ادەبيەت پەن رۋحانيات ەگىز. رۋحانياتسىز ادەبيەت قوقىس. ادەبيەتسىز رۋحانياتتىڭ دا وقىرمانى جوق. ادەبيەت – ادامنىڭ ىشكى جان دۇنيەسىن، سەزىمىن، وي-تولعانىسىن بەينەلەيتىن ءسوز ونەرى بولسا، رۋحانيات – ونداعى كەيىپكەردىڭ مورالدىق قۇندىلىقتارىن، سەنىمى مەن تانىمىن كورسەتەدى.

ادەبيەت اۋەلدە رۋحانياتتىڭ ايناسى. قاي كەزەڭنىڭ ادەبيەتىن الساق تا، وندا سول ءداۋىردىڭ رۋحاني دەڭگەيى، ادامگەرشىلىك قاعيدالارى، دۇنيەتانىمى كورىنىس تابادى. مىسالى، اباي قۇنانبايۇلى شىعارمالارىندا ادام بولمىسى، ار-وجدان، يمان، ءبىلىم مەن تاربيە ماسەلەلەرى جان-جاقتى دا تەرەڭ قوزعالادى. سوندىقتان دا ونىڭ ولەڭدەرى مەن قارا سوزدەرى قازاق رۋحانياتىنىڭ بيىك شىڭىنا اينالدى.

ەندىگى كەزەكتە ادەبيەت – رۋحاني تاربيە قۇرالى. كوركەم شىعارما ارقىلى ادام جاقسىلىق پەن جاماندىقتى ىشىنەن سەزىنەدى، ءومىردىڭ ءمانىن بولمىسىمەن تۇسىنەدى، «مەن نە ىستەپ ءجۇرمىن» دەپ وزىنە سۇراق قويا باستايدى. مىسالى، ورالقان بوكەيدىڭ «اتاۋ كەرە» رومانى تەك كوركەم كارتينا ەمەس، وندا جازۋشى «ارالار جاساعان قوعامدىق ءومىردىڭ دەڭگەيىنە جەتۋ ءۇشىن ادامزات بالاسىنىڭ الدىندا الىدە ۇزاق تالاي جول جاتىر» دەپ باستاۋ ارقىلى ادامنىڭ قاشاندا تاربيەگە مۇقتاج ەكەنىن كورسەتىپ، اينالاعا(تابيعاتقا) اقىل كوزىمەن قاراۋدى ەسكەرتەدى.... جاھاندانۋدىڭ قاۋپىن بۋدان ارالار ارقىلى بەردى. بۇل روماننان وقىرمان رۋحاني قۇندىلىقتاردى اياققا تاپتاعان «تاعان» اتتى باس كەيپكەردى كورەدى.

رۋحانياتسىز ادەبيەت ءولى. ەگەر شىعارمادا رۋحاني تەرەڭدىك بولماسا، قانشا سۇلۋ سوزبەن ورسەڭدە تەك جالاڭ بايانداۋمەن شەكتەلىپ، وقىرمانعا ەش اسەر ەتپەيدى. ال رۋحاني مازمۇنى باي ادەبيەت ادامدى تولعاندىرىپ، ادام جان دۇنيەسىندە تولقىن تۋدىرادى، كەيدە ءتىپتى وقىرماننىڭ ومىرلىك باعىتىن وزگەرتۋى دە مۇمكىن.

ادەبيەت پەن رۋحانيات – ۇلتتىق بولمىستى ساقتاۋعا قىزمەت ەتۋى كەرەك. ادەبيەت ارقىلى ۇلتتىڭ ءتىلى، ءداستۇرى، دۇنيەتانىمى ۇرپاقتان-ۇرپاققا بەرىلەدى. بۇل تۇرعىدا قازاق ادەبيەتى حالىقتىڭ رۋحاني قازىناسىن ساقتاۋشى قىزمەت اتقاردى. بۇگىنگى كۇندە قازاق تاۋدان تۇسسەدە ءالى تاۋدى، اڭشىنى، تازىنى جازعان شىعارمالاردىڭ وقىلىمى تومەن.

