قازاقستان – ەۋرازيا قۇرىلىعىنىڭ ورتاسىندا ورنالاسقان مەملەكەت. سوندىقتان، ول گەوگرافيالىق جاعدايىنا بايلانىستى وتە زور لوگيستيكالىق الەۋەتكە يە ەل. ەگەر وسى مۇمكىندىگىمىزدى دۇرىس پايدالانا الساق، وندا رەسپۋبليكامىز الەمدەگى وزىق ەلدەردىڭ قاتارىنا كوتەرىلۋى ابدەن مۇمكىن. بۇل تەك ەكونوميكالىق تيىمدىلىكتە عانا ەمەس، ونىڭ اسەرى ساياساتتا بىتىمگەرشىلىك ميسسيانى اتقارۋعا جول اشادى. تاريحقا كوز سالساق، ساۋدا كەرۋەندەرى ۇزىلمەيتىن كۇرەتامىر جولداردىڭ بويىندا ورنالاسقان قالالار ارقاشاندا ەلارالىق قاتىناستاردى رەتتەۋشى جانە كەلىسسوزدەر جاسالاتىن ورتالىقتار بولىپ كەلگەن...

الىسقا بارماي‑اق، ءوز جەرىمىزدەگى كونە قالالاردىڭ جوباسىنا كوز سالساق، سو كەزدەن‑اق ولاردىڭ قۇرىلىسىندا شەتتەن كەلەتىن مارتەبەلى قوناقتارعا ارنالعان سالتاناتتى سارايلاردىڭ، ساۋداگەرلەرگە ارنالعان ارنايى جۇك قويمالارى بار قوناق ۇيلەردىڭ كوپتەپ سالىنعانىن بايقايمىز. ياعني، بۇل قالالاردىڭ تەك ساۋدا ورتالىقتارى ەمەس، سونىمەن بىرگە، ديپلوماتيا ورتالىقتارى بولعانى كۇمانسىز.

بۇگىندە، سو زاماندارى ساۋداسى قىزعان ۇلى جىبەك جولىنىڭ كوپ بولىگى ءبىزدىڭ ەلىمىزدىڭ تەرريتورياسىندا جاتىر. ويلاپ قاراساق، ءبىز تەك قازبا بايلىعىمىزدىڭ مولدىعىنا ماقتانىپ قويماي، وزىمىزدەگى «بۇگىنگى جىبەك جولىنا» دا ماقتانىشپەن قاراۋىمىز كەرەك سياقتى – ونىڭ قۇنى «قازبا بايلىقتان» اسىپ تۇسپەسە، كەم ەمەس. سەبەبى، قازبا بايلىق ءبىر ۋاقىتتا تاۋسىلادى، ال «ساۋدا جولى» ەشقاشان!        

بىتىمگەرشىلىك مۇمكىندىكتەرى

ونىڭ مۇمكىندىگى مول، ءارى، بولاشاعى زور دەۋگە بولادى. ءبارى دە وزىمىزگە بايلانىستى:

بىرىنشىدەن، ەڭ الدىمەن، قازاقستان حالقى ءوزىنىڭ مادەني دامۋى تۇرعىسىنان قازىرگىدەن كوش ىلگەرى دەڭگەيگە جەتۋى ءتيىس. ول ورتا قانداي؟

ونىڭ سيپاتى: ا) قازىرگى زامانداعى ەڭ وزىق كوممۋنيكاتسيالىق تەحنولوگيانىڭ جانە ءوز ەلىمىزدە مەملەكەتتىك ءتىلدىڭ شىرقاپ دامۋى; ءا) ساياساتتا ەشبىر تاراپقا تاۋەلدى بولماۋ، قانداي دا ءبىر ساياسي‑اسكەري باعىتتاعى وداقتاردان تاۋەلسىز بولۋ;  ب) ەكونوميكالىق تۇرعىدا تولىق تاۋەلسىزدىككە قول جەتكىزۋ; گ) قازاق حالقى مەن ونىڭ مادەنيەتىنىڭ توڭىرەگىنە توپتاسقان بىرەگەي قازاقستان حالقىن قالىپتاستىرۋ، مۇمكىن بولار سەپاراتيزم وشاقتارىنىڭ الدىن الۋ; د) بەيبىت ءومىر ءسۇرۋدىڭ «قازاقستاندىق ەتالونىن» ومىرگە كەلتىرۋ، وسى مودەلدى الەمگە ۇلگى رەتىندە ۇسىنۋ;

