تۇلعانىڭ ءوسۋ جولى

جانكەلدى ەردەنۇلى شىمشىقتان – تۋعان حالقىنىڭ تاعدىرى مەن تاريحى بوستاندىققا ۇمتىلعان كەزەڭدە كۇرەسە بىلگەن، ءوز زامانىنىڭ تالابىنا جاۋاپ بەرگەن تۇلعا.

ول 1951 جىلدىڭ 7 ساۋىرىندە اقمولا ءوڭىرىنىڭ قاسيەتتى توپىراعىندا، بۇرىنعى بالكاشين (ساندىقتاۋ) اۋدانىنا قاراستى جىلاندى اۋىلىندا دۇنيەگە كەلدى. بالالىق شاعى اتباسار اۋدانىنىڭ العاباس اۋىلىندا ءوتتى. سول اۋىلدىڭ توپىراعى، سول كەزەڭنىڭ دەڭگەيىنە ساي ءبىلىمدى اكە مەن شەشەنىڭ ءتالىم-تاربيەسى ونىڭ بويىنا ەڭبەكقورلىقتى، قاراپايىمدىلىقتى ءسىڭىردى. ونىڭ اكەسى ەردەن شىمشىقۇلى سوعىس ارداگەرى بولاتىن، قازاق ءتىلى مەن ادەبيەتىنىڭ جوعارى ءبىلىمدى مۇعالىمى رەتىندە ۇزاق جىلدار بويى قايتىس بولعانشا اتباسار اۋدانىنداعى جالعىز قازاق مەكتەبىنىڭ ديرەكتورى بولدى. اناسى كۇلماش نۇرپەيىسقىزى دا جوعارى ءبىلىمدى ماتەماتيكا ۇستازى، قازاق سسر-ءىنىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن مۇعالىمى اتانعان جان ەدى. اكەسى مەن اناسى دا ۇستازدىعىمەن كورىنگەن جاندار رەتىندە بالالارىن ۇياتقا قالدىرماۋدى، ۇلگىلى بولۋدى، ەڭبەككە باۋلۋدى ۇيرەتەتىن. بالالارى اكە-شەشەنىڭ ايتقانىن ورىندادى، ءبارى دە اينالاسىنا ۇلگى-ونەگە كورسەتە ءبىلدى.

الايدا جانكەلدى ەردەنۇلىنىڭ ءومىر جولىنا سول زامان ءوز ءىزىن سالماي قويمادى. كەڭەستىك كەزەڭدە ۇلتتىق بولمىستىڭ ءتۇرلى وزگەرىستەرگە ۇشىراعانىن ونىڭ ءوز ەسىمىنىڭ قۇجاتقا بۇرمالانىپ جازىلۋىنان كورۋگە بولادى. «شىمشىقتان» تاراعان اۋلەتتىڭ ۇرپاعى بولا تۇرا، رەسمي قۇجاتتاردا «شيمشيكوۆ جانگەلدى ەردەنوۆيچ» بولىپ تىركەلۋى – سول ءداۋىردىڭ شىندىعى ەدى. دەگەنمەن، بۇل سىرتقى وزگەرىستەر ونىڭ ىشكى بولمىسىن وزگەرتە العان جوق.

«اكە كورگەن وق جونار، شەشە كورگەن تون پىشەر» دەمەكشى بىلىمگە دەگەن ۇمتىلىس ونى ۇلكەن جولعا باستادى. 1968 جىلى اتباسار قالاسىنداعى ءا.مايكۋتوۆ اتىنداعى قازاق مەكتەپ-ينتەرناتىن تامامداعان ول، ءبىلىمىن ودان ءارى جالعاستىرىپ، 1978 جىلى س.م. كيروۆ اتىنداعى قازاق مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ فيلوسوفيا جانە ەكونوميكا فاكۋلتەتىن قىزىل ديپلوممەن اياقتادى. بۇل – ونىڭ تەك تالاپتى ستۋدەنت ەمەس، بولاشاعىنان ءۇمىت كۇتتىرگەن جاس مامان بولعانىن ايعاقتايدى. ول ءوزىنىڭ كاسىبي جولىن ى.التىنسارين اتىنداعى ارقالىق پەداگوگيكالىق ينستيتۋتىندا اعا وقىتۋشى رەتىندە باستادى.

ۋاقىت وتە كەلە ول تەك وقىتۋشى عانا ەمەس، عىلىم مەن قوعامدى بايلانىستىرا بىلگەن سۇڭعىلا عالىمعا اينالدى. پەتەربۋرگتە ميكروەكونوميكا، الماتىدا ماكروەكونوميكا باعىتتارى بويىنشا ءبىلىمىن جەتىلدىرۋى – ونىڭ ۇنەمى ىزدەنىستە بولعانىن كورسەتەدى.

عىلىمي-زەرتتەۋ مەن پەداگوگيكالىق قىزمەتتى قاتار الىپ ءجۇرىپ، ول جوعارى وقۋ ورىندارىندا دوتسەنت، پروفەسسور رەتىندە تالاي شاكىرت تاربيەلەدى. سونىمەن قاتار عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتتارىندا، بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارىندا ەكونوميكالىق ساراپشى رەتىندە دە قوعام ءومىرىن شىنايى كورسەتە ءبىلدى.

ەكونوميكا عىلىمدارىنىڭ كانديداتى، دوتسەنت، پروفەسسور، ماسكەۋ اگرارلىق ءبىلىم اكادەمياسىنىڭ اكادەميگى اتانۋى – ۇزاق جىلدىق ەڭبەكتىڭ زاڭدى ناتيجەسى. جۇزدەن استام عىلىمي جانە پۋبليتسيستيكالىق ماقالالارى، مونوگرافيالارى – ونىڭ ويشىل، ساراپشى رەتىندەگى كەلبەتىن ايقىنداي ءتۇستى. كافەدرا مەڭگەرۋشىسى، فاكۋلتەت دەكانى، پرورەكتور، عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتىنىڭ استانا فيليالىنىڭ ديرەكتورى سياقتى جاۋاپتى قىزمەتتەردى ابىرويمەن اتقارۋى دا – ونىڭ ۇيىمداستىرۋشىلىق قابىلەتى مەن كاسىبي بىلىكتىلىگىنىڭ دالەلى.

ول جەكە شىعارماشىلىقپەن دە اينالىستى. ونىڭ ءسوزى مەن ءانىن ءوزى جازعان «الاقان»، «اينالدىم» اندەرى بار. سونداي-اق ءسوزى م. جۇماباەۆتىكى ءانى جانگەلدى ەردەنۇلىنىكى «سۇيەمىن» ءانى جۇلدە دە العان ەڭبەك. ونىڭ ورىسشا، قازاقشا بىرگە شىققان «ۇلەس، ۆكلاد» اڭگىمەلەر مەن ماقالالار جيناعى، «اعا بۋىنعا تاعىزىم» اتتى ومىرباياندىق ەڭبەگى جارىق كورگەن. بەلگىلى اقىن، قوعام قايراتكەرى م.شاحانوۆتىڭ رومان-ەسسەسىن «يسپوۆەد وحوتنيكا ناد پروپاستيۋ» دەپ ورىسشاعا اۋدارۋى جانگەلدىنىڭ بۇل سالالاردا دا تابىسسىز ەمەس ەكەنىن بىلدىرەدى.

