التىن وردادان - اق ورداعا دەيىن:

الماس قىلىشتان – اقىل-وي جەتىستىگىنە!

التىن ورداعا جاڭاشا كوزقاراستاعى توقاەۆتىڭ تاريحي تامىرى تەرەڭ تراكتاتى – عىلىمي جانە گەوساياسي الەمگە جاسالعان مەسسەدج.

ۇلىق ۇلىس - التىن وردا اتى اسقاقتاي بەرەدى

الەمدەگى جەر كولەمى جاعىنان ەڭ ۇلكەن، قۋاتى جاعىنان ەڭ كۇشتى جانە ەڭ ۇزاق جاساعان الىپ يمپەريا التىن وردانىڭ ناعىز مۇراگەرى – اق وردالى قازاق ەلى!

بۇل تۋرالى كەشە التىن ورداعا ارنالعان ءىرى حالىقارالىق سيمپوزيۋمدا

قر پرەزيدەنتى قاسىم-جومارت توقاەۆ «ءبىز - التىن وردانىڭ تىكەلەي مۇراگەرىمىز!» دەپ مالىمدەدى.

– جوشى ۇلىسىنىڭ داۋىرلەپ تۇرعان كەزدەگى اۋماعى 6 ميلليون شارشى شاقىرىمدى الىپ جاتتى. ءتىپتى، ريم يمپەرياسىنىڭ ەڭ ايبىندى كەزەڭىندە مۇنداي جەر كولەمى بولماعان.

كەيبىر تاريحشىلاردىڭ پىكىرى بويىنشا، التىن وردانىڭ دالا ءريمى دەپ اتالۋى دا – وسىدان. بىراق الىپ يمپەريانىڭ قۋاتى جەرىنىڭ كولەمىندە ەمەس، ونىڭ ينستيتۋتسيونالدىق نەگىزى، ياعني، مەملەكەتتىك باسقارۋ جۇيەسىنىڭ مىقتى بولۋىندا ەدى.

جوشى ۇرپاقتارى حان نەمەسە گابسبۋرگ ديناستيالارى سەكىلدى عاسىرلار بويى، ياعني، 600 جىلدان استام ۋاقىت ۇلى دالا توسىندەگى ءتۇرلى مەملەكەتتىك قۇرىلىمدارعا بيلىك جۇرگىزدى.

بۇل جوشى حاننىڭ ۇرپاقتارى قۇرعان مەملەكەت جۇيەسى تۇراقتى ءارى ومىرشەڭ بولعانىن كورسەتەدى. سونىڭ ارقاسىندا ءارتۇرلى ەتنوس پەن ءدىن وكىلدەرى تاتۋ-ءتاتتى ءومىر ءسۇردى.

التىن وردا داۋىرىندە دالا زاڭى مەن يسلام قۇقىعىنىڭ ۇيلەسىمدى جۇيەسى قالىپتاستى.

ال قوعامدىق ءتارتىپ قاعيداتىنىڭ باستاۋىندا تۇرىك قاعاناتىنىڭ قۇقىقتىق مادەنيەتى مەن شىڭعىس حاننىڭ «ۇلى جاساق» زاڭى تۇردى.

زاڭ ۇستەمدىك قۇرعان الىپ يمپەريانىڭ ءار تۇكپىرىندە ادامنىڭ جانە ونىڭ مال-مۇلكىنىڭ قاۋىپسىزدىگى تولىق قامتاماسىز ەتىلدى. بۇل – قوعامدىق ءتارتىپ بولدى دەگەن ءسوز. - دەدى مەملەكەت باسشىسى.

ۇلى دالاداعى اسقار التايدان اتتانىپ، باتىستا دۋنايدان اتىن سۋارعان قازاق حالقى الەمدى بيلەگەن قاھارلى قاعاننىڭ قۇرمەتىنە ۇلدارىنا شىڭعىس دەپ ات قويىپ، التىن وردانىڭ اتاسى، قازاق حاندارىنىڭ باباسى - جوشى حان كەسەنەسىنە زيارات ەتىپ، الىپتار جايلى اڭىزدار مەن كۇيلەردى تىڭداپ وسكەن الىپ ەل.

الەم تاريحىندا ورنى وراسان، ەۋرازيانىڭ قۋاتتى دا، الىپ يمپەرياسى ۇلى دالانىڭ ۇلىق ۇلىسى - التىن وردانىڭ اتىن اسقاقتاتۋدى قازاق ەلى تاريحىندا تۇڭعىش رەت وسىدان 7 جىل بۇرىن، 2019 جىلى قر پرەزيدەنتى قاسىم-جومارت توقاەۆ مەملەكەت تىزگىنىن قولىنا الا سالىپ كوتەردى.

