امەريكا قۇراما شتاتتارى مەن يزرايل 28 اقپاندا يرانعا قارسى بىرلەسكەن اسكەري وپەراتسيا باستاعان كەزدە، تەگەران بىردەن كەك قايتارىپ، تەك يزرايلگە عانا ەمەس، سونىمەن قاتار امەريكا قۇراما شتاتتارىمەن تىعىز بايلانىسى بار پارسى شىعاناعى مەملەكەتتەرىنە دە شابۋىل جاسادى.

باحرەين، كۋۆەيت، ساۋد ارابياسى، كاتار، ومان، اسىرەسە بىرىككەن اراب امىرلىكتەرى ء(باا) نىساناعا اينالدى.

يران ايماقتاعى اقش اسكەري بازالارىنا شابۋىل جاساۋمەن قاتار، ازاماتتىق ينفراقۇرىلىمعا، سونىڭ ىشىندە اۋەجاي، قوناق ءۇي، تۇرعىن ۇيلەرگە، اسىرەسە ەنەرگەتيكالىق نىساندارعا شابۋىل جاساعانىن مالىمدەدى.

دەگەنمەن، بۇگىنگى كۇنگە دەيىن پارسى شىعاناعى مەملەكەتتەرى سوعىسقا تىكەلەي قاتىسۋدان قاشقاقتاپ، يرانعا قارىمتا شابۋىل جاساماۋدى ءجون كوردى.

«اراب ەلدەرىنىڭ كوزقاراسى بويىنشا، بۇل ولاردىڭ سوعىسى ەمەس، كەك الۋ ولاردى تەك «ءالىپتىڭ ارتىن باعۋشىدان» باستى نىساناعا اينالدىرادى، مۇنىڭ ارتىندا جەڭىلىس كۇتىپ تۇرعانىن بىلەدى»، - دەيدى اقش-تىڭ حالىقارالىق ساياسات ورتالىعىنىڭ عىلىمي قىزمەتكەرى سينا تۋسسي.

تۋسسي مۇنداي سالقىنقاندى شەشىمگە «السىزدىك، ستراتەگيالىق پايىم جانە از ولجا» سەبەپ بولعان دەپ سانايدى.

ول پارسى شىعاناعى مەملەكەتتەرىنىڭ ەكونوميكاسى ەنەرگەتيكالىق ينفراقۇرىلىمعا، كەمە قاتىناسىنا جانە ينۆەستورلاردىڭ سەنىمىنە قاتتى تاۋەلدى ەكەنىن، ءارى «يراننىڭ ولاردى بۇزا الاتىنىن دالەلدەگەنىن» اتاپ ءوتتى.

يراننىڭ الەمدىك ەكونوميكا ءۇشىن ماڭىزدى كەمە قاتىناسى جولدارى بولىپ تابىلاتىن پارسى شىعاناعى مەن ورمۋز بۇعازىن ۇنەمى نەگىزگى تەتىك رەتىندە كادەگە جاراتاتىنىن باسا ايتۋ كەرەك.

لوندونداعى كورولدىك كوللەدجدىڭ قورعانىس زەرتتەۋلەرى كافەدراسىنىڭ وقىتۋشىسى دوكتور روب گەيست پينفولد پارسى شىعاناعى ەلدەرىنىڭ ايماقتاعى ءدىنى بولەك يزرايلمەن بىرگە العى شەپكە اتتانۋى مۇمكىن ەمەس ەكەنىن، «وسى جولى يزرايل امەريكا قۇراما شتاتتارىن سوعىسقا سۇيرەپ اپاردى» دەگەن پىكىردىڭ تەرەڭ ورنىققانىن ايتادى.

پينفوردتىڭ پىكىرىنشە، پارسى شىعاناعى ەلدەرىنىڭ كوپتەگەن كوشباسشىلارىنىڭ شەشىمىنە اقش باستاعان يراق سوعىسىنىڭ سالدارى الىدە تەرەڭ اسەر ەتۋدە.

2003 جىلى اقش يراكقا باسىپ كىرىپ، ساددام حۋسەيننىڭ رەجيمىن جىلدام قۇلاتتى. الايدا، ودان كەيىن بيلىك ۆاكۋمى، كوتەرىلىس، سەكتالىق زورلىق-زومبىلىق جانە يراك پەن ودان تىس ايماقتا جىلدار بويى تۇراقسىزدىق ورنادى.

«2003 جىلدىڭ ەلەس ءالى كەزىپ ءجۇر»، - دەيدى پينفورد.

ونىڭ پىكىرىنشە، اقش اسكەري بازالارى مەن اسكەرلەرىن ورنالاستىرۋدان باسقا، كەيبىر پارسى شىعاناعى مەملەكەتتەرى بارلاۋ مالىمەتتەرىمەن بولىسەدى جانە اقش-تىڭ اۋە قورعانىس جۇيەلەرىنە سۇيەنەدى. پارسى شىعاناعى شەنەۋنىكتەرى بۇل جۇيەلەر يراننىڭ زىمىران شابۋىلدارىنىڭ كوپشىلىگىن توقتاتقانىن ايتادى.