جانكەلدى ەردەنۇلىنىڭ ەڭبەك جولى – ءبىر ادامنىڭ قىزمەتتىك ءوسۋى عانا ەمەس، تۇتاس ءبىر ءداۋىردىڭ ينتەللەكتۋالدىق كەلبەتىن ايقىندايتىن جول بولدى.

ول ءۇشىن ەڭبەك – كۇنكورىس كوزى ەمەس، اردىڭ ءىسى بولدى

جانكەلدى ەردەنۇلىنىڭ ءومىر جولى – قاراپايىم اۋىل بالاسىنىڭ تاباندىلىق پەن ءبىلىم ارقىلى بيىككە كوتەرىلگەنىنىڭ ايقىن كورىنىسى. بۇل – تەك جەكە تاعدىر ەمەس، بۇل – ۇرپاققا ۇلگى بولارلىق ءومىر مەكتەبى. وسىنداي تۇلعالاردىڭ ءومىر تاجىريبەسى ۋاقىت وتكەن سايىن قۇنىن جوعالتپاق ەمەس. كەرىسىنشە، بۇگىنگى جانە كەلەر ۇرپاق ءۇشىن باعىت-باعدار بەرەتىن شامشىراققا اينالماق.

ەڭبەكتى بىرەۋلەر مىندەت دەپ قابىلدايدى، بىرەۋلەر تاعدىردىڭ تالابى رەتىندە كورەدى. ال جانكەلدى ءۇشىن ەڭبەك – ادامدىقتىڭ باستى بەلگىسى ەدى. ونىڭ ەڭبەك جولى رەسمي قىزمەتتەن ەمەس، اۋىلدىڭ قاراپايىم تىرشىلىگىنەن باستالدى. مەكتەپتىڭ 5-سىنىبىندا جۇرگەننەن-اق ءشوپ شابۋ، ەگىن وراعى سياقتى ماۋسىمدىق جۇمىستارعا ارالاسىپ، ءومىردىڭ ناعىز مەكتەبىنەن ءوتتى. بۇل – جاي عانا ەڭبەك ەمەس، بۇل – بالالىق شاقتان باستاپ قالىپتاسقان جاۋاپكەرشىلىك پەن ءتوزىمنىڭ، ادالدىقتىڭ العاشقى ساباقتارى ەدى.

ءجاسوسپىرىم شاعىندا قولىنا كۇرەك پەن ايىر ۇستاعان بالا، ەسەيە كەلە ءومىردىڭ ءار سالاسىندا دا سول ەڭبەكقورلىعىنان ناتيجە شىعارا بىلەتىنى اقيقات. جانگەلدىنىڭ اسكەري بورىشىن وتەپ كەلگەننەن كەيىن، الماتىداعى قۇرىلىس كومبيناتىندا بەتونشى بولىپ جۇمىس ىستەۋى – ونىڭ ەڭبەكتەن قاشپايتىن، كەز كەلگەن ءىستى ادال اتقارۋعا دايىن ازامات ەكەنىن ايقىن كورسەتتى. بۇل كەزەڭ ونىڭ شىدامىن، فيزيكالىق جانە رۋحاني توزىمدىلىگىن ودان ءارى شىڭدادى.

ستۋدەنتتىك جىلدارى دا ونىڭ ءومىرى تەك بىلىممەن شەكتەلمەدى. جاز ايلارىن كومباين تىزگىندەپ، ستۋدەنتتىك قۇرىلىس وتريادتارىندا وتكىزۋى – ونىڭ ەڭبەكتى ءومىرىنىڭ اجىراماس بولىگىنە اينالدىرعانىنىڭ دالەلى. ول ءۇشىن ەڭبەك – قوسىمشا ءىس ەمەس، ادامدىق تاجىريبەنىڭ مايدانى بولدى. سودان دا بولار ەڭبەك جولىن تورعاي وبلىسى جاقسى اۋدانىنداعى قۇماي سوۆحوزىندا باستاپ، ءومىردىڭ شىنايى تاجىريبە مەكتەبىنەن ءوتتى. ول ەشقاشان ارامتاماق بولماۋدى، ماڭداي تەرمەن ءومىر ءسۇرۋدى ۇيرەندى.

وسى جىلداردىڭ بارلىعىندا ونىڭ ەڭبەكشى قازاققا دەگەن ومىرلىك قۇرمەتى قالىپتاستى. وسىدان بولار، ءوزى دە تۋعان حالقى ءۇشىن قانداي قيىن ءىس بولماسىن اتقارۋعا ءار ۋاقىتتا دايىن بولدى. سونىڭ ءبىر مىسالى، 1990-1991 جىلدارى شىعىس قازاقستان وبلىسىنىڭ زايسان اۋدانىندا بولعان ءزىلزالانىڭ سالدارىن جويۋعا بەلسەنە اتسالىسۋى. سول كەزدە اقمولا قۇرىلىس-ينجەنەرلىك ينستيتۋتىنىڭ پرورەكتورى بولا تۇرا، جۇزگە جۋىق ستۋدەنتتى ءوزى باستاپ بارىپ، اينابۇلاق سوۆحوزىندا جاڭا ۇيلەر سالۋ ءىسىن ۇيىمداستىرۋى – ونىڭ ەل الدىنداعى ازاماتتىق جاۋاپكەرشىلىگىنىڭ ايقىن كورىنىسى. بۇل – جاي عانا قۇرىلىس سالۋ ەمەس ەدى. بۇل – قيىندىققا تاپ بولعان حالىققا ناقتى كومەك كورسەتۋ، ءۇمىت سىيلاۋ، ەلمەن بىرگە بولۋ دەگەن ءسوز ەدى. ول سونىمەن قاتار ستۋدەنتتەردى دە ەڭبەككە، ادامدىققا، جاناشىرلىققا تاربيەلەۋ ەدى.

وسىنداي ءومىر جولىنا قاراپ وتىرىپ، جانكەلدى ەردەنۇلىنىڭ بەينەسى – ەڭبەكتەن بيىككە كوتەرىلگەن، ماڭداي تەرىن حالىققا ارناعان ازاماتتىڭ بەينەسى رەتىندە ايقىن كورىنەدى.

وسىدان ونىڭ عۇمىرى ءبىر عانا ادامنىڭ ءومىرى ەمەس، ول – ەڭبەك ارقىلى قالىپتاسقان تۇلعانىڭ شىنايى شەجىرەسى دەپ بىلەمىز.

ول – اعىسقا قارسى ءجۇزدى

تاريحتىڭ ءار كەزەڭىندە ۋاقىتتىڭ اعىسىمەن بىرگە جۇرەتىندەر بولادى، ال سول اعىسقا قارسى جۇرۋگە جۇرەگى داۋالايتىندار – ساۋساقپەن سانارلىق. جانكەلدى ەردەنۇلى سول سيرەك جانداردىڭ ءبىرى.

