تولەگەن ارشانوۆ 1888 جىلى اقجايىق اۋدانى العاباس اۋىلىندا تۋعان. اكەسى تاسماعانبەت 6 جاسىنان باستاپ دومبىرا ۇيرەتكەن. ماتەن، سەيتەك، دينا جانە تاعى باسقا دا كۇيشىلەرمەن كەزدەسىپ، كۇي ۇيرەنگەن. جاناقالا، جانىبەك تەاترىندا ىستەگەن. 1936 جىلى ا. جۇبانوۆتىڭ شاقىرتۋىمەن الماتىعا بارىپ، قۇرمانعازىنىڭ كۇيلەرىن ۇنتاسپاعا جازدىرعان. قۇرمانعازىنىڭ ايگىلى «تەرىسقاقپاي» كۇيىن العاشقى جەتكىزۋشى.

مەنىڭ «كوكە» كىتابىمنىڭ ىشىندە تولەگەن ارشانوۆ تۋرالى ايتىلاتىن ەدى. سوعىس جىلدارىندا مۇقامەدجان عۇماروۆپەن بىرگە جانىبەك حالىق تەاترىندا بولعان تولەگەن ارشانوۆ نەمىستىڭ بومباسىنان قاشىپ، جاڭاقالا اۋدانىنا كوشىرىلگەن بولاتىن. بۇل 1942 جىلدىڭ كۇز ايى ەدى. بۇرىنعى چاپاەۆ، قازىرگى اقجايىق اۋدانى العاباس اۋىلىندا تۇرىپ، سول جەردە ومىردەن وتكەن تولەگەن ارشانوۆ وقاپ قابيعوجيننىڭ ۇستازى بولىپتى. باسقا دا سۇراقتار قىزىقتىرعان ءبىز سول اۋىلعا جولعا شىقتىق. قاسىمدا بەلگىلى كۇيشى ەدىگە نابيەۆ بار بولاتىن. بۇل 2012 جىلدىڭ 4 قازانى كۇنى ەدى. سول ماقالا 13 جىلدان بەرى جازىلماي جاتقان... ءبىزدى سول كەزدەگى اۋىل اكىمى ساعيرا جۇمادىقوۆا قارسى الدى. ول كىسى اۋىل اقساقالدارىن جيناپ قويعان ەكەن. سول جەردە اڭگىمە تيەگى اعىتىلدى. تىلەك نۇرسۇلتانوۆ، ەسەنعالي يماشەۆ، باقتىعالي مۇراتبەكوۆ، ناسىپقالي قالەنوۆ بۇل كۇندە ومىردە جوق ەكەن. سوندا اڭگىمەمىزدىڭ ورتاسىندا بولعان اعالاردىڭ جاتقان جەرلەرى جارىق بولسىن!

التى جاسىنان باستاپ كۇي تارتقان تولەگەن ماتەن، سەيتەك، دينامەن كەزدەسكەن. ارشانوۆتىڭ 1934 جىلى ا. جۇبانوۆتىڭ شاقىرۋىمەن الماتىعا بارىپ، قۇرمانعازىنىڭ كۇيىن جازدىرعانى بقو ەنتسيكلوپەدياسىندا جازىلعان. مەنىڭ جەكە ارحيۆىمدە ت. ارشانوۆتىڭ حالىق تەارىنىڭ قۇرامىندا بولىپ، ءبىر رەت كەتىپ قالىپ، 1950 جىلى قايتىپ ورالعانى تۋرالى بار. ارشانوۆتىڭ پەسادا ويناعانى تۋرالى دەرەك جوق. ول كەزدە پەسانىڭ سازىن جازاتىن قۇرال بول­عان جوق. ياعني ارشانوۆ سپەكتاكل ءجۇرىپ جاتقاندا كۇيمەن كوركەمدەپ وتىرعان. تيحون الىپقالي قۇراستىرعان «شامعون شىڭى» اتتى كىتاپتا مارقۇم جۋرناليست ماعجان جۇماباەۆ اعامىز: «دومبىراشى جىراۋلاردىڭ ەل ارالاپ ونەر كورسەتۋ ءداستۇرى ءالى جابىلا قويعان جوق ەدى. تولەگەن ارشانوۆ، سابىر مۇقاتوۆ سياقتى ونەرپازدار ۇيالىدا ءجيى بولاتىن. ولار شامعون سياقتى ونەرپازداردى دا قاسىنا ىلەستىرىپ جۇرەتىن» دەپ جازادى.

