ەرتەڭ «9 مامىر – جەڭىس كۇنى» دەپ جاتىر. فاشيستىك گەرمانيادان 7 -10 ەسە كوپ شىعىنعا ۇشىراپ قول جەتكىزىلگەن بۇل نە قىلعان جەڭىس؟

2014 جىلعا دەيىن رەسەيدە 1941-1945 جىلدارداعى سوعىس تۋرالى بىرقاتار شىندىقتاردىڭ شەتى شىعىپ جۇرگەن. كەيىن ۋكرايناعا شابۋىل جاساپ باسىپ كىرگەن سوڭ رەسەي بيلىگى كوپ دەرەكتەردى قايتادان قۇپيالاپ تاستادى. بۇل ءوزى ونسىز دا قۇپياسى مول سوعىس ەدى. گەرمانيا بۇكىل سوعىستا 8,5 ملن، سوۆەتكە قارسى شىعىس مايداندا 5,5 ملن سولداتى مەن وفيتسەرىنەن ايىرىلدى. ال سوۆەت وداعى 2018 جىلى قۇپيالىلىعى الىنعان مەملەكەتتىك جوسپارلاۋ كوميتەتىنىڭ جاريا دەرەكتەرى بويىنشا 43 ملن ادامىنان ايىرىلعان. ونىڭ 19,5 ملن-ى اسكەري ادام. سوندا ءبىر نەمىستى ولتىرۋگە كەڭەستەر جاعىنان 7 -10 ادام شىعىن بولعان. سوندا بۇل قانداي جەڭىس؟ ورىس قولباسشىلارىنىڭ تاپقىرلىعىنان با؟ ماسقارا عوي!

تاۋەلسىز قازاقستان ءۇشىن 9 مامىر شىنىمەن جەڭىس كۇنى مە؟ قازاقستان ىدىراپ كەتكەن كەڭەس وداعىنىڭ قۇقىقتىق مۇراگەرى ەمەس قوي. تاۋەلسىز قازاقستان كىممەن سوعىسىپ جەڭىپتى؟ اقىلعا قونىمسىز ۇيات جاعداي. بۇل قازاقستان ءۇشىن جەڭىس ەمەس، ەكىنشى جاھان سوعىسىندا قازا تاپقان، جارالى بولىپ كەلىپ ەلدە قايتىس بولعان ءوز ازاماتتارىمىزدى، سونداي-اق سول سوعىستىڭ بارشا قۇرباندارىن ەسكە الۋ كۇنى! سوندىقتان 9-مامىر مەرەكەسىنىڭ مارتەبەسى قايتا قارالۋعا ءتيىس!

اقيقاتىندا ەكىنشى جاھان سوعىسى تەك سوۆەت-گەرمان سوعىسىمەن شەكتەلىپ قالعان جوق. ول الەمنىڭ سول كەزدەگى بار 72 مەملەكەتىنىڭ 62 مەملەكەتىن قامتىدى. سوعىس ءورتى ەندىكتەردە اقش پەن جاپونياعا دەيىن، بويلىقتاردا سولتۇستىك مۇزدى مۇحيت پەن وڭتۇستىكتە اۆسترالياعا دەيىنگى ارالىقتى قامتىدى. ەكىنشى جاھان ۇرىستارىندا سوعىس قيمىلدارى باتىس ەۋروپا، شىعىس ەۋروپا، جەرورتا تەڭىزى، افريكالىق جانە تىنىق مۇحيت اۋماقتارىندا ياعني بەس اسكەري تەاتردا ءوتتى. سونىڭ تورتەۋىندە اقش پەن انگليا جەڭدى. تەك بىرەۋىندە عانا، شىعىس ەۋروپاداعى سوۆەت-گەرمان سوعىسىندا وراسان زور لەند-ليز كومەگىمەن كەڭەس وداعى جەڭدى. ال سول وداق تاراپ كەتكەلى قاشان؟