ەكىنشىدەن، قازاقستاندى ەكولوگيالىق تۇرعىدان قورعاۋ;

ۇشىنشىدەن، قازاقستاندى ەنەرگەتيكالىق تاۋەلسىز ەتۋ;

تورتىنشىدەن، قازاقستاندى ءوز الدىنا اسكەري دوكتريناسى بار ەلگە اينالدىرۋ.

مىنە، ءبىز ەلەۋلى دەگەن بىرنەشە مۇمكىندىكتەردى اتاپ وتتىك.

ال، مۇنى ارنايى زەرتتەگەن ادام وسى ايتقانداردى تارقاتىپ جازار بولسا، ول توم‑توم ەڭبەك بولىپ شىعار ەدى...

بىتىمگەرشىلىك كەدەرگىلەرى

بۇگىندە ءبىزدىڭ الدىمىزدا تۇرعان كەدەرگىلەر وتە كوپ: ونى ءبىز شارتتى تۇردە ىشكى كەدەرگىلەر جانە سىرتقى كەدەرگىلەر دەپ بولەمىز.

ىشكى كەدەرگىلەرگە مىنالاردى جاتقىزامىز:

ۇلتارالىق ءابسوليۋتتى كەلىسىمنىڭ السىزدىگى، ەكونوميكاداعى بىرجاقتىلىق، ياعني، قازبا بايلىققا تاۋەلدىلىك، بيلىك تارماقتارىمەن جالعاسقان كوررۋپتسيا، «قازاقستاندا جاسالعان» برەندىنىڭ الەمدىك دەڭگەيگە جەتە الماۋى جانە ت.ت.

الايدا، بۇگىندە ونەر سالاساندا، ءبىلىم سالاسىندا، سپورتتا بىرقاتار العا باسۋشىلىق بار. مىسالى، ءانشى بالامىز ديماش قۇدايبەرگەن «الەم ەلشىسى» اتاندى، بوكسشىلار گەنادي گولوۆكين ەلىمىزدىڭ داڭقىن شىعاردى، ال جانىبەك ءالىمحانۇلى «قازاق ءستيلىن» الەمگە پاش ەتتى. كۇنى كەشە ميحايل شايدوسوۆ وليمپيادا چەمپيونى اتاندى...

جەتپەي جاتقانى: ادەبيەتتە، تەاتردا، عىلىمدا تانىمالدىلىق از.

تاعى ءبىر ماسەلە، «مەملەكەتتىك باسقارۋدىڭ» ءالى دە سىرەسكەن بيۋروكراتيادان ارىلا الماي جاتۋى، «قوعامدىق ۇيىمداردىڭ» السىزدىگى جانە ت.ت.

سىرتقى كەدەرگىلەر  الدەقايدا كۇردەلى: قىسقا عانا ايتساق – ءبىز «ۇلىدەرجاۆالىق تابەتى كۇشتى» مەملەكەتتەر قورشاۋىندا تۇرمىز. سوندىقتان، ولاردىڭ ارقايسىسى قازاقستانعا ءوز ىقپالىن جۇرگىزگىسى كەلەدى. 

وسى جاعدايدا، «اربانى سىندىرماي، وگىزدى ولتىرمەي»، ەلىمىزدى «بىتىمگەر ەلگە» اينالدىرۋ ءۇشىن بىزگە قازاق حالقىنىڭ وتكەننەن جەتكەن بارلىق دانالىق تاجىريبەسىن وتە شەبەر قولدانىپ، ءوزىمىز دە سونداي دانالىق جولعا بەت بۇرۋعا دايىن بولۋىمىز كەرەك.  

ءابدىراشيت باكىرۇلى، فيلوسوف

Abai.kz