1936 جىلى 17-26 مامىر ارالىعىندا ماسكەۋدە قازاق مادەنيەتىنىڭ ونكۇندىگى ءوتتى. بۇل شارا قازاق حالقىنىڭ ونەرى مەن مادەنيەتىن بۇكىل كەڭەس وداعىنا تانىتقان تاريحي وقيعا بولدى. ونكۇندىك قازاق مادەنيەتىنىڭ دامۋىنا جاڭا سەرپىن بەردى. وسىنداي ءىرى شارانى ۇيىمداستىرۋدا شەشۋشى ءرول اتقارعان تۇلعا، جاباساقتىڭ تۋماسى – تەمىربەك جۇرگەنوۆ. شارانىڭ ۇيىمداستىرىلۋى مەن ونىڭ جوعارى دەڭگەيدە وتۋىنە سول جىلدارى حالىق اعارتۋ كوميسسارى بولعان تەمىربەك قاراۇلى جۇرگەنوۆتىڭ ەڭبەگىنىڭ زور بولعانىن ايتپاي وتۋگە بولمايدى. تومەندە وسى مادەني شاراعا بارعان اققۇمنىڭ پەرزەنتى ءالىم الماتتىڭ ەستەلىكتەرىنە توقتالىپ، شىنايى تاريحي باعاسىن بەرۋگە تىرىسامىز.

«جاڭا مادەني بەتبۇرىس»

جاباساقتىڭ ءبىرتۋار پەرزەنتى تەمىربەك جۇرگەنوۆ (قاراڭىز: قازاق سوۆەت ەنتسيكلوپەدياسى، 4-توم، 531-بەت; اقتوبە ەنتسيكلوپەدياسى. 441-بەت، «تەمىربەك جۇرگەنوۆ»، «سارىارقا» ب. 2018. 12, 199-بەت.، كارتەن ب. قاس ۇلەكتەن تۋعان كاتەپتى...// 27.11. 2014. aqtobegazeti.kz) قازاق جەرىنە كەلىسىمەن قىسقا عانا ۋاقىت ىشىندە ۇلكەن وزگەرىستەر جاسادى. جۇرگەنوۆتىڭ ارقاسىندا كوپتەگەن مەكتەپتەر، تەاترلار بوي كوتەردى. قازاقستانعا كەلمەستەن بۇرىن تەمىربەك جۇرگەنوۆ وزبەك سسر-نىڭ حالىق اعارتۋ كوميسسارى بولعان كەزدە قازاق اسسر-ءنىڭ ءبىرىنشى حاتشىسى ميرزوياننىڭ وتىنىشىمەن وعان عابيت مۇسىرەپوۆ كەلەدى. كەلگەندەگى سەبەبى قازاق اسسر-نىڭ مادەنيەتى مەن وقۋ-اعارتۋ ءىسىنىڭ تۇرالاپ، قۇردىمعا كەتىپ بارا جاتقانىن جەتكىزىپ، وسى سالانى قولعا الۋىڭ سۇرايدى. عابيت مۇسىرەپوۆ تەمىربەك جۇرگەنوۆتى 10 كۇننىڭ ىشىندە ارەڭ دەگەندە كوندىرىپ، جۇرگەنوۆتى قازاقستانعا الىپ كەلەدى (قاراڭىز:يلياسوۆا، ك.م. تاعدىر-تاريح:سكريپكاشى ءالىم الماتتىڭ كۇندەلىكتى ءومىرى، 45-بەت). ميرزوياننىڭ الدىنا كەلگەن تەمىربەك جۇرگەنوۆ 3 شارت قويادى.

• مەنى «بايدىڭ تۇقىمى» دەپ ءتىل تيگىزىپ، قۋدالامايسىڭدار!
• مەنىڭ سالاما بولىنگەن قاراجاتتى باسقا سالالار كوز الارتپاۋىن قاداعالايسىڭ!
• مەنى ولكەلىك پارتيا بيۋروسىنا كىرگىزەسىڭ!