قازاقستاننىڭ تاۋەلسىزدىككە دەيىنگى كەزەڭى – سىرتتاي تىنىش كورىنگەنىمەن، ىشتەي قايشىلىققا تولى ۋاقىت بولاتىن. سول كەزەڭدە كوپشىلىك ينتەلليگەنتسيانىڭ ءبىر بولىگى ۇنسىزدىكتى تاڭدادى. ءبىرى قورىقتى، ءبىرى بەيىمدەلدى، ەندى ءبىرى شىندىقتى كورسە دە، ايتۋعا باتىلى جەتپەدى. ال جانكەلدى ولاردىڭ قاتارىندا بولمادى.

1986 جىلدىڭ جەلتوقسانى – قازاق جاستارىنىڭ نامىسى ويانعان تاريحي ءسات. سول كەزدە ارقالىقتاعى ساناۋلى ازاماتتاردىڭ ءبىرى بولىپ، ول بۇل قوزعالىسقا ىشتەي عانا ەمەس، اشىق تۇردە دەم بەردى. بۇل – جاي عانا كوزقاراس ەمەس، بۇل – سول زامان ءۇشىن ۇلكەن تاۋەكەل ەدى.

18 جەلتوقسان كۇنى قازاق راديوسى ارقىلى كوكپ-نىڭ سول كەزدەگى ساياساتىنا قارسى پىكىر ءبىلدىرۋ – اركىمنىڭ قولىنان كەلمەيتىن باتىل قادام بولاتىن. وسى جەردە ەسكەرتە كەتەتىن نارسە تورعايلىقتار جەلتوقسان كوتەرىلىسىن 19 جەلتوقساندا قولداپ شىققان ەدى. جانگەلدىنىڭ مۇنىسى – كەڭەستىك جۇيەگە قارسى ءسوز ايتۋ عانا ەمەس، ءوز تاعدىرىڭدى تارازىعا سالۋ ەدى. ول شىندىقتى تاڭدادى.

ونىڭ باتىلدىعى مۇنىمەن شەكتەلمەدى. جاس وقىتۋشى سول كۇنى ينستيتۋت قابىرعاسىندا جارىق كورگەن قابىرعا گازەتىندە لەنيننىڭ ورىس ءشوۆينيزمىن اشكەرەلەيتىن، كوپشىلىك بىلە بەرمەيتىن ماقالاسىن جاريالادى. بۇل – رەسمي يدەولوگيانىڭ ءوز ىشىندەگى قايشىلىقتى كورسەتۋ، «قاسيەتتى» دەپ تانىلعان ۇعىمدارعا كۇمان كەلتىرۋ بولاتىن. جاس وقىتۋشىنىڭ – سول كەزدەگى كوممۋنيستىك جۇيەنىڭ ماسقاراسىن شىعارعان بىلىمدىلىگى مەن كوزسىز باتىرلىعى ستۋدەنتتەردى كوشەگە سۇيرەدى، ارىپتەستەرىن ىشتەي قولداۋعا ءماجبۇر ەتتى.

جانكەلدى ەردەنۇلى جەلتوقساندا ساياسي پىكىر ءبىلدىرۋشى عانا ەمەس، بۇعان دەيىن تاريحي شىندىقتى ايتۋعا ۇمتىلعان شىنايى اعارتۋشى دا بولدى. 1931–33 جىلدارداعى اشتىق تۋرالى ستۋدەنتتەر اراسىندا ايتىپ، حالىق جادىنداعى قاسىرەتتى قايتا تىرىلتۋگە ارەكەت ەتىپ جۇرگەن بولاتىن. بۇل – سول ۋاقىت ءۇشىن اسا قاۋىپتى تاقىرىپ ەدى. ويتكەنى ول ۇمىتۋعا ءتيىس تاريحتىڭ بەتىن اشۋ ەدى.

وسىنداي ارەكەتتەردىڭ ءبارى ونىڭ تاعدىرىنا اسەر ەتپەي قالعان جوق. اقىرى ول ارقالىقتان قۋىلدى. بىراق بۇل قۋعىن – ونىڭ جەڭىلىسى ەمەس ەدى.        جانكەلدى سول داۋىردەگى «سوقىر» ينتەلليگەنتسيانىڭ ءبىرى بولۋدان باس تارتتى. ول وزگەلەردىڭ كوزىن اشۋعا تىرىستى. ونىڭ بويىنداعى ازاماتتىق باتىلدىق، ساياسي سەرگەكتىك پەن تاريحي ادىلەتتىلىككە دەگەن ۇمتىلىس – ساياسي-ەكونوميكا مامانىن ءوز ۋاقىتىنىڭ الدىڭعى قاتارلى ويشىلدارىنىڭ دەڭگەيىنە كوتەردى.

جانكەلدى ەردەنۇلىنىڭ سول كەزەڭدەگى ارەكەتى – جاي عانا جەكە كوزقاراس بولىپ قالمادى. بۇل – تاۋەلسىزدىككە باستار جولداعى رۋحاني كۇرەستىڭ ناتيجەسىنا اينالدى.

ول – سول كەزدە اعىسقا قارسى ءجۇزىپ، ۇلت ءۇشىن سويلەگەندەردىڭ ءبىرى بولدى. ال تاريحتا ءدال وسىنداي ادامدار عانا ۇمىتىلمايدى. مۇنداي اعىسقا قارسى جۇزەتىن تۇلعالار كوپ بولمايدى. ولار كوبىنە جالعىز جورتادى، بىراق ولاردىڭ داۋسى ۋاقىت وتە كەلە ۇلتتىڭ ۇنىنە اينالادى.

ول اشىق ساياسي كۇرەس جولىن تاڭدادى

1987 جىلدان باستاپ جانكەلدى ەردەنۇلىنىڭ ءومىرى جاڭا ءبىر كەزەڭگە قادام باستى. بۇل – ەندى تەك عالىمنىڭ، ۇستازدىڭ نەمەسە ۇيىمداستىرۋشىنىڭ جولى ەمەس، بۇل – اشىق ساياسي كۇرەس جولى ەدى.

ول تسەلينوگرادقا قۋىلىپ كەلگەننەن كەيىن ۋاقىتتىڭ تىنىسىن ءدوپ باسا ءبىلدى. ەل ىشىندە ءالى دە ۇرەيدىڭ سالقىنى سەيىلمەگەن، ال شىندىق ايتۋ ءالى دە قاۋىپ توندىرەتىن كەزەڭ بولاتىن. بىراق ول بۇل جولى دا ءۇنسىز قالۋدى تاڭدامادى. كەرىسىنشە، قوعامداعى قوزعالىستىڭ الدىڭعى شەبىنەن تابىلدى. «نەۆادا–سەمەي»، «ءتىل جانە مادەنيەت»، «ازات»، «قازاقستان حالىق كونگرەسى»، كەيىن «ورلەۋ» سياقتى سول كەزەڭدەگى ۇلت تاعدىرىنا بەي-جاي قاراماعان ۇيىمداردىڭ بەل ورتاسىندا ءجۇردى. بۇل ۇيىمدار – جاي عانا قوعامدىق بىرلەستىكتەر ەمەس، ولار تاۋەلسىزدىككە ۇمتىلعان حالىقتىڭ العاشقى ساياسي ءۇنىنىڭ كورىنىسى ەدى. ال سول ءۇندى كۇشەيتۋگە اتسالىسۋ – ناعىز ازاماتتىق ەرلىك بولاتىن.

