جي جانە ادەبيەت: تەحنو-ادەبي سينتەز، اۆتورلىق قۇقىق جانە ەستەتيكالىق شەكارا

قازىرگى ۋاقىتتا جاساندى ينتەللەكت (جي) ادامزات قىزمەتىنىڭ بارلىق سالاسىنا ەنىپ، جاھاندىق دامۋدىڭ باستى قوزعاۋشى كۇشىنە اينالدى. جوعارى ءبىلىم مەن عىلىم جۇيەسىندە ستۋدەنتتەن باستاپ پروفەسسورعا دەيىنگى قاۋىم جي-ءدى عىلىمي-زەرتتەۋ ۇدەرىسىن وڭتايلاندىرۋ تەتىگى رەتىندە بەلسەندى قولدانىسقا ەنگىزدى. الايدا تەحنولوگيا ۇسىنعان «كوللاج ماتىندەردى» مەحانيكالىق تۇردە كوشىرۋ ينتەللەكتۋالدىق جاڭالىق الەمىنە ەنگىزبەيتىنى انىق. گادجەت تىلىمەن ايتقاندا، مۇنداي «copy-paste» ءۇردىسى ەشكىمدى دە ناعىز شىعارماشىلىق جاڭالىق تابالدىرىعىنان اتتاتپايدى.

قازىرگى ۋاقىتتا جي ءومىر ءسۇرۋ سالتىمىز بەن كوگنيتيۆتىك مىنەز-قۇلقىمىزدى تۇبەگەيلى ترانسفورماتسيالاپ جاتىر. ەلىمىزدە جاساندى ينتەللەكت جانە تسيفرلىق دامۋ مينيسترلىگىنىڭ قۇرىلۋى مەن «قازاقستاننىڭ تسيفرلىق ەلگە اينالۋ» ستراتەگياسى جاھاندىق تەحنولوگيالىق دامۋعا تەڭ دارەجەدە قاتىسۋعا دەگەن ناقتى قادامدى بىلدىرەدى. كولەمدى تسيفرلىق دەرەكقورلار كەز كەلگەن سالانى قايتا جاڭعىرتىپ جاتقاندا، جي-ءدىڭ ادەبيەت الەمىنە ەنۋى قالامگەر قاۋىمدى تەرەڭ ويعا باتىرىپ، تەحنو-ادەبي سينتەز ءتاسىلىن تۋدىرۋ مۇمكىندىكتەرىنە ۇڭىلۋگە ماجبۇرلەيدى. سوندىقتان، بۇل ماقالادا جي-ءدى ادەبي ۇدەرىسكە ينتەگراتسيالاۋدىڭ تەحنولوگيالىق الەۋەتى مەن سونىڭ نەگىزىندە تۋىندايتىن اۆتورلىق قۇقىق پەن كەيبىر قاتەرلەردى سارالايمىز.