مۇنىمەن تولىق كەلىسكەن ميرزويان تەمىربەك جۇرگەنوۆكە سەنىپ، وسى 3 شارتتى قالتقىسىز ورىندايدى. تەمىربەك ميرزوياننىڭ سەنىمەن ابرويمەن اقتايدى. بارلىق قاراجاتتى وقۋ-اعارتۋ جۇمىسىنا جۇمسايدى.

قولىمىزداعى يلياسوۆا.ك.م. «تاعدىر-تاريح: سكريپكاشى ءالىم الماتتىڭ كۇندەلىكتى ءومىرى» جانە ب.مىرزاباي مەن ا.الماتوۆتىڭ 2018 جىلى «سارىارقا» باسپاسىنان شىققان «تەمىربەك جۇرگەنوۆ» اتتى ەڭبەكتەرىندە بىلاي دەپ جازادى:

«كاك موجنو گوۆوريت و سوزداني ۆۋزا، - ۆىسپرەننو ۆوسكليتسالي وني، - كوگدا داجە ۆ شكولاح نەت ۆوزموجنوستي نالاديت وبۋچەنيە نا رودنوم يازىكە؟!»

راتۋيا زا رازۆيتيە ۆىسشەگو وبرازوۆانياۆ كازاحستانە، ت.ك.جۋرگەنەۆ وتنيۋد نە ياۆليالسيا پۋستىم مەچتاتەلەم. ون رەالنو ۋچيتتىۆال، ي بولشە توگو، يسحوديل يز پريزنانيا زناچيتەلنوگو وتستۆانيا رەسپۋبليكي ۆ وبلاستي كۋلتۋرى. «سۋششەستۆۋيۋششايا شكولنايا سەت، - وتمەچال ون ۆ دوكلادە، پو داننىم ناركومپروسا كازاحستانا، وحۆاتىۆاەت... تولكو دو 17% كازاحسكي دەتەي شكولنوگو ۆوزراستا، ا پروچەگو نەسەلەنيا – دو 40%. نەگراموتنوست سرەدي كازاحسكيح ناسيلەنيە – 95%، سرەدي پروچەگو – 72%».

ايتالىق، وسى كەزدەگى قازاقستاندا ساۋاتسىز ادامداردىڭ ۇلەسى – 38% بولسا، قازاقتار اراسىندا كورسەتكىش – 43% قۇرادى. قازاق اۋىلدارىنداعى باستاۋىش ءبىلىم بەرۋ دەڭگەيى بالالاردىڭ تەك 50-60% قۇرادى.

سونىمەن ل.ميرزوياننىڭ تۇسىندا ت.جۇرگەنوۆتىڭ وقۋ-اعارتۋ، مادەنيەت، عىلىم، ونەر سالالارىنداعى قات-قابات شارۋالارى باستالىپ كەتەدى. سوۆەت بيلىگىنىڭ رەپرەسسيالاۋ ساياساتىنىڭ الدىندا عالىمجان وقۋ دەمالىسى ۋاقىتىندا الماتىعا كەلىپ، فايزوللا اعاسىمەن بىرگە تەمىربەك جۇرگەنوۆتىڭ ۇيىڭە سالەم بەرۋگە بارادى. «و، قارا بالا، جاقسى كەلدىڭ، - دەگەن تەمىربەك اعا فايزوللا اعايعا «وگونيوك» جۋرنالىن كورسەتەدى، جۋرنالدا «ع.ءابسالاموۆ – وزبەكستاننىڭ ەڭ ۇزدىك وقىعاڭ، تالانتتى مۋزىكانت بالاسى» – دەپ جازىلعان ەكەن(قاراڭىز:يلياسوۆا، ك.م. تاعدىر-تاريح:سكريپكاشى ءالىم الماتتىڭ كۇندەلىكتى ءومىرى، 46-بەت).