ءبىز تولەگەن ارشانوۆتىڭ جيەنى وتەپبەرگەن تولەگەنوۆپەن (سۋرەتتە) اڭگىمەلەستىك. «تولەگەن ارشانوۆ قۇرمانعازى، دينانىڭ كۇيلەرىن تارتقان. قاتارىنان وزعان شەبەر كۇيشى بولعان. ءزاريا دەگەن قىزى پوليگوندا تۇرعاندا «پاپا»، «ماما» دەپ جۇگىرىپ جۇرگەن قىز عوي، جارىلىستان قورقىپ كەتىپ، ءتىلى بايلانىپ قالعان. ومىردەن ءتىلى شىقپاي كەتتى.

1958 جىلى قالي جانتىلەۋوۆ، عاريفوللا قۇرمانعاليەۆ، قادىر مىرزاليەۆ كەلدى. كۇي تىڭداپ كەتتى... قادىر مىرزاليەۆ تولەگەن اكەمدى كوپ زەرتتەدى، بىراق شىعارمادى. جاڭاقالادا ەرتەرەككە №24 اۋىل، «ارشاننىڭ اق قىستاۋى» دەگەن بولدى. سول جەردە دۇنيەگە كەلدى. تاسماعانبەت پەن ارشان بىرگە تۋعان. ارشان دا بالا بولماي، سول كىسىگە بەرىپ، ارشانوۆ بولىپ كەتتى. مەن كىشكەنتايىمدا انامدى كورمەدىم، جيەن بولام. تولەگەن اكەم ءوزى تاربيەلەدى مەنى. قۇرمانعازىمەن رۋلاس، قىزىلعۇرت بولدى.

1952 جىلى «ماي» كولحوزىنا كوشىپ كەلدى تولەگەن. جالعىز ۇلى تولەش 1926 جىلعى. قۇرمانعازىنىڭ پورترەتىن جاساتتى قارت، سوعان قاراپ قويىپ، كۇيىن تارتىپ وتىراتىن ەدى. ول كەزدە كاندالا دەگەن بار، پورترەتتى، دومبىرانىڭ تىسىن كاندالا جەپ قويىپ، كەلىنى قيبات وتقا جاعىپ جىبەردى. ارابشا جازاتىن، كوپ قاعازىن بىزگە جەتكىزبەي، ءبارىن وتقا جاعىپ جىبەردى. بىزگە دە كۇن كورسەتپەدى عوي. ارتىندا قالعان جالعىز دومبىراسىن كەلىنى ءوز توركىنىنە بەردى، ول كۇتىم كورمەي سىندى عوي...

ول كەزدە جەرگىلىكتى راديو تولەگەن اكەمنىڭ كۇيىن جازىپ الدى. بىراق سونى كۇندە تانەرتەڭ تولەگەننىڭ اتىن ايتپاي بەرىپ ءجۇردى. تولەگەن اكەم جالعىز ۇلى تولەشپەن قاتار جاتىر. ەكەۋىنىڭ زيراتى ءبىر قورشاۋدىڭ ىشىندە. اكەم 1963 جىلى ومىردەن ءوتتى. ءبىز شەشەم دامەش، ءزاريا، باعىم قالا بەردىك» قۇرمانعازىنىڭ «بوزشولاق» كۇيىنىڭ II ءتۇرىن، «ماشينا» كۇيىن تولەگەن ارشانوۆ جەتكىزگەن. 1936 جىلى قۇرمانعازىنىڭ «قايران شەشەم» كۇيىن بىزگە جەتكىزگەن تولەگەن ەدى. ونى احمەت جۇبانوۆ جازىپ العان. وتە جىگەرلى، جالىندى كۇي وركەسترگە وزگەرىسسىز ءتۇستى. سول نۇسقا ءالى كۇنگە ايتىلىپ كەلەدى.