ادەبيەت ول رۋحانياتتىڭ كورىنىسى عانا ەمەس، رۋحانيات جاسايتىن جانە دامىتاتىن كۇش. ال رۋحانيات بولسا ادەبيەتتىڭ وزەگى. سولاي وقىرماندى كەمەلدىككە، ىزگىلىككە، رۋحاني بيىكتىككە جەتەلەيدى.

ال وندا قوجا احمەت ياسساۋي، جىراۋلار پوەزياسى، اباي، شاكارىم، ماشھۇر ءجۇسىپ كوپەيۇلى ت.ب. قالامگەرلەر شىعارمالارىنداعى رۋحانيات قايدان كەلدى. يسلام ءدىن عانا ەمەس تۇتاس وركەنيەت. ارينە يسلام ءدىنى قازاق ءۇشىن رۋحانياتتىڭ قاينار كوزى. يسلامنىڭ باس كىتابى قۇران اراب ادەبي ءتىلىنىڭ ەڭ بيىك شىڭى.

قۇران ءماتىنى – پوەتيكالىق ريتم مەن ىرعاققا نەگىزدەلگەن،تەرەڭ مەتافورالارعا، كوركەم بەينەلەۋگە، سيمۆولدارعا باي;

ايتاتىن وي قىسقا، بىراق ماعىنالىق تەرەڭ قۇرىلىمعا يە.

قۇران تەك ءدىني ءماتىن ەمەس، كوركەم ادەبيەت. قۇرانداعى بايانداۋ ءتاسىلى پوەتيكالىق پروزانىڭ ەرەكشە ءتۇرىن قالىپتاستىردى. بۇل ستيل كەيىنگى اراب جانە مۇسىلمان ادەبيەتىندە كەڭىنەن قولدانىلدى.

ول كەيىنگى بارلىق مۇسىلمان ادەبيەتىنە ستيلدىك جانە مازمۇنىنا تىكەلەي اسەر ەتتى.

ەكىنشى كىتاپ حاديس – پايعامبار مۇحاممەدتىڭ (س.ا.ۋ.) ايتقان سوزدەرى مەن ءىس-ارەكەتتەرى تۋرالى دەرەكتەر جيىنتىعى.

حاديستەر:قىسقا ءارى نۇسقا ستيلىمەن ەرەكشەلەنەدى، ءدوپ سويلەۋ مادەنيەتىن دامىتتى، شەشەندىك ونەردىڭ ۇلگىسى، مورالدىق-ەتيكالىق باعىت بەرەدى. سوندىقتان حاديس تە يسلام ادەبيەتىنىڭ ديداكتيكالىق (تاربيەلىك) پروزانىڭ نەگىزىن قالادى. اتالمىش ادەبيەت قوعامداعى مىنەز-قۇلىق نورمالارىن قالىپتاستىرۋدا ماڭىزدى ءرول اتقاردى.

يسلام پوەزيانىڭ دامۋىنا ىقپال ەتتى (مىسالى، سوپىلىق پوەزيا), پروزالىق شىعارمالارعا وي تەرەڭدىگىن بەردى، مورال، ادىلەت، ادامگەرشىلىك تاقىرىپتارىن كۇشەيتتى. مۇسىلمان الەمىندەگى كوپتەگەن كلاسسيكالىق اقىندار (مىسالى، رۋمي، فيردوۋسي، ناۋاي) قۇران مەن حاديستەن شابىت الدى.

قۇران – كوركەم ءسوزدىڭ رۋحاني نەگىزى، حاديس – دانالىق پەن تاربيەنىڭ كوزى، ال ەكەۋى بىرگە يسلام ادەبيەتىنىڭ فيلوسوفيالىق ءارى كوركەمدىك الەمىن قالىپتاستىردى.

رۋحانيات وزەگى قۇران مەن حاديس ءسوز ونەرىنىڭ دامۋىنا ەرەكشە ىقپال ەتكەن ماڭىزدى ادەبي فەنومەندەر، يسلام مادەنيەتىنىڭ ەستەتيكالىق، ەتيكالىق جانە فيلوسوفيالىق نەگىزىن قالىپتاستىردى.