«تەكتىنىڭ تۇياعى»

1917 جىلى ءساۋىر ايىندا جاباساقتىڭ اققۇم جايلاۋىندا دۇنيەگە كەلگەن قازاقتان شىققان تۇڭعىش كاسىبي سكريپكاشى – عالىمجان ابدىسالاموۆ(قاراڭىز:ن.ءسۇيىن - سكريپكا تاعدىر. اققۇمدا اۋناپ وسكەن بالا...//16.01.2026. aqshamgazeti, ىستامبۇلدا ءالىم المات ەسىمدى قازاق ساربازى تۇرادى..، تالكەكە تۇسكەن تاعدىر...//2016. قازاقستان ۇلتتىق تەلەارناسى) – ماسكەۋدەگى ونكۇندىككە قاتىسقان ەكەن. بۇل تۋرالى «وگونەك» جۋرنالىنىڭ 1936 جىلعى شىعارىلىمىندا بار بولىپ شىقتى. اققۇمنىڭ پەرزەنتى عالىمجان 1936 جىلعى دەكادادا ك.بايسەيىتوۆا، ش.جيەنقۇلوۆانىڭ ونەرلەرى مەن س.سەيفۋلليننىڭ قازاق ادەبيەتىندەگى قىزمەتىنىڭ جيىرما جىلدىق مەرەيتويىنا قاتىستى جەكە سۋرەتتەرى «قازاق تەاترى» اتتى ماقالادا جاريالانعان ەكەن. ءۇش جاسىندا اكەسىنەن ەرتە جەتىم قالعان عالىمجاندى، اتاسى تورەمۇرات تاربيەلەيدى. ونىڭ ناعاشى جاعى دا وسال بولماعان. اجەسى سول ۋاقىتتاعى باسىقارا قوپاسىن جايلاعان قارا دەگەن اسا داۋلەتتى ادامنىڭ اۋىلىنان ەكەن. ءوز اناسى قانىمشا ساۋداقىزى اقساقال-ءتاۋىپ بولىسىن ۇزاق ۋاقىت باسقارعان توقا ءساتباي اۋىلىنىڭ قىزى بولعان. عالىمجاندى 5-6 جاسىندا اتاسى تورەمۇرات قاراقايدان باسىقارا قوپاسىنداعى قارا ناعاشى اتاسىنىڭ اۋىلىنا ەرتىپ اپارادى. تەمىربەك ناعاشىسى تاشكەنتتەگى وقۋىنان اۋىلعا دەمالىسقا كەلىپ جاتقان كەزى ەكەن. بارعاندا ناعاشى اتاسى قارا:

• عالىمجان، سەنىڭ ناعاشىڭ كىم؟ – دەپ سۇراپتى. سوندا عالىمجان:
• ءسىز تاي بەرەتىن ناعاشىمسىز، تەمىربەك اعا قالام مەن قاعاز بەرەتىن ناعاشىم، - دەپ جاۋاپ بەرىپتى.
• وۋ، مىناۋ قانداي اقىلدى بالا، اكەلىڭدەر تايدى، مىنگىزىندەر، - دەپ قارا ناعاشىسى ءماز بولىپتى. مىنە، عالىمجاندى «تەكتىنىڭ تۇياعى» دەۋگە بولادى (قاراڭىز:يلياسوۆا، ك.م. ءالىم المات: ءومىرى مەن ونەرى، 16-17 بەت.).

«تاعدىرىڭ تۇبەگەيلى وزگەرتكەن...»