دەگەنمەن، پينفورد پارسى شىعاناعى كوشباسشىلارى ءالى دە ديپلوماتيا شابۋىلداردى توقتاتۋدىڭ جالعىز جولى دەپ سانايتىنىن مالىمدەدى.

پينفورد يراننىڭ پارسى شىعاناعىنىڭ بارلىق مەملەكەتتەرىنە «بىردەي دارەجەدە» شابۋىل جاساماعانىن، بۇل ونىڭ ءار ەلمەن قارىم-قاتىناسىنىڭ ءارتۇرلى ەكەنىن كورسەتەدى دەپ اتاپ ءوتتى.

ءباا بۇل قاقتىعىستا ەڭ ءجيى شابۋىلعا ۇشىراعان ەلدەردىڭ ءبىرى بولدى. 2020 جىلى ءباا دە، باحرەين دە يزرايلمەن قارىم-قاتىناستارىن قالىپقا كەلتىردى.

كەرىسىنشە، يران مەن باتىس اراسىندا ۇزاق ۋاقىت بويى دەلدالدىق ءرول اتقارعان ومانعا يران الدەقايدا از شابۋىل جاسادى.

پينفورد: «ومان يراننىڭ جاڭا جوعارعى كوشباسشىسىن (مودجتابا حامەنەيدى) قۇتتىقتاعان جالعىز پارسى شىعاناعى مەملەكەتى بولدى، باسقالارى قۇپتامادى»، - دەپ اتاپ ءوتتى.

دەگەنمەن، دۋباي قوعامدىق ساياساتتى زەرتتەۋ ورتالىعىنىڭ باس ديرەكتورى موحاممەد باحارۋن: «يران پارسى شىعاناعى مەملەكەتتەرىن يرانعا قارسى كەڭەيىپ كەلە جاتقان وداققا يتەرمەلەيدى»، - دەيدى.

ول: «پارسى شىعاناعى مەملەكەتتەرىنە شابۋىل جاساۋ ارقىلى يران ولاردى دۇشپانعا اينالدىرىپ، ەشكىم قالامايتىن ۇلكەن سوعىستى تۇتاندىرۋ قاۋپىندە تۇر»، - دەيدى.

پارسى شىعاناعى ەلدەرىنىڭ كوزقاراسىن وزگەرتە الاتىن تاعى ءبىر ستسەناري - يراننىڭ ايماقتىق وكىلدەرىنىڭ ولارعا تىكەلەي شابۋىلى.

«ەگەر ولارعا حۋسيتتەر شابۋىل جاساسا... بۇل جاڭا مايدان اشادى»، - دەدى پينفورد.

بۇل ستسەناريدە پارسى شىعاناعى ەلدەرى قاقتىعىستى تەك اقش پەن يزرايل اراسىنداعى ماسەلە رەتىندە عانا ەمەس، سونىمەن قاتار وزدەرىنە قاتىستى ماسەلە رەتىندە قابىلداۋى مۇمكىن. قالاي بولعاندا دا، پارسى شىعاناعى ەلدەرى قازىر كەك الماسا دا، پينفورد يراننىڭ ستراتەگياسى «وتە قاۋىپتى» دەپ مالىمدەدى.

«يران پارسى شىعاناعى ەلدەرىمەن بارلىق بايلانىستارىن بۇزىپ جاتىر، بۇل يراننىڭ بۇل قاقتىعىستى ءومىر مەن ءولىم ماسەلەسى رەتىندە قاراستىراتىنىن كورسەتەدى»، - دەدى حيا. ول پارسى شىعاناعى ەلدەرى يراننىڭ شابۋىلدارىن، اسىرەسە ازاماتتىق نىساندارعا قاتىستى شابۋىلدارىنا ءۇنسىز قاراپ وتىرا بەرمەيتىنىن دە اتاپ ءوتتى.

سايىپ كەلگەندە، ول يراننىڭ پارسى شىعاناعى ەلدەرى ارقىلى ۆاشينگتونعا قىسىم جاساتۋ ستراتەگياسى كەرى اسەر ەتۋى مۇمكىن دەپ سانايدى.

«ولار (پارسى شىعاناعى ەلدەرى) باستاپقىدا يرانعا قارسى اقش-يزرايل سوعىسىنا قارسى بولعانىمەن، ەندى ءوز قاۋىپسىزدىگىنە يراننان كەلەتىن قاۋىپ كۇشەيگەندىكتەن اقش-تىڭ اسكەري ارەكەتتەرىن قولداۋ – يراندى توقتاتۋدىڭ جىلدام جولى بولادى دەپ ساناۋى مۇمكىن».

دەرەككوز: BBC

Abai.kz