قۇران مەن ءحاديستىڭ ىقپالى ناتيجەسىندە يسلام ادەبيەتىندە بىرنەشە باعىت قالىپتاستى: سوپىلىق پوەزيا (رۋحاني ىزدەنىس پەن جاراتۋشىعا ماحاببات فيلوسوفياسى);

ديداكتيكالىق ادەبيەت (تاربيەلىك شىعارمالار);

تاريحي جانە فيلوسوفيالىق پروزا.

اقىندار مەن ويشىلدار قۇران مەن ءحاديستى رۋحاني شابىت كوزى رەتىندە پايدالاندى. مىسالى، شىعىس كلاسسيكتەرى ادامگەرشىلىك، ادىلەت، ماحاببات تاقىرىپتارىن وسى ىلىمدەر نەگىزىندە دامىتتى.

ادەبيەتكە قۇران مەن ءحاديستىڭ رۋحاني-ەستەتيكالىق ىقپالى ەرەكشە بولدى.

كوركەم سوزدە «قاسيەت ۇعىمى» قالىپتاستى، ادەبيەتتە مورالدىق جاۋاپكەرشىلىك كۇشەيدى، ءتىل مەن ءستيلدىڭ تازالىعى باستى تالاپقا اينالدى.

قۇران – يسلام ادەبيەتىنىڭ تىلدىك ءارى كوركەمدىك شىڭى، ال حاديس – ونىڭ ەتيكالىق جانە ديداكتيكالىق نەگىزى. ەكەۋىنىڭ سينتەزى يسلام وركەنيەتىندە ەرەكشە ادەبي ءداستۇردىڭ قالىپتاسۋىنا جول اشتى. بۇل ءداستۇر بۇگىنگى كۇنگە دەيىن ءوز ماڭىزىن جوعالتقان جوق.

قازاق ادەبيەتى – تۇركىلىك مادەنيەت پەن يسلام وركەنيەتىنىڭ توعىسقان كەڭىستىگىندە قالىپتاسقان رۋحاني جۇيە. VIII–IX عاسىرلاردان باستاپ يسلام ءدىنىنىڭ تارالۋىمەن بىرگە قۇران مەن حاديس ءىلىمى قازاق دالاسىنىڭ رۋحاني-مادەني ومىرىنە تەرەڭ ەنە باستادى. بۇل ءۇردىس تەك ءدىني ساناعا عانا ەمەس، سونىمەن قاتار ادەبيەت پەن ءتىلدىڭ دامۋىنا دا ىقپال ەتتى.

يسلام ءدىنىنىڭ تارالۋى ناتيجەسىندە قازاق ادەبيەتىندە جاڭا تاقىرىپتار مەن يدەيالار پايدا بولدى:

اللانى تانۋ، يمان، تاعدىر ۇعىمدارى;

ادامگەرشىلىك، ادىلەت، سابىر، شۇكىر فيلوسوفياسى;

دۇنيەنىڭ وتكىنشىلىگى (فانيلىك) تۋرالى ويلار.

بۇل ۇعىمدار اۋىز ادەبيەتىنەن باستاپ جازبا پوەزياعا دەيىن كەڭىنەن تارادى.

قۇراننىڭ كوركەم ءتىلى مەن بەينەلى ويلاۋ جۇيەسى قازاق ادەبيەتىنە جاناما تۇردە اسەر ەتتى:

شەشەندىك سوزدەردىڭ مورالدىق تەرەڭدىگىن كۇشەيتتى;

مەتافورالىق ويلاۋ جۇيەسىن دامىتتى;

ءدىني-فيلوسوفيالىق پوەزيانىڭ قالىپتاسۋىنا نەگىز بولدى.

مىسالى، قوجا احمەت ياساۋي سارىنى، جىراۋلار پوەزياسىندا ءومىردىڭ وتكىنشىلىگى، ادىلەت پەن ار ۇعىمدارى قۇراندىق دۇنيەتانىممەن ۇندەس كەلەدى. قازاق ادەبيەتىندە سوپىلىق پوەزيانىڭ ىقپالى دا ماڭىزدى:

قوجا احمەت ياساۋي ءداستۇرى;

رۋحاني ماحاببات پەن اللاعا سۇيىسپەنشىلىك يدەياسى;

دۇنيەدەن باز كەشۋ جانە رۋحاني تازالىق ۇعىمى.