قازاقتىڭ كۇيلەرىنىڭ بۇگىنگى كۇنگە جەتۋىنە اتاقتى دومبىراشىلار دينا، وقاپ قابيعوجين، ناۋشا، ماحامبەت بوكەيحانوۆتار، عىلمان حايروشەۆ، قالي جانتىلەۋوۆ، تولەگەن ارشانوۆ، سماعۇل كوشەكباەۆتاردىڭ سىڭىرگەن ەڭبەگى ۇشان-تەڭىز.

1936 جىلى مەڭدىعالي سۇلەيمەنوۆ، تولەگەن ارشانوۆ جانە باسقا دا ونەرپازداردى الماتىعا الدىرعان. جۇماتاي كۇيشى ورىندىقتا اياعى جەرگە جەتپەي وتىرعاندىقتان، ەلگە كەرى قايتاردى دەگەن اڭگىمە بار. ال ت. ارشانوۆتىڭ نە سەبەپتى كەرى ورالعانى بەلگىسىز. 1936 جىلى كۇيشىلەر بايقاۋىنان كەيىن احمەت جۇبانوۆ «قۇرمانعازىنىڭ «اداي» كۇيىن شەبەر ورىنداعان بىردەن-ءبىر ادام – تولەگەن» دەپ جازعان «جۇلدىز» جۋرنالىنا.

سول جىلداردى مارقۇم نۇرسۇلتانوۆ تىلەك بىلاي ايتقان ەدى: «قارت بارىنەن دە بۇرىن كەتتى. وتەپبەرگەننىڭ شەشەسى باعىم قايتتى، ءزاريا، سارىكول قىستاعىندا دامەش كەمپىرى قايتتى، ءبارى قاراعايدا جەرلەندى. 1953 جىلى ەمتيحان تاپسىراتىن بولىپ اكەم، اعام – ءبارىمىز دامەش اپانىڭ قولىنان ءدام تاتىپ، ۇيىندە ون كۇن جاتتىق. ءۇيى – ەسكى سامان ءۇي بولدى. كىرەبەرىس قازاندىق، سوسىن تاعى ءبىر بولمە، شاي ىشەتىن دە، جاتاتىن دا سول جەر. تولەگەن تەمەكىسىن تارتىپ وتىراتىن ۇيدە. ءبىز بالامىز، اسپاندا سامولەت ۇشىپ بارا جاتسا، ءبىز ەسىمىز كەتىپ قارايمىز. سوندا تولەگەن اتا: «ەرتەڭ ءلاتيفا بالاسىنىڭ سامولەت ايداعانىن كورەدى» دەپ اجەمە ايتاتىن. كۇلدىرەتىن. سول ۇيدە، ايتەۋىر، كارتا ويناپ وتىراتىن جينالىپ. الپىستان اسقان بەينەسى كوز الدىمدا».

ەرجان قابدۋللين: «تولەگەننىڭ قادىر-قاسيەتىن بىلمەدى. ول كەزدە مەن بالامىن. ول كىسىنىڭ كۇي تارتۋ قۇدىرەتى باسقاشا بولدى. انام مەنى كىشكەنتايىمنان دومبىرا ۇيرەنسىن دەپ سۇيرەپ، ناسىرەتدين كۇيشىنىڭ، تولەگەن اتانىڭ الدىنا الىپ بارعان. ناسىرەتدين دومبىرا جاسايتىن. ماعان ءۇش بۇكتەيتىن دومبىرا جاساتىپ، تولەگەننىڭ الدىنا اپاردى. تولەگەن كۇي تارتقاندا ۇشقان شىبىننىڭ داۋىسى ەستىلمەيتىن ۇنسىزدىك ورنايتىن. مەن ەسىم كەتىپ قاراپ وتىرام، قۇدىرەتتى بولىپ كەتەتىن. بەرىلىپ تارتاتىن، جان-تانىمەن، ونىڭ تارتقان كۇيىندە سونداي قۇبىلىس بولاتىن، ەسىمىز كەتىپ تىڭداپ، ەرەكشە ءبىر كۇيدى باسىمىزدان كەشەتىنبىز.