ءالىم الماتتىڭ(عالىمجان) ەستەلىكتەرىندە: «1931 جىلى اعاسى فايزوللا باي-بولىستىڭ بالالارىن تۇبىندە وقۋدان شىعارادى دەپ شالقار ارقىلى پوەزبەن تاشكەنتكە كەلىپ، سول كەزدە وزبەكستاننىڭ ناركومپروسىن باسقاراتىن تەمىربەك جۇرگەنوۆكە جولىعادى. تەمىربەك عالىمجانعا ەڭ الدىمەن ءبىلىم الۋ كەرەكتىگىن ايتادى. ناعاشىسى كىم بولعىسى كەلەتىن سۇراعاندا- ماتەماتيك نەمەسە ينجەنەر دەپ جاۋاپ بەرىپتى. «قازاقتا ماتەماتيك كوپ، سەن دومبىرا تارتۋ بىلەسىڭ عوي، مۋزىكا ۋچيليششەسىندە سكريپكا اسپابىندا ويناۋدى ۇيرەتەتىن وقۋ بار» - دەپ، ونەر جولىنا ءتۇسىرىپ، تاعدىرىڭ تۇبەگەيلى وزگەرتەدى. ول زاماندا قازاق جەرىندە ماتەماتيك دايىنداۋ قيىن كەزەڭ ەدى. سوندىقتان دا ناعاشىسى مۋزىكا سالاسىنا وقۋعا كەڭەس بەرىپ، وقۋعا تۇسۋگە كومەكتەسەدى. تەمىربەك جيەنىڭ ونەرگە، مۋزىكا سالاسىنا بەيىمدەيدى.

ءالىم الماتتىڭ ءومىرى مەن تاعدىرىڭ تۇبەگەيلى وزگەرتكەن وقۋ-اعارتۋ، ونەر سالاسىنداعى قىزمەتىن زامانداستارى وتە جوعارى باعالاعان. مىسالى، س.سەيفۋللين «ءبىزدىڭ جۇرگەنوۆ – ىسكەر ناركوم» دەسە، ل.ميرزويان «جۋرگەنوۆ – جەلەزنىي ناركوم» دەپ رەسپۋبليكانىڭ وزگە باسشىلارىنا ۇلگى ەتكەن. ول ءبىر جىل وتەر-وتپەستەن، 1934 جىلى حالىق ونەرى قايراتكەرلەرىنىڭ ءى-سلەتىن ۇيىمداستىرىپ وتكىزەدى، سونداي-اق ماڭىزدى قاۋلىلاردىڭ («مۋزىكالىق تەاترلارعا كادرلار دايارلاۋ تۋرالى ءىس-شارالار تۋرالى»; «ۇلتتىق ونەردى دامىتۋعا بايلانىستى ءىس-شارالار تۋرالى») قابىلدانۋىنا مۇرىندىق بولادى(قاراڭىز:يلياسوۆا، ك.م. ءالىم المات: ءومىرى مەن ونەرى، 22-23 بەت.).

تەمىربەك جۇرگەنوۆتىڭ ماسكەۋدە وتكەن قازاق ادەبيەتى مەن ونەرىنىڭ ونكۇندىگىن وتە جوعارى دەڭگەيدە ۇيىمداستىرۋىنا قىسقاشا توقتالىپ وتەلىك.

ونكۇندىك 30-جىلدارداعى قازاق ونەرىن بايقاۋدىڭ بيىك شىڭى بولىپ بۇگىندە تاريحقا ەندى. ونىڭ جوعارعى دارەجەدە ءوتۋى، جاسىرماي ايتقاندا، تەمىربەك جۇرگەنوۆتىڭ ارقاسى ەدى. ول بولمايتىندى بولدىراتىن، ءسوزدى تىكەلەي ىسكە اينالدىرا بىلەتىن، جاۋاپكەرشىلىك پەن ءتارتىپتى بەرىك ساقتايتىن اسا ۇلكەن قايراتكەر ەكەنىڭ تانىتتى. ول كۇنى-ءتۇنى ۇيقىسىز قىزمەت ەتتى. ونىڭ مازاسىز تىرشىلىگىندە قىزمەتتەس بولعان ادامدار ءجيى ەسكە الاتىن. دايىندىققا 3 اي ۋاقىت كەتتى. ت.جۇرگەنوۆ دايىندىقتى كۇندەلىكتى تەكسەرىپ وتىردى. جالپى تاريحي دەرەكتەرگە سۇيەنسەك ماسكەۋگە 300 ونەرپاز بارعان ەكەن.