جانكەلدى سول كۇرەستىڭ تەك قاتىسۋشىسى عانا ەمەس، ۇيىمداستىرۋشىسى دا بولدى. اقمولا قالاسىنداعى ءتورت قوعامدىق ينستيتۋتتى بىرىكتىرگەن «پاراسات» قوعامىنىڭ ساياسي جەتەكشىسى رەتىندە ول ءوزىنىڭ سۇيىكتى ءىسى ەلدىڭ تاريحي جادىن وياتۋعا باعىتتالعان ىستەردىڭ باسىندا تۇردى. اقمولادا 1990 جىلدان 1993 جىلعا دەيىن جەلتوقسان كوتەرىلىسىنە ارنالعان ميتينگىلەردى ۇيىمداستىرۋعا بەلسەنە قاتىسۋى – ونىڭ سول تاريحي وقيعاعا دەگەن قۇرمەتى عانا ەمەس، ونى ۇلت ساناسىندا ماڭگى قالدىرۋعا دەگەن ەرەسەن ارەكەتى ەدى.

ول توتاليتارلىق جۇيەنىڭ شىندىعىن اشىق ايتىپ، ونىڭ زارداپتارىن حالىققا ءتۇسىندىردى. اشتىق پەن قۋعىن-سۇرگىن قۇرباندارىن ەسكە الۋ ءۇشىن ميتينگىلەر وتكىزۋ، قالا زيراتىندا سەنبىلىكتەر ۇيىمداستىرۋ، اس بەرۋ – بۇل تەك ءراسىم ەمەس، بۇل ۇلتتىڭ جوعالعان جادىن قايتا ءتىرىلتۋ، ادىلەتتىلىكتى قالپىنا كەلتىرۋ جولىنداعى ناقتى ارەكەتتەر بولاتىن.

بۇل ىستەردىڭ ارقايسىسى سول كەزەڭ ءۇشىن ۇلكەن باتىلدىقتى تالاپ ەتتى. ويتكەنى وتكەندى اشۋ – كەڭەس جۇيەسىن ودان ءارى اشكەرەلەۋ دەگەن ءسوز ەدى. ال جۇيەگە قارسى تۇرۋ – اركىمنىڭ قولىنان كەلە بەرمەيتىن ءىس ەكەنىن قايتالاپ ايتقىمىز كەلەدى.

جانكەلدى ەردەنۇلىنىڭ بۇل قايسارلىعى ونىڭ رۋحاني تامىرىمەن دە بايلانىستى ەدى. ول – قازاقتىڭ كورنەكتى جازۋشىسى ءىلياس ەسەنبەرلىنمەن تۋىستىق جاقىندىعى بار ادام. ەسەنبەرلىننىڭ ازاتتىق رۋحىن وياتقان شىعارمالارى، تاريحي ادىلەتتىلىكتى كوركەم تىلمەن جەتكىزگەن ەڭبەكتەرى ونىڭ دۇنيەتانىمىنا تەرەڭ اسەر ەتتى. سول شىعارمالارداعى ەركىندىككە ۇمتىلعان رۋح، تاۋەلسىزدىككە دەگەن ساعىنىش جانكەلدىنىڭ ءوز ومىرلىك ۇستانىمىمەن ۇندەسىپ جاتتى. سوندىقتان دا ونىڭ كۇرەسى كەزدەيسوق ەمەس ەدى. بۇل – سانالى تاڭداۋ، ىشكى سەنىمنىڭ كورىنىسى بولاتىن. ول ءۇشىن تاۋەلسىزدىك – جاي ۇعىم ەمەس، ول – كۇرەسپەن كەلەتىن قاسيەتتى قۇندىلىق ەدى. سول جولدا ول ءالى كۇنگە دەيىن سوزبەن دە، ىسپەن دە قىزمەت ەتۋدە.

جانكەلدى ەردەنۇلىنىڭ سول جىلدارداعى قىزمەتى – جاي عانا قوعامدىق بەلسەندىلىك ەمەس. بۇل – ۇلتتىڭ ويانۋ كەزەڭىندەگى ناعىز ازاماتتىق ەرلىك، رۋحاني باتىرلىقتىڭ كورىنىسى.

تاريحتا ەرلىك تەك مايداندا جاسالمايدى. بەيبىت كەزەڭدەگى ەڭ ۇلكەن ەرلىك – شىندىقتى ايتۋ، تاۋەلسىزدىك ءۇشىن اشىق كۇرەسۋ.

ول مىقتى ۇيىمداستىرۋشى دا بولدى

ۇيىمداستىرۋشى بولۋ – مىنبەردەن شەشەن سويلەۋ عانا ەمەس. ول – ءارتۇرلى وي مەن كوزقاراستى، ءارتۇرلى مۇددە مەن باعىتتى ءبىر ارناعا توعىستىرىپ، ولاردى ورتاق ماقساتقا جۇمىلدىرا الۋ. ەڭ قيىنى – وسى ماقساتتا تۇزەلمەيتىندى دە تۇزەي ءبىلۋ، ونى ايتىلعان پىكىرگە يلاندىرا ءبىلۋ، اقىرىندا سوڭىڭنان ەرتە ءبىلۋ. جانكەلدى ەردەنۇلى وسىنىڭ ءبارىن سوزبەن ەمەس، ناقتى ىستەرىمەن دالەلدەگەن تۇلعا بولدى.

ونىڭ تاۋەلسىزدىككە بەت بۇرعان جىلدارى وبلىستىق تەلەارناداعى «ۇلاعات»، «حرونيكا ۆەليكوگو دجۋتا» سياقتى اۆتورلىق حابارلارى – جاي عانا تەلەجوبا ەمەس، حالىق ساناسىن وياتۋعا باعىتتالعان رۋحاني الاڭ ەدى. ول ەفير ارقىلى اقپارات تاراتىپ قانا قويماي، وتكەننىڭ اقيقاتىن بۇگىنمەن جالعاپ، كورەرمەننىڭ كوكىرەگىنە وي سالدى. بۇل – ۇيىمداستىرۋشىلىقتىڭ ءبىر قىرى: سانانى بىرىكتىرۋ، ويدى باعىتتاۋ ەدى. وسىلايشا ونىڭ شىنايى بولمىسى كۇردەلى كەزەڭدەردە ايقىن اشىلدى.

اقمولاداعى ءتۇرلى كۇشتەردىڭ قاقتىعىسى تۇسىندا ول تەك باقىلاۋشى بولىپ قالمادى. سلاۆياندىق «لاد» قوعامى مەن اتامان بوگاەۆسكي باستاعان كازاك قوزعالىستارىنىڭ قىسىمىنا قارسى تۇرۋى – ونىڭ باتىلدىعىن عانا ەمەس، ۇيىمداستىرا وتىرىپ قورعاي بىلەتىن قابىلەتىن كورسەتتى. بۇل – جاي پىكىرتالاس ەمەس، ۇلت مۇددەسىن ساقتاۋعا باعىتتالعان تاباندى ارەكەت ەدى.