ادەبيەت ەۆوليۋتسياسى: كەيىپكەردەن – ينتەللەكتۋالدى بىرلەسكەن اۆتورلىققا اۋىسۋ

وسىدان ءۇش-ءتورت جىل بۇرىن اۆتورلارىمىز «روبوت ءتۇس كورمەسە، سەزىنە الماسا قالاي جاڭا شىعارما تۋدىرادى؟» دەپ ادەبي مۇرانىڭ بولاشاعىنا الاڭداعان ەدى. ءدىلدار مامىرباەۆا، ماناربەك قارەكەنوۆ، دوسحان جىلقىباي سىندى اۆتورلارىمىز روبوتتاردى شىعارما كەيىپكەرى ەتىپ سۋرەتتەدى. بۇل ءۇردىس قازاق قالامگەرلەرى ۋاقىت كوشىنەن قالماي، تەحنولوگيالىق ءتاسىل مەن تىلدىك ەستەتيكانى سينتەزدەپ، ۇلتتىق ادەبيەتتەگى كەيىپكەرلەر الەمى مەن سيۋجەتتەر شوعىرىن جاڭا قىرىنان تولىقتىرا تۇسكەنى انىق. ال ەندى كەيىپكەرلەر ەمەس، جي-ءدىڭ ءوزى شىنايى اۆتورمەن بىرگە ادەبي ءماتىن جازۋعا تىكەلەي قاتىساتىن ۋاقىتقا جەتتىك. بۇل جاڭا تەحنولوگيا داۋىرىندە اۆتورلىق ينستيتۋتتىڭ وزگەرىسكە ۇشىراپ جاتقانىن كورسەتەدى. وعان قوسا، قازىرگى شىعارماشىل تۇلعالار، ونىڭ ىشىندە جازۋشىلار مەن اقىندار، اسىرەسە، جاس اۆتورلار بۋىنى جي پلاتفورماسىنىڭ قىزمەتىنە جۇگىنبەيدى دەۋ قيىن. سوندا دا كەيدە جي-ءدىڭ ارتىقشىلىعىنان بەيحابار بولعاندىقتان نەمەسە اۆتورلىق قۇقىقتى دورەكى تۇردە بۇزادى دەپ ەسەپتەيتىندىكتەن قالامگەرلەرىمىزدىڭ ءبىر بولىگى جي قىزمەتىنە سەنىمسىزدىك تانىتاتىنى راس. الگوريتم كەز كەلگەن قالام يەسىنىڭ پوتەنتسيالىن اشا الادى، بىراق ول ءۇشىن اۆتوردىڭ جي-گە باعىت بەرۋ شەبەرلىگى بولۋى ءتيىس.

سۋرەت: اۆتوردىڭ مۇراعاتىنان الىندى.

جي-گە پرومپت جاساۋ (باعىت بەرۋ) ونەرى: شىعارماشىلىق پوتەنتسيال كوكجيەگى

جي-ءدى ادەبيەتتە قولدانۋدىڭ باستى كىلتى – «پرومپت» (prompt), ياعني اۆتوردىڭ جي-گە باعىت بەرۋ شەبەرلىگى. بۇل الگوريتم كەز كەلگەن قالام يەسىنىڭ پوتەنتسيالىن كەڭ اۋقىمدا اشا الادى. جي قالامگەردىڭ ينتەللەكتۋالدى سەرىكتەسىنە اينالىپ، سەكۋندتار ىشىندە سيۋجەتتىك مودەلدەردىڭ بىرنەشە نۇسقاسىن جاساپ بەرە الادى. مىسالى، «وتىز جىلدان كەيىنگى الماتى كليماتىنىڭ ترانسفورماتسياسى» تۋرالى فۋتۋريستىك اڭگىمە جازۋ تۋرالى سۇرانىسقا جي كەلەسىدەي ءتورت ءتۇرلى كونتسەپتسيا ۇسىندى: «جاسىل رەنەسسانس» ستسەناريىندە – قالا بيلىگى مەن تۇرعىنداردىڭ ەكولوگيالىق تۇرعىدا بەلسەندىلىگىنىڭ ارقاسىندا الماتىنىڭ ورمان-قالاعا اينالۋى; «تۇنگى قالا» نۇسقاسىندا – كۇندىزگى اپتاپ ىستىققا بايلانىستى مەگاپوليس ءومىرىنىڭ تۇنگى ۋاقىتقا اۋىسۋى; «مۇزدىقتاردان ايىرىلۋ» جوباسىندا – 2050 جىلدارعا قاراي ىلە الاتاۋى مۇزدىقتارىنىڭ تولىق جويىلىپ، تاۋلاردىڭ شولەيتتى لاندشافتقا اۋىسۋى; ال «ماڭگىلىك كۇز» نۇسقاسىندا كليماتتىڭ تروپيكالىق ىلعالدى بەلدەۋگە اۋىسىپ، بويى جىلى جاڭبىر جاۋاتىنى بەينەلەنەدى. بۇل – جي-گە ءبىر عانا پارمەن بەرۋ ناتيجەسىندە جاسالعان نۇسقالار. كەلەسى الگوريتمدىك قادامدا جي مۇلدەم باسقا – جاڭا ينتەرپرەتاتسيالار ۇسىنۋى مۇمكىن. جي-ءدىڭ مۇنداي قىزمەتى ادەبي اۆتوردىڭ شىعارماشىلىق ىزدەنىسىنە تىڭ يدەيالار بەرەتىنى انىق. بۇل قىزمەتىنە قاراي جي ءماتىنىن دايىن ءونىم ەمەس، اۆتوردىڭ قيالىنا قوزعاۋ سالىپ، شابىتىن وياتاتىن ينتەللەكتۋالدى سەرىكتەس دەپ باعالاۋعا بولادى. جاۋاپتاردىڭ ۇتىمدى ۇسىنىلۋى جي-گە قالاي باعىت بەرەتىنىمىزگە تىكەلەي بايلانىستى. اۆتور سول يدەيالاردىڭ ىشىنەن ەڭ ۇزدىگىن تاڭداپ الىپ، ءوز قالامىمەن وڭدەگەندە ناعىز شىعارما تۋادى.