قالي جانتىلەۋوۆ پەن عاريفوللا كەلىپ جۇرەدى. ءبىرتۋار، قايتالانبايتىن تۇلعانى كەزىندە باعالاي الماعانىمىز وكىنىشتى. ءبىر اۋىلعا عانا ەمەس، قازاقتىڭ باسىنا بىتكەن دارا تۇلعا تولەگەننىڭ قادىرىنە جەتە المادىق. اۋىلدا جۇرگەن ءبىر جىگىتتى احمەت جۇبانوۆ سوناۋ الماتىعا جايدان-جاي شاقىرتپاعان شىعار... دارا، تۋما تالانت بولعانىن پالەن جىل وتكەن سوڭ ءبىلىپ وتىرمىز. قارا سۋعا تۇسەتىن كۇي تارتقاندا، قول سوعىسى ەش باسەڭدەمەيتىن. قارسى الدىندا وتىرىپ تىڭدادىم تالاي.

قالي جانتىلەۋوۆ ءجيى كەلىپ تۇردى. كەلگەن سايىن قالي «سوقىر يششاندى» تارتتىرادى ەكەن. ول كۇيدى تولەگەننەن ارتىق ەشكىم تارتا الماپتى. ءتىپتى قالي دا تارتا الماعان دەيدى. عاريفوللاعا ءبىر-ەكى ءان سالدىرىپ، ءوزى دەمالىپ تارتادى ەكەن. قايتارىنىڭ الدىندا قالي كەلگەندە «قايران توكە، قور بولىپ جاتىر ەكەنسىڭ» دەپ جىلاپ كەتىپتى دەيدى. ورنىنان تۇرا الماپتى تولەگەن...»

ەل ىشىندە اڭگىمە بار. «تايىردىڭ اكەسى جاروكوۆتى كوردىم، اڭگىمەلەستىم» دەيدى ەكەن 94 جاستاعى ءبىر قاريا. سوندا جاروك: «قۇرمانعازى، دينا، داۋلەتكەرەي، سەيتەكتى كوردىم، بىراق بارىنەن دە تولەگەن ارتىق تارتاتىن ەدى، ونىڭ سيقىرى – ساۋساعىندا» دەپتى. ونى «حالىق جاۋى» دەپ سوتتاتىپ جىبەرگەن. سىبىردە اعاش كەسىپ جۇرگەندە ساۋساعى ءۇسىپ كەتىپ، دومبىعىپ، ەلگە كەلگەن سوڭ: «ءاي، ساۋساق بۇرىنعىداي ەمەس قوي» دەپ ايتادى ەكەن. بىراق سول ساۋساقپەن كۇيدى بارىنەن ارتىق تارتقان دەيدى. بىراق اۋىلدا ول تۋرالى ايتىلعان جوق، ءوزى دە اڭگىمەلەمەگەن.

العاباس اۋىلىنا جاقىندا دومبىراشى ە. نابيەۆتى ەرتىپ، تاعى بارىپ كەلدىم. ءبىزدى اۋىل اكىمدىگىنىڭ قىزمەتكەرى ايگۇل قادىرعاليقىزى الىپ ءجۇردى. ماقسات – سانادا قايتا جاڭعىرتۋ، سول كۇندەرگە ورالۋ بولدى. ءبىز اۋىلدان تولەگەن ارشانوۆتى كورگەن تاعى ءبىر اقساقالدى كەزدەستىردىك. ول – 87 جاستاعى ميراس جۇماشەۆ. ول كەزدە ميراس اقساقال 15-16 جاستا بولىپتى. «1952 جىلى جاڭاقالادان كوشىپ كەلگەنىن كوردىم. قىرمان باسىندا قاراۋىلشىق بولىپ قىزمەتكە ورنالاستى. كارتا وينايدى. ءبىر كۇنى چاپاەۆ اۋداندىق گازەتىنە لاقاپ اتپەن «قىرمان باسىندا كۇركىلدىكتەر» دەگەن ماقالا شىقتى. ىشىندە مەن دە بارمىن، شۋىلداسىپ، گازەتتى وقىپ الدىق. سويتسەك، ونى جازعان جەرگىلىكتى پارتيا كوميتەتىنىڭ حاتشىسى ەكەن.