«ءتىرى قالعانىم تەمىربەك اعايدىڭ ارقاسى...»

تەمىربەك جۇرگەنوۆ حابارلاسىپ:

• عالىمجان، سەن ەندى تاشكەنتتەن الماتىعا اۋىساسىڭ، - دەپ مەنى احمەت اعا جۇبانوۆقا جىبەردى. الماتىداعى مۋزىكا ۋچيليششەسىنىڭ سكريپكا كلاسىندا وقي ءجۇرىپ، 70 ادامدىق دومبىرا وركەسترىنىڭ قۇرامىندا 6-7 بالا(4 قازاق، 1 تاتار، 2 ۇيعىر) دايىندىققا(رەپەتيتسيا) قاتىسىپ جۇردىك. احمەت اعاي مۋزىكا تاريحىنان ساباق بەردى. عانبار مەدەتوۆ دەگەن كۇيشى مەن ابىل اعاي(ا.ماحانوۆ) ەسىمدە، كوپشىلىگىنىڭ اتتارىن ۇمىتتىم. تەمىربەك اعا بىزدەرگە، بالالارعا ارنايى كوستيۋمدەر تىكتىردى، ماسكەۋدە وتەتىن 1936 جىلعى 10 كۇندىك قارساڭىندا. شەشەمىز ءبىزدى - ۇزاقباي اعانىڭ(ۇ.قۇلىمبەتوۆ), تەمىربەك اعانىڭ ۇيلەرىنە ءجيى اپاراتىن. ۇزاقباي اعانىڭ ماسكەۋدە وقيتىن ءىنىسى (جولمۇرات قۇلىمبەتوۆ), قىزدارى، تەمىربەك اعانىڭ كاپنازار دەگەن ءىنىسى، جۇمانازار دەگەن بالاسى بولاتىن، مەن ولارعا دومبىرا تارتىپ بەرەتىن ەدىم. ماسكەۋدە بولاتىن قازاق ونەرىنىڭ 10 كۇندىگى قارساڭىندا تاڭەرتەڭگى 9-دان دامىلسىز رەپەتيتسيالار بولىپ ءجۇردى. تەمىربەك اعا سول رەپەتيتسيالارعا ءجيى كەلىپ قاتىساتىن.

وپەرا تەاترى «قىز جىبەك» وپەراسىمەن باردى. ەسىمدە قالعانى — كۇلاش بايسەيىتوۆا، قانابەك بايسەيتوۆ، قۇرمانبەك-شارا جانداربەكوۆتەر. ۇلكەن تەاترداعى لوجادا وتىرعان ي. ستالين مەن ونىڭ سول جاعىندا 3-4 ادامنان كەيىن تەمىربەك اعا وتىردى. كونتسەرتتەر زور انشلاگپەن ءوتتى. سوڭىنان ي. ستالين، ل. ميرزويانداردىڭ قاتىسۋىمەن زيافات (بانكەت) بەرىلدى. كۇلاش ءان سالدى. الماتىعا ورالعان سوڭ تەاتردىڭ زاۆحوزى بالالارعا تىكتىرگەن كوستيۋمدەردى وزىمىزدە قالدىرۋدى سۇراۋىمدى ءوتىندى. مەن ولاردىڭ ءوتىنىشىن ورىنداپ، تەمىربەك اعاعا جەتكىزدىم. تەمىربەك اعا كوستيۋمدەردى وزىمىزدە قالدىرۋعا نۇسقاۋ بەرگەندە، ءبارىمىزدىڭ قۋانىشىمىزدا شەك بولعان جوق. 1937 جىلدىڭ جازىندا «حالىق جاۋلارىن» جاپپاي ۇستاۋ باستالدى(قاراڭىز:ب.مىرزاباي مەن ا.الماتوۆ - «تەمىربەك جۇرگەنوۆ»، «سارىارقا» ب. 2018. 412-بەت.).