سونىمەن بىرگە، ول تەك قارسىلاسۋمەن دە شەكتەلمەدى. ناعىز ۇيىمداستىرۋشى قاقتىعىستى تەرەڭدەتپەيدى، كەرىسىنشە، ونى شەشۋدىڭ جولىن تابادى. جانكەلدى ەردەنۇلى دا وسى جولدى تاڭدادى. قالاداعى ءارتۇرلى ەتنوستاردىڭ – پولياك، ۋكراين، بەلارۋس، نەمىس، شەشەن-ينگۋش، كارىس ورتالىقتارىن بىرىكتىرىپ، ورتاق كەلىسىم كەڭىستىگىن قالىپتاستىرۋى – ونىڭ ۇيىستىرا بىلۋدەگى قابىلەتىنىڭ دالەلى ەدى.

ول ادامداردى ماجبۇرلەمەدى، ول يلاندىرا ءبىلدى. وسى ۇستانىمنىڭ ناقتى كورىنىسى – «Azamat Times» گازەتىنىڭ جارىققا شىعۋى بولدى. بۇل باسىلىم ءارتۇرلى ۇلت وكىلدەرىنىڭ ءۇنىن توعىستىرعان، قوعامداعى ديالوگ مادەنيەتىن قالىپتاستىرعان ورتاعا اينالدى. بۇل – قاعاز جۇزىندەگى باستاما ەمەس، شىنايى ۇيىمداستىرۋشىلىق ەڭبەكتىڭ جەمىسى ەدى.

جانكەلدى ەردەنۇلى جاستارعا دا ەرەكشە ءۇمىت ارتتى. «اقمولا جاستار قاۋىمداستىعىن» قۇرىپ، وعان باعىت-باعدار بەرۋى – ونىڭ تەك بۇگىندى ەمەس، ەرتەڭدى ويلاعانىنىڭ بەلگىسى. ول جاستاردى سوڭىنان ەرتتى، بىراق سوقىر سەنىممەن ەمەس، سانالى جاۋاپكەرشىلىكپەن جەتەلەدى. وسىنىڭ ءبارىن سارالاساق، ونىڭ ۇيىمداستىرۋشىلىق بولمىسى ايقىن كورىنەدى: ول – ادامداردى جيناي ءبىلدى، ول – سەندىرە ءبىلدى، ول – قورعاپ تا، بىرىكتىرە دە ءبىلدى. ناعىز ۇيىمداستىرۋشى – ايقايمەن ەمەس، سەنىممەن جەتەلەيدى. جانكەلدى ءدال سونداي تۇلعا بولدى. ول ءۇشىن ۇيىمداستىرۋشىلىق – قىزمەت ەمەس، بۇل – ۇلتقا قىزمەت ەتۋدىڭ ءبىر جولى ەدى. سوندىقتان دا ونىڭ ءاربىر ءىسى – ءسوزدىڭ ەمەس، ناقتى ارەكەتتىڭ سالماعىمەن ولشەنەتىن ومىرلىك ونەگە بولىپ قالدى.

ول جەكە باسىنىڭ مانسابىنان ۇلت مۇددەسىن جوعارى قويدى

جانكەلدى ەردەنۇلىنىڭ ازاماتتىق بولمىسى مەن ساياسي ۇستانىمى ونىڭ اقمولا وبلىستىق كەڭەسىنىڭ حالىق دەپۋتاتى بولعان جىلدارىندا ايقىن كورىندى. بۇل – ەل تاعدىرى تارازىعا تۇسكەن، ءار ءسوز بەن ءار ارەكەتتىڭ سالماعى اۋىر كەزەڭ ەدى.

سول ۋاقىتتاعى ەڭ ءبىر ماڭىزدى، ءارى تاريحي ادىلەتتىلىكتى تالاپ ەتكەن ماسەلەلەردىڭ ءبىرى – اقمولا اتاۋىنىڭ تاعدىرى بولاتىن. جەردىڭ اتى – جاي عانا بەلگى ەمەس، ول – حالىقتىڭ تاريحى، جادىن ساقتايتىن رۋحاني تاڭبا. ال سول اتاۋدىڭ وزگەرتىلۋى – تۇتاس ءبىر كەزەڭنىڭ، تۇتاس ءبىر ءداۋىردىڭ بۇرمالانۋى ەدى. دەپۋتات جانكەلدى وسىنى تەرەڭ ءتۇسىندى. سوندىقتان دا ول بۇل ماسەلەدە ءۇنسىز قالۋدى ار سانادى.

«اقمولا اتى قايتارىلماي، ەلگە قايتپايمىز!» – دەگەن ۇرانمەن الماتىعا بارىپ، اشتىق جاريالاعان توپتىڭ باسىندا تۇرۋى – ونىڭ جاي عانا دەپۋتات ەمەس، شىندىق ءۇشىن كۇرەسە بىلەتىن ازامات ەكەنىن كورسەتتى. بۇل – سول كەزەڭ ءۇشىن اسا باتىل، تاۋەكەلگە تولى قادام ەدى. ويتكەنى شوۆەنيزمنىڭ «جالىنان ۇستاتپاي» تۇرعان زامانى بولاتىن.

تاريحي ادىلەتتىلىك ءۇشىن اشتىق جاريالاۋ – ءوز ءومىرىڭدى، دەنساۋلىعىڭدى قاۋىپكە تىگۋ دەگەن ءسوز. ال ونداي قادامعا تەك ىشكى سەنىمى بەرىك، ۇستانىمى مىقتى ادامدار عانا بارا الادى. جانگەلدى ءۇشىن بۇل – تاريحي ادىلەتتىلىكتى قالپىنا كەلتىرۋ، وتكەنگە جاسالعان قياناتقا قارسى تۇرۋ بولاتىن. جانكەلدى ءدال وسى تۇستا ءوزىنىڭ شىنشىلدىعىن، تۋراشىلدىعىن، جانە ۇلت مۇددەسىن دەپۋتاتتىق مۇددەدەن جوعارى قويا بىلەتىن ازامات ەكەنىن ايقىن دالەلدەدى. كەيىن اقمولانىڭ باس قالاعا اينالۋى – تاريحتىڭ ۇلكەن بەتبۇرىسى بولدى. بىراق سول ۇلكەن وزگەرىستىڭ الدىندا ونىڭ تاريحي اتاۋىنىڭ قايتارىلۋى – رۋحاني تۇرعىدان اسا ماڭىزدى قادام ەدى. ال سول ءىستىڭ باسى-قاسىندا بولىپ، كۇرەستى ۇيىمداستىرۋدا دەپۋتات جانكەلدىنىڭ بولۋى – ونىڭ دەپۋتاتتىقتى ەل يگىلىگىنە جۇمساي بىلگەندىگىنىڭ ءبىر ايقىن كورىنىسى.

ول قاي قىزمەتتە (پرورەكتور، دەكان، كافەدرا مەڭگەرۋشىسى، ۇيىم جەتەكشىسى) بولماسىن ارۋاقىتتا شىندىقتى تاڭدادى. ول ادىلەتتىلىكتى قۇپ كوردى. ول ەڭ الدىمەن تاريحتىڭ دۇرىس ايتىلۋى مەن جازىلۋىن قالادى. سوندىقتان دا ونىڭ بۇل ارەكەتى – ەڭ الدىمەن ۇلتتىڭ رۋحىن قورعاعان ازاماتتىڭ ءىسى. وسىنداي ساتتەردە ادام تۇلعاسى تولىق اشىلادى. جانكەلدى ەردەنۇلى ءدال سونداي ساتتەردە جەكە باسىنىڭ مانسابىنان ۇلت مۇددەسىن جوعارى قويىپ ءجۇردى.

