekitilui Qazaqstannyng úzaqmerzimdi qauipsizdigi men bәsekege qabilettiligin qamtamasyz etuding basty sharty retinde qarastyryluda. Álemdik trendterge sәikes qadam. Qazirgi uaqytta sayasy túraqtylyqty qamtamasyz etetin faktor joghary sapaly bilim, ghylymy zertteuler, tehnologiyalyq janalyqtar jәne olardy óndire alatyn kәsiby kadrlar bolyp tabylady. Konstitusiyalyq dengeyde dәl osy salalardy aldynghy qatargha shygharu, bir jaghynan, budjet pen sayasatta basymdyqtardyng qayta bólinuin talap etedi, ekinshi jaghynan búl investorlar men qoghamgha elimizding bolashaghy bilim men ghylymgha sýienetinin kórsetetin institusionaldyq signal dep týsinu qajet.

Konstitusiya jobasynda sóz, ghylymi, tehnikalyq jәne kórkem shygharmashylyq erkindigine kepildik berilui adamdy tek baghynatyn subekt ghana emes, jana maghyna men forma tudyratyn shygharmashylyq túlgha retinde tanudy bildiredi. Búl jerde erkindik ózi ýshin ghana emes, jana nәrse jasau qabiletin ashu ýshin qajet alghyshart. Dәl solay, búl ziyatkerlik menshikti qorghau, sifrlyq ortadaghy qúqyqtar arnayy normalar arqyly bekitilgen.

Osynday logikada ghylymdaghy gipoteza, tehnikadaghy innovasiya nemese ónerdegi batyl stili syrttan belgilengen shekterdi búzghany ýshin emes, bolmysty bayytatyn janalyq әkelgeni ýshin qúndy. Memleket pen qúqyqtyq jýie de búl erkindikti basqarudyng obektisi retinde ghana emes, qoghamnyng damuyn algha sýireytin shygharmashylyq quatty qorghaudyng mindeti retinde qabyldau qajet. Múnday institusionaldyq baza bolghanda ghana sayasy túraqtylyq «qatyp qalghan kýi» emes, bilim men ghylym esebinen ýnemi janaryp otyratyn, ózgeristerdi basqarugha qabiletti túraqtylyqqa ainalady.

Abai.kz