سۋرەت: اۆتوردىڭ مۇراعاتىنان الىندى.

Digital Humanities: ادەبي سىن مەن تالداۋدىڭ تسيفرلىق لابوراتورياسى

جي – ادام مۇمكىندىگى جەتپەيتىن اۋقىمدى اقپاراتتى سەكۋندتاردا جۇيەلەيتىن بىرەگەي قۇرال. اۋەزوۆ، مۇسىرەپوۆ، ەسەنبەرلين تومدىقتارىن سەكۋندتار ىشىندە «ءسۇزىپ شىعىپ»، ونداعى ەڭ ءجيى قولدانىلاتىن مەتافورالار مەن ءسوز تاپتارىن ەسەپتەپ بەرۋگە قاتىستى قىزمەتىن وتاندىق گۋمانيتاريا عىلىمىنداعى تسيفرلىق جەتىستىك دەپ بالاۋعا بولادى. بۇرىن لينگۆيستەر جازۋشىنىڭ جيىلىك سوزدىگىن جاساۋ ءۇشىن كوپ ۋاقىت جۇمساسا، بۇگىنگى ۋاقىتتا جي اۆتوردىڭ ءستيلىن عىلىمي تۇرعىدان ماتەماتيكالىق دالدىكپەن ەسەپتەي الادى. بۇرىن وتاندىق لينگۆيستيكادا ماتەماتيكالىق ادىستەر ارقىلى ءتىلتانۋشى عالىمدار «اباي جولىنداعى» اۋەزوۆتىڭ جيىلىك سوزدىگىن، ياعني، ءسوز تاپتارىن قانشالىقتى ءجيى قولدانعانىن ەسەپتەپ شىعىپ، عىلىمي جۇمىستار قورعاعانىنان جاقسى حاباردارمىز. سونداي-اق، التىن وردا كەزەڭى سياقتى بۇرىنعى داۋىرلەر جايلى تاريحي روماندار جازۋ ءۇشىن مىڭداعان جىلدىق دەرەكتەردى جۇيەلەۋدە جي تاپتىرماس تسيفرلىق، ينتەللەكتۋالدى ارحيۆ قىزمەتىن اتقارادى. مىسالى، جازۋشىعا التىن وردا كەزەڭى تۋرالى تاريحي رومان جازۋ ءۇشىن سول داۋىرگە قاتىستى ەگجەي-تەگجەيلى دەرەكتەر قاجەت بولدى دەلىك. جي-گە «ماعان التىن وردا داۋىرىندەگى جىل مەزگىلدەرىنىڭ ەرەكشەلىگىن، جاعرافيالىق كورىنىسىن، حالىقتىڭ تۇرمىس-جاعدايىن، سالت-ءداستۇرىن بەينەلەپ بەر» دەگەن تاپسىرما بويىنشا جي مىڭداعان جازبالاردى ءسۇزىپ شىعىپ، دايىن ادەبي ءماتىن جازىپ بەرەدى.