ول ارقاشان ستراتەگيالىق تۇرعىدان ويلادى

تاۋەلسىزدىكتىڭ العاشقى جىلدارى – ەل تاعدىرى تارازىعا تۇسكەن، بولاشاقتىڭ باعىتى ايقىندالاتىن كۇردەلى كەزەڭ ەدى. سول ۋاقىتتا الىستى بولجاي بىلەتىن، ۇلتتىڭ ەرتەڭىنە الاڭدايتىن ساناۋلى ازاماتتار عانا شىن مانىندەگى ستراتەگيالىق تۇرعىدان ويلاي الدى. جانكەلدى ەردەنۇلى – سونداي كورەگەن ساياساتكەرلەردىڭ ءبىرى بولدى.

ول ءبىر نارسەنى ەرتە ءتۇسىندى: قازاق ءوز جەرىندە از بولسا، تاۋەلسىزدىك تە تولىققاندى بولمايدى. بۇل – جاي ستاتيستيكا ەمەس، بۇل – ۇلتتىڭ تاعدىرىنا تىكەلەي اسەر ەتەتىن شىندىق ەدى. سوندىقتان دا ول دەموگرافيالىق ماسەلەنى جاي عانا كوشى-قون ەمەس، مەملەكەتتىلىكتىڭ تىرەگى رەتىندە قابىلدادى.

وسى ۇستانىم ونى 1-دۇنيەجۇزىلىك قازاق قۇرىلتايىنا الىپ كەلدى. بۇل قۇرىلتاي – الەمگە تارىداي شاشىلعان قازاقتىڭ باسىن قوسىپ، تاريحي وتانىنا بەت بۇرعىزعان ۇلى باستامالاردىڭ ءبىرى ەدى. جانكەلدى ەردەنۇلى بۇل مۇمكىندىكتى تەك قاتىسۋشى رەتىندە ەمەس، ناقتى ىسكە اينالدىرا بىلگەن ازامات رەتىندە پايدالاندى.

قۇرىلتايدان كەيىن ول ءبىرتوپ قانداستارىمىزدى ارنايى اقمولاعا الىپ كەلىپ، ەكى كۇن بويى ءتۇرلى مەكەمەلەردى ارالاتتى. بۇل – جاي عانا تانىستىرۋ ەمەس ەدى. بۇل – ولارعا جاڭا ومىرگە جول اشۋ، سەنىم بەرۋ، «سەندەر بۇل ەلگە كەرەكcىڭدەر» دەگەندى ءىس جۇزىندە دالەلدەۋ بولاتىن.

سول كەزەڭدە سىرتتاي قارسى پىكىر بىلدىرمەسە دە، ىشتەي توسقاۋىل قويعىسى كەلەتىن، «جات» كوزقاراستاعى ادامدار دا از بولمادى. وسىنداي جاعدايدا جانكەلدىنىڭ بۇل ارەكەتى – تەك تۇپكى ويدى جۇزەگە اسىرۋدىڭ دايىندىعى عانا ەمەس، رۋحاني باتىلدىقتىڭ دا كورىنىسى بولدى. ونىڭ باستى ماقساتى دۇشپان پيعىلدىلارعا اشىق تۇردە سەس كورسەتىپ، قازاقتىڭ ءوز جەرىنە ورالۋىنا كەدەرگى كەلتىرمەۋ كەرەكتىگىن ءبىلدىرۋ ەدى.

ونىڭ بۇل ەڭبەگى ناتيجەسىز قالعان جوق. سول قانداستارىمىزدىڭ بىرقاتارى وبلىسقا كوشىپ كەلىپ، جاڭا ءومىر باستاپ، ەلدىڭ ءبىر بولشەگىنە اينالدى. بۇل –شىن مانىندە، ۇلت تاۋەلسىزدىكتىڭ ىرگەسىن بەكىتۋگە قوسىلعان ناقتى ۇلەس ەدى.

جانكەلدى ەردەنۇلى ءۇشىن ساياسات – مىنبەردەن ءسوز ايتىپ كوزگە كورىنۋ ەمەس، سول ءسوزدى – ۇلتتىڭ بولاشاعى ءۇشىن ناقتى ارەكەتكە اينالدىرۋ بولاتىن. ول تاۋەلسىزدىكتىڭ تەك جاريالاۋمەن شەكتەلمەيتىنىن، ونى ساقتاۋ ءۇشىن دەموگرافيا، بىرلىك، ۇلتتىق تۇتاستىق قاجەت ەكەنىن تەرەڭ ءتۇسىندى. سوندىقتان دا ونىڭ بۇل قادامى – جاي عانا كوشى-قون ماسەلەسىنە ارالاسۋ ەمەس. بۇل – ۇلتتىڭ سانىن ەمەس، سالماعىن ارتتىرۋ جولىنداعى سانالى ارەكەت ەدى. وسىنداي الىستان بولجاۋ – ناعىز ساياساتكەرگە ءتان قاسيەت ەدى. ال جانكەلدى ەردەنۇلى ءدال سول قاسيەتتى ءوز ىسىمەن دالەلدەي ءبىلدى.

سونداي-اق، 2009 جىل – قازاقستان تاريحىندا ۇلت بولمىسى مەن مادەنيەتى ءۇشىن شەشۋشى ماڭىزى بار كەزەڭدەردىڭ ءبىرى بولدى. سول كەزدە نازارباەۆ بيلىگى «قازاقستاندىق ۇلت» اتتى دوكترينانى ەنگىزۋگە ارەكەت جاساپ، قازاق ۇلتىنىڭ ۇلتتىق ەرەكشەلىگىن بىرتىندەپ جويۋعا بەت العانداي قاۋىپتى قادام جاسادى. كەيبىر زيالى قاۋىمعا جاتاتىن ازاماتتار ساقتىق جاساپ، ءۇنسىز قالدى. ولاردىڭ قاتارىنان جانكەلدى ەردەنۇلى جيركەنە قاشتى.

ول سول كەزدە تەك ساياسي بەلسەندى ەمەس، تاعىدا ۇلت تاعدىرىن ستراتەگيالىق تۇرعىدا ويلايتىن ازامات رەتىندە ارەكەت ەتتى. قازاق ۇلتىنىڭ بولاشاعىن ويلاعان سانا-سەزىممەن م. شاحانوۆ باستاعان ۇلتشىل توپقا قوسىلىپ، بىرگە ارەكەتكە كىرىستى. بۇل – سوزبەن عانا ەمەس، ناقتى كۇرەسكە بارۋ، ۇلتتىڭ مادەني جانە تاريحي ەرەكشەلىگىن ساقتاپ قالۋ جولىنداعى ستراتەگيالىق قادام بولىپ ەسەپتەلدى.

ناتيجەسىندە، نازارباەۆ بيلىگى قازاق ۇلتىن «جايلاپ جويۋ» يدەياسىنان باس تارتۋعا ءماجبۇر بولدى. بۇل جەڭىس – ستراتەگيالىق ماسشتابتا ويلاي بىلەتىن ازاماتتار توبىنىڭ باتىرلىعى مەن باتىلدىعىنىڭ جەمىسى بولدى.