بۇگىندە رەسەي سول سوعىستاردىڭ ءبارىنىڭ جالعىز جەڭىمپازى ءوزى قۇساپ كۇندىز-ءتۇنى جار سالىپ جاتادى. ادىلەتسىزدىكتىڭ سالدارىنان ول سوعىستا اتىلعان ءار ون وقتىڭ توعىزى شىمكەنت قورعاسىن زاۋىتىندا جاسالعانىن ەشكىم ايتپايدى. ماسكەۋدى قورعاعان باۋىرجان مومىشۇلىنىڭ، 239 ءفاشيستىڭ كوزىن جويعان سۇر مەرگەن ىبىرايىم سۇلەيمەنوۆ، رەيحستاگقا تۋ تىككەن راحىمجان قوشقارباەۆ سياقتى قاھارمانداردىڭ سوۆەت وداعىنىڭ باتىرى اتاعىنا ىلىگۋى مۇمكىن بولمادى. وكىنىشكە قاراي، ەرلىگى لايىقتى باعالانباعان قازاق جاۋىنگەرلەرى وتە كوپ. اتىراۋلىق زەرتتەۋشى جۇماباي دوسپانوۆتىڭ جيعان دەرەكتەرىنە قاراعاندا كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى اتاعىنا ۇسىنىلىپ بىراق ول اتاق بەرىلمەگەن ساردارلار مەن ساربازدار سانى 160 ەكەن. شوۆينيستىك، يمپەريالىق استامشىلىق كورىنىستەرى سوعىس كەزىندە عانا ەمەس، رەسەيدىڭ ۋكرايناعا قازىرگى وزبىرلىق ساياساتىنان دا كورىنىپ تۇر عوي.

سوۆەت-گەرمان سوعىسىنا قاتىسقان مايدانگەرلەردەن قازىر جەر باسىپ جۇرگەنى ساۋساقپەن سانارلىق قانا. قازىر ەلىمىزدە سول سوعىسقا قاتىسقان نەمەسە وعان تەڭەستىرىلگەن كوزى ءتىرى نەبارى 57 مايدانگەر قالىپتى. ءبىز بۇل سوعىسقا ءالى كۇنگە رەسەي تۇرعىسىنان، رەسەيدىڭ ۇستانىمدارىمەن قارايمىز. مۇنى وزگەرتەتىن ۋاقىت جەتتى!

قازاق حالقى ەكىنشى جاھان سوعىسىنىڭ ءماجبۇر قاتىسۋشىسى بولدى. سوندىقتان تاريحشىلار مەن قاراپايىم حالىق سوعىسقا كەڭەستىك، رەسەيلىك يدەولوگيادان اۋلاق، جاڭاشا كوزقاراسپەن قاراۋ كەرەك. بىزگە 1941-1945 جىلدارى اسكەري كوميسساريات ارقىلى سوعىسقا الىنىپ، العى شەپتە نەمىس-فاشيزمىمەن شايقاسقان قازاعىمىز دا، ۋكراينا كوتەرىلىسشىلەر ارمياسىنىڭ (ۋپا) قۇرامىندا قازاقستاندى بولشەۆيزمنەن تازارتۋ جولىندا كۇرەسكەن قانداستارىمىز دا قىمبات. تۇركىستان لەگيونى قاتارىندا قولىنا قارۋ العان وتانداستارىمىزدى دا تۇپكىلىكتى اقتاۋ قاجەت.

قازاقتار بۇل سوعىستىڭ باستاۋشىسى بولعان ەمەس. ءماجبۇر قاتىسۋشىسى عانا بولدى. سوندىقتان وكوپتىڭ قاي جاعىندا سوعىسقانىنا قاراماستان سول بارشا قانداستارىمىزعا ەشقانداي ساياسي ايىپسىز، تۇگەلدەي ۇلتتىق جاناشىرلىقپەن، ادامدىق ادىلدىكپەن قاراۋىمىز قاجەت!

بۇل كۇنى ءبىز ءبىر-ءبىرىمىزدى جەڭىسپەن قۇتتىقتاۋىمىز كۇلكىلى. بۇل كۇنى ءبىز ەكىنشى جاھان سوعىسىندا قازا تاپقان بارشا ادام بالاسىن ەسكە العانىمىز ورىندى.

سولاردىڭ رۋحىنا – فاتيحا!

مارات ءبايدىلداۇلى توقاشباەۆ، جازۋشى-پۋبليتسيست

Abai.kz