سۋرەت: اۆتوردىڭ مۇراعاتىنان الىندى.

ەكسپەريمەنت: اباي مەن مۇقاعالي ستيلىندەگى ماتىندەر

تاجىريبە رەتىندە جي-گە اباي مەن مۇقاعالي ستيلىندە تومەندەگى ءماتىندى جازدىرىپ كوردىك. جي ابايدىڭ «جاسىمدا عىلىم بار دەپ ەسكەرمەدىم» اتتى ولەڭىنىڭ سىرتقى فورماسىن جانە عىلىم-ءبىلىمدى ناسيحاتتايتىن ديداكتيكالىق سارىنىن ءساتتى جاڭعىرتا الاتىنى بايقالدى. ماتىندە ابايعا ءتان «جالقاۋلىق جايلاپ»، «عىلىم قۋماي» سىندى ءتول تىركەستەرى كورىنىس تاپقانىمەن، جي ماتىنىندە اقىنعا ءتان تەرەڭ فيلوسوفيالىق قاباتتار جەتىسپەيدى. جي تەك بەلگىلى ءبىر پوەتيكالىق اۋەن مەن فورماعا ەلىكتەۋمەن شەكتەلگەن. مۇقاعالي پوەزياسىنا جاقىن كەلەتىن اسقاق پافوس پەن ەكسپرەسسيۆتى قاراتپا سوزدەردى («ۋا، جۇرەك!»، «ەي، ءومىر!») قولدانۋ ارقىلى جي ەركىن ىرعاق پەن ەموتسيونالدى بوياۋ بەرە العان. دەگەنمەن، بۇل ماتىندە مۇقاعاليدىڭ قولتاڭباسى سانالاتىن ەكزيستەنتسيالىق مۇڭ مەن ىشكى سىرلاسۋ ءتاسىلى ءالسىز كورىنىس تاپقان. جي مۇقاعاي ولەڭدەرىنە ءتان ىرعاقتى ساقتاعانىمەن، بەينەلى استار مەن شىنايى سەزىم يىرىمدەرىنە بويلاي الماعان. جي ەكى اقىننىڭ لەكسيكاسىمەن ۇيلەسپەيتىن تەحنولوگيالىق تەرميندەردى ارالاستىرىپ، ءماتىننىڭ كوركەمدىك تۇتاستىعىن بۇزعان. سونىمەن قاتار، شىنايى پوەزيانىڭ ورنىن تەحنولوگيانىڭ زيانى تۋرالى قۇرعاق ديداكتيكالىق سارىن باسقان. بۇل ەكسپەريمەنت جي-ءدىڭ ەلىكتەۋ كۇشى جوعارى بولعانىمەن، شىعارماشىلىق دەميۋرگتىك (جاراتۋشىلىق) قابىلەتى ءالسىز ەكەنىن كورسەتتى.

سۋرەت: اۆتوردىڭ مۇراعاتىنان الىندى.

نەگىزگى قاتەرلەر:  ەستەتيكانىڭ قۇنارسىزدانۋى جانە اۆتورلىق قۇقىق داۋى

جي-ءدى ادەبي ۇدەرىس سالاسىندا قولدانۋدىڭ نەگىزگى قاتەرلەرىنە توقتالار بولساق، جي ادەبي تۋىندىنىڭ ىشكى مازمۇنى مەن قۇندىلىعىنا تيگىزەتىن زاردابىن باستى قاتەردىڭ ءبىرى دەپ ەسەپتەۋگە بولادى. جي ءتىلدىڭ قاراپايىم قاباتتارىن قولدانۋ ارقىلى قازاق ءتىلىنىڭ بەينەلى، مەتافوراعا باي الەۋەتىن شەكتەپ تاستاۋى ىقتيمال. بۇل – ادەبي ەستەتيكانىڭ قۇنارسىزداناتىنىن بىلدىرەدى. ەگەر اۆتورلار جي-ءدىڭ دايىن ءونىمىن تۇتىنا بەرسە، ۇلتتىق ادەبيەتتە ورتاقول، رۋحسىز، ءبىرسارىندى شىعارمالار قاپتاۋى مۇمكىن.