رۋحاني كەڭىستىكتىڭ جاناشىرى

تاۋەلسىزدىكتىڭ العاشقى جىلدارى – تەك ساياسي نەمەسە ەكونوميكالىق باعىتتى ايقىنداۋ كەزەڭى عانا ەمەس، سونىمەن بىرگە رۋحاني كەڭىستىكتىڭ دە قايتا قالىپتاسۋ ۋاقىتى ەدى. سول تۇستا كوپشىلىك ءدىن ماسەلەسىنە ساياسي تۇرعىدان مۇلدە نەمقۇرايلى قارادى. ال جانكەلدى ەردەنۇلى بۇل سالانىڭ بولاشاق ءۇشىن قانشالىقتى ماڭىزدى ەكەنىن ەرتە تۇسىنگەن ساناۋلى ساياساتكەرلەردىڭ ءبىرى بولدى.

ول ءدىندى تەك سەنىم ماسەلەسى رەتىندە ەمەس، قوعامدىق تۇراقتىلىق پەن ۇلتتىق بولمىستىڭ ماڭىزدى تىرەگى رەتىندە قابىلدادى. سوندىقتان دا 1995 جىلدىڭ 25–26 شىلدەسىندە قازاقستان تاريحىندا تۇڭعىش رەت «قازاقستاننىڭ قوعامدىق دامۋىنداعى يسلام ءىلىمىنىڭ ءرولى» اتتى حالىقارالىق مادەنيەتتانۋ كونفەرەنتسياسىن ۇيىمداستىرۋى – جاي عانا عىلىمي شارا ەمەس، ستراتەگيالىق ماڭىزى بار قادام ەدى.

بۇل جيىنعا تۇركيادان كەلگەن حاليفا التاي، سول كەزدەگى استانا الماتىدان كەلگەن راتبەك قاجى، اقمولالىق فايزۋللا يمام سياقتى ەلگە بەلگىلى ءدىن قايراتكەرلەرىنىڭ قاتىسۋى ونىڭ دەڭگەيىن ايقىنداپ قانا قويماي، كوتەرىلگەن ماسەلەلەردىڭ وزەكتىلىگىن كورسەتتى. جانكەلدى ەردەنۇلى بۇل كونفەرەنتسيا ارقىلى قوعامدا دىنگە قاتىستى ساۋاتتى كوزقاراس قالىپتاستىرۋدى، ونىڭ شىنايى ءمانىن ءتۇسىندىرۋدى ماقسات ەتتى. باياندامالاردى كىتاپ ەتىپ شىعارۋ ارقىلى ول بۇل ويلاردىڭ تەك ءبىر ساتتىك ەمەس، ۇزاق مەرزىمدى رۋحاني مۇراعا اينالۋىنا جول اشتى.

ونىڭ كورەگەندىگى اسىرەسە ءبىر ماسەلەدە ايقىن بايقالدى. تاۋەلسىزدىكتىڭ العاشقى جىلدارىندا جاستاردىڭ شەتەلدىك ءدىني وقۋ ورىندارىنا جاپپاي اعىلۋى باستالعان كەزدە، بۇل ءۇردىستىڭ بولاشاقتا قانداي سالدارعا اكەلۋى مۇمكىن ەكەنىن ول الدىن الا سەزدى. سوندىقتان قازاقستان مۇسىلماندارى ءدىني باسقارماسىنا قازاق جاستارىن كەز كەلگەن مۇسىلمان ەلىنە ەمەس، تەك سۋننيتتىك، حانافيتتىك باعىتتاعى ەلدەردە ءبىلىم الۋعا جىبەرۋ قاجەتتىگىن تالاپ ەتۋى – ۇلكەن ساياسي ءارى رۋحاني جاۋاپكەرشىلىكتىڭ بەلگىسى ەدى.

بۇل – جاي ۇسىنىس ەمەس، بۇل – ەلدىڭ ءدىني تۇتاستىعىن، ىشكى تۇراقتىلىعىن ساقتاۋعا باعىتتالعان ناقتى ۇستانىم بولاتىن. ويتكەنى ءدىن ماسەلەسىندەگى بەيبەرەكەت باعىت – قوعام ىشىندە الاۋىزدىق تۋعىزۋى مۇمكىن ەكەنىن ول ەرتە ءتۇسىندى.

جانكەلدى ەردەنۇلى دىنگە نەمقۇرايلى قاراۋعا بولمايتىنىن، ونىڭ قوعام ومىرىندەگى ورنىن دۇرىس ايقىنداۋ قاجەت ەكەنىن سول كەزەڭنىڭ وزىندە باتىل ايتتى. ول ءۇشىن ءدىن – تەك جەكە سەنىم ەمەس، ول – ۇلتتىڭ رۋحاني قاۋىپسىزدىگىنىڭ ءبىر بولىگى ەدى.

ۇلت قايراتكەرى دەڭگەيىنە كوتەرىلۋ

جانكەلدى ەردەنۇلىنىڭ ساياسي جولى – جاي عانا قىزمەت ساتىلارىنان تۇراتىن ءومىربايان ەمەس، ول – ۇلت مۇددەسىنە ادالدىقتىڭ بىرتىندەپ كەمەلدەنىپ، قايراتكەرلىك دەڭگەيگە كوتەرىلۋىنىڭ ايقىن كورىنىسى.

ونىڭ ءاربىر قادامى، ءاربىر تاڭداۋى – جەكە باسىنىڭ ەمەس، حالىقتىڭ تاعدىرىمەن ولشەندى. ساياساتتى ول مانساپتىڭ باسپالداعى ەمەس، ۇلت الدىنداعى اماناتقا ادال قىزمەت ەتۋدىڭ جولى دەپ ءتۇسىندى. سوندىقتان دا ونىڭ كۇرەسى – كوزگە كورىنەتىن جەڭىستەردەن گورى، ىشكى بەرىكتىك پەن ۇستانىمنىڭ تازالىعىمەن باعالانادى.

«حالىق رۋحى» پارتياسىن قۇرۋعا قاتىسۋى – وسى ۇستانىمنىڭ ناقتى كورىنىسى ەدى. بۇل – بيلىككە جەتۋدىڭ امالى ەمەس، ۇلتتىڭ رۋحىن تىرىلتۋگە، قازاقتىڭ مۇددەسىن الدىڭعى قاتارعا شىعارۋعا جاسالعان شىنايى تالپىنىس بولاتىن. پارتيا تىركەلمەي قالدى. بىراق بۇل جەڭىلىس ەمەس ەدى. ويتكەنى ول كۇرەس ارقىلى قوعامدا وي قوزعالدى، جاستاردىڭ ساناسىندا ۇلتتىق جاۋاپكەرشىلىكتىڭ ۇشقىنى تۇتاندى. كەيدە ەڭ ۇلكەن جەڭىس – ناتيجە ەمەس، وياتىلعان سانا بولادى.