بۇل ءداستۇر قازاق جىراۋلارى مەن اقىندارىنىڭ شىعارمالارىندا جالعاسىن تاپتى.

قۇران مەن حاديس قازاق ادەبيەتىنىڭ يدەيالىق-فيلوسوفيالىق نەگىزىن بايىتتى. ولار ادەبيەتكە مورالدىق تەرەڭدىك، رۋحاني مازمۇن جانە ەستەتيكالىق بيىكتىك بەردى. قازاق ادەبيەتى يسلامدىق قۇندىلىقتاردى ۇلتتىق دۇنيەتانىممەن ۇيلەستىرە وتىرىپ، ەرەكشە كوركەمدىك جۇيە قالىپتاستىردى

قازاق ادەبيەتى يسلام وركەنيەتىنىڭ رۋحاني كەڭىستىگىندە دامىعاندىقتان، قۇران مەن حاديس يدەيالارى ونىڭ مازمۇنى مەن ەستەتيكاسىنا تەرەڭ اسەر ەتتى. بۇل اسەر اسىرەسە قوجا احمەت ياساۋي جانە جىراۋلار پوەزياسى، اباي قۇنانبايۇلى ولەڭدەرىندە ايقىن كورىنەدى.

قوجا احمەت ياساۋي – تۇركى سوپىلىق ادەبيەتىنىڭ نەگىزىن قالاۋشى. ونىڭ «ديۋاني حيكمەت» ەڭبەگىندە قۇران مەن حاديس يدەيالارى پوەتيكالىق فورمادا بەرىلگەن.

«حاق جولىنا كىرمەگەن ادام – حايۋانمەن تەڭ»

بۇل جول يسلامداعى رۋحاني كەمەلدىك يدەياسىمەن ۇندەس. قۇرانداعى ادامدى رۋحاني جەتىلۋگە شاقىرۋ يدەياسى ياساۋيدە پوەتيكالىق تۇردە داميدى.

«دۇنيە ءۇشىن قايعىرما، اقىرەتىڭدى ويلا»

بۇل حاديستىك مازمۇنداعى دۇنيەنىڭ وتكىنشىلىگى (فانيلىك) يدەياسىن بىلدىرەدى.

XV–XVIII عاسىرلارداعى جىراۋلار شىعارماشىلىعىندا يسلامدىق مورالدىق جۇيە كەڭ كورىنىس تاپتى.

اسان قايعى

«قيلى-قيلى زامان بولار،

سۋداي تاسىپ تولار،

جاقسى مەنەن جاماندى

اقىرىندا قۇداي الار»

بۇل جەردە “اقىرەتتە جاۋاپ بەرۋ” يدەياسى قۇرانداعى مورالدىق جاۋاپكەرشىلىكپەن ۇندەس.

بۇقار جىراۋ

«ادامزاتتىڭ بالاسى –

ءبىر-بىرىنە قوناق قوي»

بۇل وي حاديستەگى “دۇنيە – وتكىنشى، ادام – جولاۋشى” كونتسەپتسياسىمەن سايكەس كەلەدى.

جۇسىپبەك قوجا شايقىيسلام، شاكارىم قۇدايبەردىۇلى سىندى كوپتەگەن تۇلعالاردىڭ يسلام حيكمەتتەرىن، پايعامبارلار تاريحىن نازيرالىق جولىمەن جازعان ەڭبەكتەرى، سونىمەن بىرگە ءوزىمىزدىڭ قازاقى اۋەندەگى «كەشەگى وتكەن  زاماندا، ءدىن مۇسىلمان اماندا» دەپ باستالاتىن پوەما، ەپوستىق جىرلارى، قازاق حالقىنىڭ باتىرلار جىرى «باقتياردىڭ قىرىق بۇتاعى»، «قىرىمنىڭ قىرىق بۇتاعى» سىندى داستاندار بۇنىڭ جاندى مىسالى.