اۆتورلىق قۇقىق تا الەمدە كۇن تارتىبىندە تۇرعان وزەكتى ماسەلەنىڭ ءبىرى. اۆتورلىق تۋىندىنىڭ جي-ءدى قولدانۋ سالدارىنان تۋىندايتىن پلاگياتتان قاۋىپتەنىپ، وقىرماننان، جالپى شىعارما وقىلاتىن، تالقىلايتىن سىرتقى الەمنەن قول ءۇزۋى قيىن. ونىڭ ۇستىنە جارىق كورگەن شىعارمالار قازىر ينتەرنەت كەڭىستىگىنە ورنالاستىرىلماسا دا، ەرتە مە، كەش پە ونلاين كەڭىستىككە شىعاتىنى انىق. وسىعان قاتىستى جاپون ادەبيەتىندە 1-2 جىل بۇرىنعى مىنا ءبىر جاعدايدا ەسكە تۇسىرۋگە تۋرا كەلەدى. ريە كۋدان ەسىمدى جاپون جازۋشىسى اكۋتاگاۆا اتىنداعى بەدەلدى سىيلىققا يە بولعاندا جازۋشى ساحنادا كۇمىس ستاتۋەتكانى ۇستاپ تۇرىپ سىيلىق العان رومانىنىڭ 5% (كەيبىر دەرەكتەردە 11% دەپ كورسەتىلگەن) نەيروندىق جەلىمەن جازعانىن مويىندايدى. سول ساتتە كەيبىر وقىرماندار نارازىلىق كورسەتىپ، كىتاپتى ساتىپ العاندارى كەرى قايتارىپ بەرگىسى كەلەدى. سوندىقتان، اۆتورلىق تۋىندىلاردىڭ ءاربىر قىرىن: ۇساق دەتالىنەن باستاپ اۋقىمدى سيۋجەتتەرى مەن باستى قاھارمانىنا دەيىن جي مودەلدەرىنەن تىكەلەي قورعايتىن ادەبي جوبالار جاسالۋى قاجەت دەپ ەسەپتەيمىز. ال ماماندار ۆيزۋالدى ونەر سالالارىندا مۇنداي جوبالاردى قولعا الۋعا بولاتىنىن تالقىلاپ جاتىر. ال شىعارما جازۋعا شىنايى اۆتورمەن بىرگە جي دە قاتىساتىن بولسا، ولاردىڭ ءماتىن جازۋداعى ۇلەسى ناقتى كورسەتىلىپ، بەلگى تاڭباسى قويىلۋى ءتيىس ەكەنى ءسوزسىز.

رەداكتسيا جانە جاھاندىق اۋدارما

كەلەسى كەزەكتە جي-ءدىڭ قولدانبالى قىزمەتى تۋرالى قىسقاشا ايتار بولساق، بىرىنشىدەن، جي – ءماتىننىڭ قۇرىلىمدىق تۇتاستىعى مەن ساۋاتتى جازىلۋ جاعىن قامتاماسىز ەتەتىن جوعارى تەحنولوگيالىق قۇرال. جي گرامماتيكالىق جانە ستيليستيكالىق قاباتتاردى سەكۋندتار ىشىندە وڭدەپ، قازاق ءتىلىنىڭ ىشكى زاڭدىلىعىنا ساي تۇزەتۋ جۇمىستارىن ىسكە اسىرادى. بۇل اۆتور نازارىن تولىقتاي شىعارماشىلىققا شوعىرلاندىرۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. ەكىنشىدەن، جي ادەبيەتتەر اراسىندا مادەني كوپىر ورناتىپ، قازاق ءسوز ونەرىن الەمدىك ينتەللەكتۋالدى كەڭىستىككە تانىستىرۋدا بىرەگەي مەحانيزم قىزمەتىن اتقارادى. ادەبي ورتاداعى ەسكى تاجىريبەنى ەسكە تۇسىرەر بولساق، ادەبي شىعارمالارى حالىقارالىق تىلدەرگە اۋدارىلعان قازاق قالامگەرلەرى تۋىندىنىڭ تۇپنۇسقاسىنداعى كونتەكست پەن ادەبي بوياۋ شەت تىلىنە ساپالى دەڭگەيدە قوتارىلمايتىنىن ايتىپ، اۋدارما نۇسقالارعا كوڭىلى تولمايتىن ەدى. سوڭعى ۋاقىتتا نەيروندىق جەلىلەر قازاق تىلىندەگى كوركەم ماتىندەردى حالىقارالىق نەگىزگى تىلدەرگە ستيليستيكالىق تەپە-تەڭدىكتى ساقتاپ اۋدارۋعا بەيىمدەلىپ كەلە جاتقانىن جانە قازىردىڭ وزىندە ءماتىن بولىكتەرىن ساۋاتتى اۋدارا باستاعانىن ايتۋعا بولادى.