ءماجىلىس پارلامەنتىنە ءتورت مارتە ۇمىتكەر بولىپ، وتپەۋى دە – ونىڭ جولىن توقتاتا المادى. كەرىسىنشە، بۇل ارەكەتتەر ونىڭ قايسارلىعىن ايقىنداي ءتۇستى. ول ءۇشىن دەپۋتاتتىق ماندات – ماقسات ەمەس، قۇرال عانا ەدى. نەگىزگى مۇرات – حالىققا ءۇن جەتكىزۋ، ۇلتتىق ويدى ءتىرىلتۋ، ادىلدىككە شاقىرۋ بولدى. ول مىنبەرگە شىقپاسا دا، حالىقتىڭ ءسوزىن حالىقتىڭ وزىنە جەتكىزگەن ازامات بولدى.

جانكەلدى ەردەنۇلىنىڭ تۇلعاسىن بيىكتەتەتىن باستى قاسيەت – ونىڭ شىنشىلدىعى. ول ەشقاشان ءوزىن العا شىعارعان جوق، ەڭبەگىن ساۋدالامادى، وتكەنىن دابىرا قىلعان جوق. «ءوزىن ءوزى ماقتاعان، ءولىمنىڭ از-اق الدى» دەگەندى ومىرلىك ۇستانىمىنا اينالدىرىپ، ءاردايىم ءۇنسىز ەڭبەك ەتىپ، تىك جۇرۋدەن قايتقان جوق. ونىڭ جولى – ايقايسىز ەرلىك، جارياسىز ادالدىق جولى.

ونىڭ ساياسي، قوعامدىق، عىلىمي جانە رۋحاني قىزمەتى ءبىر ارناعا توعىسىپ، ونى بىرتىندەپ ۇلت قايراتكەرى دەڭگەيىنە كوتەردى. بۇل اتاق وعان بەرىلگەن ەلدىڭ اتاعى – ول ونى ءوز ەڭبەگىمەن، ءوز ۇستانىمىمەن، ءوز ومىرىمەن دالەلدەدى. سوندىقتان ونىڭ عۇمىرى – تەك ءبىر ادامنىڭ ءومىرى ەمەس، بۇل – ۇلتقا قىزمەت ەتۋدىڭ شىنايى مەكتەبى. مىنە، وسىلايشا ول ۋاقىتتىڭ اعىمىمەن ەمەس، ۇلتتىڭ ساناسىمەن بىرگە بيىكتەگەن قايراتكەرگە اينالدى.

ۇستازدىق پەن اقساقالدىق كەزەڭ

جانكەلدى ەردەنۇلىنىڭ عۇمىرى – ءبىر ءداۋىردىڭ شەجىرەسى عانا ەمەس، ۇرپاقتان ۇرپاققا جالعاساتىن رۋحاني ساباق. ونىڭ ءومىر جولىنا كوز سالعاندا، ءبىز تەك وتكەندى ەمەس، بۇگىندى دە، ەرتەڭدى دە كورەمىز.

بۇگىندە ول تۋران-استانا ۋنيۆەرسيتەتىندە ءدارىس بەرىپ، جاس بۋىنعا ءبىلىم مەن ءومىر تاجىريبەسىن ۇيرەتىپ ءجۇر. سونىمەن قاتار، «اق وردا» استانالىق اقساقالدار قوعامدىق بىرلەستىگىنىڭ توراعاسى رەتىندە قوعامدىق ءومىردىڭ بەل ورتاسىندا ءجۇرۋى – ونىڭ ومىرلىك ميسسياسىنىڭ ءالى دە جالعاسىپ جاتقانىن اڭعارتادى. بۇل – قىزمەت ەمەس، ۇرپاق الدىنداعى جاۋاپكەرشىلىكتىڭ جالعاسى.

ىبىراي التىنسارين اتامىزدىڭ ءسوزى ەشقاشان ۇمىتىلمايتىن ءار ءداۋىردىڭ كەلەشەگىنە ارنالعان دانالىق سياقتى: «ءبىز نادان بوپ وسىردىك، يەكتەگى ساقالدى. ءبىز بولماساق ءسىز بارسىز، سىزدەرگە بەردىم باتامدى!». بۇل ءسوز جانگەلدى ەردەنۇلىنىڭ اۋزىنان قايتالانعاندا – وتكەنگە وكىنىش ەمەس، بولاشاققا سەنىم بولىپ شىعادى. سول سەنىم ونىڭ بۇكىل عۇمىرىمەن ۇندەسىپ جاتىر. ول دا كەيىنگى بۋىنعا ءوزى ۇلگەرمەگەن، قولى جەتپەگەن ءىستى  امانات ەتەدى. ونىڭ باتاسى – جاستارعا باعىتتالعان ءۇنسىز ۇندەۋ: ءبىلىم ال، ويلان، ەلگە قىزمەت ەت، بىراق ءوز بولمىسىڭدى جوعالتپا، جاعىمپازدىق پەن ەكىجۇزدىلىكتەن اۋلاق بول، دەيدى.

ماراپاتتارى – ونىڭ بولمىسىنىڭ قاراپايىمدىلىعى مەن ادالدىعىنىڭ  كورىنىسى عانا. جەلتوقسان وقيعاسىنىڭ 30 جىلدىعىنا ارنالعان مەدال مەن ف. تەيلوردىڭ التىن مەدالى – جانگەلدىنىڭ قوعام مەن عىلىمداعى ەڭبەگىنە بەرىلگەن باعالار. بىراق ونىڭ شىنايى بيىگى – بۇلاردان دا جوعارى ەدى.

دەگەنمەن، ادامنىڭ ەڭ ۇلكەن بايلىعى – ونىڭ ارتىندا قالدىرعان ءىزى بولسا كەرەك. جانكەلدى ەردەنۇلى ءۇشىن سول ءىز – ەڭ الدىمەن ۇلت ءۇشىن ەڭبەك ەتۋى مەن تاربيەلەگەن ۇرپاعى، ستۋدەنتتەرگە بەرگەن ءبىلىمى، وسىنىڭ ءبارى جاققان شىراعى. ەكى ۇل، ءتورت قىز ءوسىرىپ، نەمەرە مەن جيەننىڭ ورتاسىندا وتىرعان ابىز تۇلعا ءۇشىن بۇل – ءومىردىڭ ەڭ ءادىل تارازىسى. بۇل – ەڭبەكتىڭ قايتارىمى، تاعدىردىڭ سىيى.

ونىڭ عۇمىرى – كۇرەسپەن باستالىپ، كەمەلدىكپەن جالعاسقان، ال بۇگىندە – پاراساتقا اينالعان جول. سوندىقتان جانكەلدى ەردەنۇلىنىڭ ءومىرى – جازىلعان تاريح قانا ەمەس، ءتىرى ۇلگى، ءتىرى ونەگە. مىنە، وسىنداي عۇمىر عانا ۇلت جادىندا وشپەي، ۇرپاق ساناسىندا جاڭعىرىپ وتىرماق. جانكەلدى ەردەنۇلىنىڭ عۇمىرى – تەك تاريح ساحناسىنداعى بەلسەندىلىك ەمەس، بۇگىنگى كۇنگە دەيىن جالعاسىپ كەلە جاتقان رۋحاني جانە الەۋمەتتىك ميسسيانىڭ كورىنىسى.

بولات تولەپبەرگەن،

ەرلان كۇزەكباي، 

استانا قالاسى

Abai.kz