XIX–XX عاسىرلارداعى قازاق جازبا ادەبيەتىندە يسلامدىق يدەيالار ايقىن كورىنەدى:

اباي قۇنانبايۇلىنىڭ مورالدىق-ەتيكالىق ءىلىمى;

ءدىني-اعارتۋشىلىق باعىتتاعى عۇمار قاراش، ءشادى جاڭگىروۆ، مايلىقوجا سۇلتانقوجاۇلى، نۇرجان ناۋشاباەۆ، تۇرماعمبەت ىزتىلەۋوۆ، اقمولا مۇحاممەدياروۆ،ابۋباكىر كەردەرى، ماقاش قالتاەۆ، نۇرجان نادشاباەۆ، مۇسابەك بايزاقۇلى، ءارىپ تاڭىربەرگەنوۆ، ءيمانجۇسىپ  قۇپانۇلى قاتارلى اقىندار شىعارماشىلىعى.

اسىرەسە ابايداعى يمان، ادىلەت، ار-وجدان ماسەلەلەرى يسلامدىق مورالمەن تىعىز بايلانىستى.

يسلامدىق مورال مەن راتسيونالدىق ويلاۋ جۇيەسى تەرەڭ سينتەزدەلگەن.

«اللانىڭ ءوزى دە راس، ءسوزى دە راس»

بۇل قۇراننىڭ ابسوليۋت اقيقات ۇعىمىمەن تىكەلەي بايلانىستى.

«يمان دەگەن – اللا تاباراكا ۋا تاعالانىڭ شاريكسىز، عايىپسىز بىرلىگىنە يلانۋ»

بۇل جەردە اباي يماندى تەك سەنىم ەمەس، فيلوسوفيالىق تانىم رەتىندە تۇسىندىرەدى.

«ماحابباتپەن جاراتقان ادامزاتتى،

سەن دە ءسۇي ول اللانى جاننان ءتاتتى»

بۇل جولدارداعى “ماحاببات” كونتسەپتسياسى سوپىلىق پوەزياداعى جانە قۇرانداعى اللانى ءسۇيۋ يدەياسىمەن تىكەلەي بايلانىستى.

ال حاديس قازاق ادەبيەتىندەگى ناقىل ءسوز، باتا، شەشەندىك ونەردىڭ قالىپتاسۋىنا نەگىز بولدى.

«ادامداردىڭ ەڭ جاقسىسى – ادامدارعا پايدالى بولعانى»

بۇل يدەيا قازاق بيلەرىنىڭ سوزدەرىندە:

«جاقسىنىڭ اتى ولمەيدى، عالىمنىڭ حاتى ولمەيدى»

تۇرىندە جالعاسىن تاپقان.

حاديس قازاقتىڭ تاربيەلىك ادەبيەتىنە ەرەكشە ىقپال ەتتى. ونىڭ اسەرى:

قىسقا، ناقىل سوزدەر ءداستۇرىنىڭ دامۋى;

مورالدىق-ەتيكالىق باعىتتىڭ كۇشەيۋى;

شەشەندىك ونەردىڭ قالىپتاسۋى.

بيلەر مەن شەشەندەردىڭ (تولە بي، قازىبەك بي، ايتەكە بي) سوزدەرىندەگى ادىلدىك، تۋرالىق، ادامگەرشىلىك قاعيدالارى حاديستىك ويلاۋ جۇيەسىمەن ۇندەس.

قۇران مەن حاديس قازاق ادەبيەتىنىڭ يدەيالىق وزەگىن قالىپتاستىردى. ياساۋي سوپىلىق پوەزيا ارقىلى رۋحاني تەرەڭدىك بەرسە، جىراۋلار ونى ۇلتتىق دۇنيەتانىممەن ۇشتاستىردى، ال اباي بۇل ءداستۇردى فيلوسوفيالىق دەڭگەيگە كوتەردى. وسىلايشا يسلامدىق ءىلىم قازاق ادەبيەتىنىڭ كوركەمدىك جانە رۋحاني جۇيەسىن بايىتتى.

نۇرحالىق ابدىراقىن

Abai.kz