قورىتا ايتقاندا، ادەبي شىعارماشىلىق پەن سىن سالاسىندا جي-ءدى قولدانۋ ءۇردىسى كەلەسىدەي قورىتىندى جاساۋعا مۇمكىندىك بەرەدى: تەحنيكالىق شەبەرلىك جاعىنان العاندا جي دارىندى اقىنداردىڭ ءستيلىن، سوزدىك قورىن جانە ۇيقاس ولشەمدەرىن جوعارى پايىزدىق كورسەتكىشپەن العاننىڭ وزىندە دالمە ءدال قايتالاي الاتىنى بايقالدى. بۇل جي-ءدىڭ ادەبيەتتەگى رەداكتورلىق نەمەسە ستيلگە ەلىكتەۋ قابىلەتىنىڭ جوعارى ەكەنىن كورسەتەدى. سونىمەن قاتار، جي جازعان ولەڭدەردە تابيعي سەزىم مەن ەموتسيا جوعالادى. ادام-اۆتوردىڭ قالامىنان تۋعان ءار ءسوزدىڭ تاساسىندا ادامنىڭ شىنايى تاعدىرى، مۇڭى، رەنىشى، ماحاببات سەزىمدەرى جاتاتىنى انىق. جوعارىدا كەلتىرىلگەن اباي مەن مۇقاعالي ستيلىندە جي جازعان شۋماقتاردا جي-ءدىڭ ادەبي ستيلگە ەلىكتەۋ كۇشى جوعارى، الايدا دەميۋرگتىك (جاراتۋشىلىق) قىرى ءالسىز ەكەنى بايقالدى. جي ادەبيەتكە باسەكەلەس نەمەسە قالامگەر ورنىن الماستىراتىن قۇرال ەمەس، كەرىسىنشە ۇلتتىق ادەبي ۇدەرىسكە جاڭا سەرپىن بەرەتىن، جانداندىراتىن، كوكجيەگىن كەڭەيتەتىن ينتەللەكتۋالدى پلاتفورما رەتىندە سەپتەسۋى قاجەت. ادەبيەتتىڭ باستى پرەدمەتى قاشاندا ادام جانى ەكەنى داۋسىز. جي داۋىرىندە دە ادەبيەتتىڭ تۇپنۇسقاسى مەن تابيعي قالپىن ساقتاۋ – قالامگەر اتاۋلىنىڭ باستى ميسسياسى بولىپ قالا بەرمەك.

ەسكەرتۋ: جوعارىدا قالا كليماتىنىڭ بولاشاقتاعى وزگەرىسى مەن التىن وردانىڭ تاريحي بەينەسى كورىنىس تاپقان سۋرەتتەر جي ارقىلى جاسالدى.

اينۇر احمەتوۆا،

ادەبيەتتانۋشى، PhD, م.و. اۋەزوۆ اتىنداعى ادەبيەت جانە ونەر ينستيتۋتىنىڭ جەتەكشى عىلىمي قىزمەتكەرى

Abai.kz