تولەگەن اعانى ءبارى قوناققا شاقىرادى. دومبىرا تارتىپ وتىرادى، قاتتى تەرلەيدى، دەمىكپە ادام عوي. ول كىسىنىڭ ونەرىنە، قادىر-قاسيەتىنە جەتە المادىق سول كەزدە. سويتسەك، قاتارىنان وزعان ونەرلى ادام بولعان ەكەن عوي، اتتەڭ-اي!» – دەيدى ميراس اقساقال.

ناسىپقالي قايىرقوموۆ،

ەڭبەك ارداگەرى:

– ارشانوۆ تولەگەن مەنىڭ اتامنىڭ ناعاشىسى بولدى. تولەگەننىڭ اكەسى تاسماعانبەتتى دە كوردىم، قولىنا سۋ قۇيىپ، قولىنان ەت اسادىم. كوبەش – ەكىنشى ۇلى. ال تولەگەن ءبىر كوزى قىليلاۋ، كىشكەنتاي بويلى بولدى. ءان دە ايتتى. تولەگەننىڭ تولەش دەگەن ۇلى، باعىم دەگەن قىزى بولدى. باعىم اتىراۋ جاقتا تۇرمىسقا شىققان، بوس بولعان سوڭ بايى ەلگە اكەلىپ تاستاعان. ەرىپ كەلگەن بالاسى وتەپبەرگەن تولەگەننىڭ قولىندا ءوستى. تولەگەنوۆ بولىپ جازىلدى...

قالي جانتىلەۋوۆ اۋىلعا كونتسەرتكە كەلگەندە مىندەتتى تۇردە تولەگەنگە سوعاتىن، شاي ءىشىپ، كۇي تارتتىرىپ كە-تەتىن. قول سوعىسىنا قىزىعاتىن ەدى. مەنى شاقىرىپ الادى، ول قارتتىڭ ونەرىن ەشكىم جالعاستىرعان جوق. ۇلى تولەش تىڭقىلداتىپ تارتاتىن، ەسەپشى بولدى. تولەگەنگە جالعىز قويىن سويىپ، تورگە وتىرعىزىپ، كۇي تارتقىزاتىن. ورنى ءتور، ەلدىڭ الاقانىندا بولدى. جالعىز ۇلى تولەشتىڭ ايەلى قيبات تارتىپسىزدەۋ، ءۇيدىڭ قىزى بولدى، قارتتى سىيلامادى، قادىرلەمەدى. اتاسىنا كەلگەن كىسىنى جاراتپادى.

تولەگەن قايتىس بولىپ، ومىردەن وتكەندە ءوز مارتەبەسىندە بولا المادى. قازاسىنا قاتىستىم... حالىقتىڭ ارا-سىندا ءبىر توكەڭ بولدى. سول كەزدە ءبىر كىسى كەلىپ ءان ايتسا، اجەم جىلاپ وتىرىپ تىڭدايتىن. تولەش 1954 جىلى ۇيلەندى. مەن 4, قيبات 7-سىنىپتا وقىدى. ول كەزدە جاپپاي ساۋاتسىزدىقتى جويۋ كەرەك دەپ ءبارىن بىرگە وقىتتى. قيبات جيىرمادا بولعان شىعار، باياعىدا ازىرلەنىپ قالعان، تىرسيعان قىز. 7-سىنىپتى ءبىتىردى دە، ەسەپشى تولەش-كە شىقتى، قوناي كەلدى دۇنيەگە، قىزدارى دا بولدى، 1,5-2 جىل بىرگە تۇردى دا، مىنەزى شامالى بولىپ، بولەك كەتتى.