تەمىربەك جۇرگەنوۆ پەن ءالىم المات سەكىلدى كوپتەگەن الاش ارىستارىنىڭ ارقاسىندا قازاق اسسر-نان قازاق سسر بولىپ، 1991 جىلى 16 جەلتوقساندا قازاقستان كەڭەس وكىمەتىنەن تاۋەلسىزدىگىمىزدى العان بولاتىنبىز. وعان قوسا قازاق ونەرى وسى تاريحي وقيعادان كەيىن جاڭا بەلەسكە كوتەرىلدى.

1936 جىلى ماسكەۋدە وتكەن قازاق ونەرى مەن مادەنيەتىنىڭ ونكۇندىگى – ۇلت تاريحىنداعى ايرىقشا بەلەس، قازاق حالقىنىڭ رۋحاني الەۋەتىن الەمگە تانىتقان تاعىلىمدى وقيعا بولدى. بۇل ونكۇندىك اياسىندا قازاقتىڭ ءداستۇرلى ءان-كۇيى، ساحنالىق ونەرى، ادەبيەتى مەن بي مادەنيەتى كەڭىنەن ناسيحاتتالىپ، قازاق ونەرپازدارىنىڭ كاسىبي شەبەرلىگى جوعارى دەڭگەيدە باعالاندى. وسى ارقىلى قازاق مادەنيەتى تۇڭعىش رەت ۇلكەن ساياسي-مادەني ورتالىقتا مويىندالىپ، ۇلتتىق ونەردىڭ جاڭا كەزەڭگە قادام باسقانى ايقىن كورىندى. بۇل تاريحي شارانىڭ ماڭىزى تەك سول كەزەڭمەن شەكتەلمەيدى. ونىڭ اسەرى بۇگىنگى تاۋەلسىز قازاقستاننىڭ مادەني دامۋىنان دا ايقىن بايقالادى. ونكۇندىك قازاق ونەرىنىڭ ىرگەسىن بەكىتىپ، كاسىبي تەاتر مەن مۋزىكا سالاسىنىڭ قالىپتاسۋىنا جول اشتى. سونىڭ ناتيجەسىندە قازىرگى تاڭدا الەمدىك دەڭگەيدە تانىلعان ونەر ۇجىمدارى مەن دارىندى تۇلعالاردىڭ شىعۋىنا نەگىز قالاندى. تاۋەلسىز ەلىمىزدىڭ مادەني ساياساتى، ۇلتتىق قۇندىلىقتاردى جاڭعىرتۋ باعىتى دا سول كەزەڭدەگى باستامالاردىڭ زاڭدى جالعاسى ىسپەتتەس. سونىمەن قاتار، ماسكەۋدەگى ونكۇندىك قازاق حالقىنىڭ ءوزىن-ءوزى تانۋىنا، ۇلتتىق ماقتانىش سەزىمىنىڭ ويانۋىنا زور ىقپال ەتتى. بۇگىنگى كۇنى بۇل رۋحاني ساباقتاستىق ەل بىرلىگىن نىعايتىپ، مادەني مۇرانى ساقتاۋعا دەگەن جاۋاپكەرشىلىكتى ارتتىرىپ وتىر. وسىنداي تاريحي وقيعالار ارقىلى ءبىز ءوز تامىرىمىزدى تەرەڭىرەك ءتۇسىنىپ، بولاشاققا نىق قادام جاسايمىز.

قورىتىندىلاي كەلە، 1936 جىلعى مادەني ونكۇندىك – قازىرگى تاۋەلسىز قازاقستان مادەنيەتىنىڭ دامۋىنا نەگىز بولعان، ۇلتتىق رۋحتى اسقاقتاتقان ۇلى وقيعا. ول – ەل تاريحىنداعى ماقتانىشپەن ايتىلاتىن، ۇرپاققا ۇلگى بولاتىن التىن مۇرا.

اسقار راحىمجانۇلى، تاريحشى

Abai.kz