تولەگەنمەن ەستە قالعان ءبىر جايتتى ايتايىن. 1961 جىل. ءبىر وتار قوي باعىپ ءجۇرىپ، ۆەلوسيپەدپەن دۇكەنگە كەلگەم. كوشەدە تولەگەن قارت ءوتىپ بارا جاتىر ەكەن، ماعان: «ءاي، قايدا باراسىڭ، قويدى كىمگە تاستاپ كەتتىڭ؟» دەدى. ءجىپ-جىڭىشكە ەتىپ موحوركا وراپ تارتاتىن. ساقالسىز، مۇرتتى ادام، ونىسى سارعايىپ كەتكەن تەمەكىدەن. «دۇكەنگە كەلەمىن» دەدىم. «مال قايدا؟» دەپ كۇلىپ، وينادى. سوڭىنان دا قوناقتىقتا، كورگەن جەردە: «مىنا ناسىپقالي مالدى تاستاپ، اۋىلعا دۇكەنگە كەلىپ ءجۇر» دەپ مەنى ۇيالتقىسى كەلەتىن. مەن جاسپىن، ول كىسىنىڭ ازىلىنە ءجوندى جاۋاپ بەرە المايمىن.

ول كىسى بىزگە كەلگەندە اجەم مىندەتتى تۇردە «تولەگەنجان كەلدى» دەپ، كورشى- كولەمدى شاقىرىپ، قوناق قىلاتىن. كۇي تارتقاندا تۇلا بويىن قاتتى ۇستايدى، وتە تارازى، الاسا ادام، سول جاق كوزىندە اق بار، كۇيدى بەرىلىپ تارتقاندا كوزى اقيىپ، اسپانداپ شىعىپ كەتە جازدايتىن. ءبىر ورنىندا وتىرا المايتىن، عاجاپ، اقكوڭىل ادام. ايەلىنە دە ءبىر اۋىز قاتتى ءسوز ايتقانىن ەستىگەن جوقپىز. كەيبىرەۋلەر ۇقساپ قوناقتىقتا سىڭارەزۋلەنىپ، ءوزىن كورسەتكىسى كەلىپ، ءسوز تالاستىرىپ وتىرمايتىن.

اكەسى تاسماعامبەت تەرى يلەيتىن، ءيشى بولدى. شەلەك تۇپتەۋ، وڭداۋمەن اينالىستى. سوعىس ۋاقىتىندا قۇلاعان سامولەتتىڭ سىنىعىن جيناپ، اق اليۋمينيدەن شەلەك جاساپ، ءتۇبىن اعاشپەن تۇپتەيتىن. شەبەر ادام بولدى. تولەگەننەن كىشى كوبەش دەگەن ءىنىسى بولدى. كوبەشتىڭ جالعىز ۇلى عاريفوللا قايتتى، قازىر نەمەرەلەرى بار. تاسماعامبەت قاراعايدا كوبەشتىڭ قولىندا تۇردى.

تولەگەن ارشانوۆتىڭ زيراتى قاراعايلىدا جاتىر. ءبىز وسى جولى سوعا المادىق، سەبەبى ول ارانى سۋ الىپ كەتىپتى. 2012 جىلى بولعاندا ەسكىرىپ، قۇلپىتاسى جارتىلاي سىنىپ تۇرعان ەدى. قازىر نە كۇيدە؟ سۋ مەن جەل ءمۇجىپ، ابدەن قۇلاعىن شىعار... بالاسى وتەپبەرگەننەن سۇراعانىمىزدا «زيرات سول كۇيىندە جاتىر» دەدى... وسى جۇمىستى قولىنا الىپ، باسىن قايتا كوتەرىپ، قۇلپىتاسىن جاڭارتار بىرەۋ بار ما ەكەن؟ جىلدار جاسىرىپ، تاريح قويناۋىندا ەلەۋسىز قالعان تالانتتى جاندى تۇلعاعا، ءبىر عانا العاباس اۋىلىنىڭ ەمەس، ەلدىڭ ادامىنا اينالدىرار، اۋىلعا كەلگەن قوناققا «بىزدە تولەگەن ارشانوۆ بار!» دەپ ماقتانىشپەن ايتار كۇنگە جەتەر مە ەكەنبىز؟! قۇرمانعازىنىڭ كۇيلەرىن جەتكىزۋشى، ۇلى كومپوزيتوردى ۇرپاققا جالعاستىرعان ساناۋلى ادامنىڭ ءبىرى رەتىندە دە، ءوزى جەكە توپتى جارعان ءدۇلدۇل كۇيشى رەتىندە دە باعاسىن قاشان الار ەكەن؟

ۇلداي ساريەۆا،

ورال قالاسى

Abai.kz