بۇعان دەيىنگى وتىز جىلدا التىن وردانىڭ دا، الاش وردانىڭ دا اتىن بيلىك اۋزىنا المايتىن...

2024 جىلى التىن وردانىڭ استاناسى بولعان سارايشىق جاتقان اتىراۋداعى ۇلتتىق قۇرىلتايدا مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ ايتقانداي، قازاقستاننىڭ مەملەكەتتىلىك داستۇرىندە ايرىقشا ورىن الاتىن، 6 عاسىر بويى ورتالىق ەۋرازيانىڭ تاعدىرىنا تىكەلەي ىقپال ەتىپ، ۇلان-عايىر اۋماقتا ءبىرتۇتاس وركەنيەت قۇرىپ، جەر جۇزىنە التىن وردا دەگەن اتپەن تانىلعان ەڭ قۋاتتى مەملەكەت جوشى ۇلىسىنىڭ نەگىزى قالانعانىنا 800 جىل تولۋى تويلاناتىنى ەل رۋحىن كوتەرۋدە.

ءبىز دە بۇل باعالى باستامانى جالعاستىرىپ، 2019 جىلى 6 قىركۇيەكتە پرەزيدەنت جانىنداعى ۇلتتىق كەڭەستىڭ ءبىرىنشى وتىرىسىندا، التىن وردامەن قاتار التىن وردانىڭ اتاسى جوشى حاننىڭ ۇلىق ۇلىس تاعىنا وتىرۋىنىڭ 800 جىلدىعىن اتاپ وتۋگە جالعاسۋى كەرەكتىگى جايلى ۇسىنىس جاساعان ەدىك. وسى باياندامامىزدا قازاق تاريحىن قايتا جازۋ كەرەكتىگىن دە قوزعادىق. قۇدايعا شۇكىر، قازاق تاريحىنىڭ 7 تومدىعى جازىلۋدا. ونىڭ ءبىر تومى جوشى حانعا، ۇلىق ۇلىس پەن التىن ورداعا ارنالعان.

ءبىز بۇل رۋحاني ماڭىزى زور ماسەلەنى پارلامەنتتە دە جالعاستىردىق. 2024 جىلى ءماجىلىستىڭ جالپى وتىرىسىندا ۇكىمەت باسشىسى ولجاس بەكتەنوۆكە جوشى ۇلىسىنىڭ 800 جىلدىعىن اتاپ ءوتۋ - التىن وردا اتىن اسقاقتاتۋدىڭ رۋحاني ماڭىزى تۋرالى «التىن وردا مۇراگەرى - اقوردالى قازاق مەملەكەتى!“ اتتى اق جول” فراكتسياسىنىڭ دەپۋتاتتىق ساۋالىن جاريالادىق.

مەملەكەت باسشىسى جوشى ۇلىسىنىڭ مەرەيلى بەلەسىن لايىقتى اتاپ ءوتىپ، ەلىمىزدى الەمگە تانىتۋ ءۇشىن التىن وردا برەندىن تولىق پايدالانۋ قاجەتتىگىنە باسا نازار اۋداردى.

ءيا، ەلىمىزدىڭ الەمدىك ءيميدجىن نىعايتۋ ءۇشىن التىن وردا برەندى كەز كەلگەن ەل قىزىعار تاپتىرماس التىن قازىنا.

قازاق جەرىندە جاتقان ۇلىق ۇلىستىڭ نەگىزىن قالاعان ۇلى حان جوشىعا دا، الىپ يمپەريانىڭ استانالارى بولعان ۇلىتاۋ مەن سارايشىققا دا الەم نازارىن اۋدارار كەزەڭ باستالدى.

مەملەكەت باسشىسىنىڭ باستاماسىمەن جوشى ۇلىسىن زەرتتەۋ عىلىمي ينستيتۋتى قۇرىلدى.

1. وسىنداي الەم تاريحىنداعى سالماعى وراسان ساڭلاق تۇلعالار مەن ماڭىزى زور تاريحي قالالار وزگە ءبىر ەلدىڭ ەنشىسىندە بولسا، نە بولار ەدى... شاعىن عانا موڭعوليا شىڭعىس حان ارقىلى دۇنيە جۇزىنە ءدۇبىرىن تانىتىپ جاتىر... ءبىز دە شىڭعىس حاننىڭ الىپ ەسكەرتكىشىنەن كەم ەمەس كەمەل ەسكەرتكىش كەشەنىن تۇرعىزارمىز. ول كەشەندە جوشى حاننىڭ دا، اكەسى شىڭعىس حاننىڭ دا، ۇلى باتۋ حاننىڭ دا، شەشەسى، شىڭعىس حاننىڭ ەڭ جاقىن كەڭەسشىسى بولا بىلگەن، تورتكۇل دۇنيەنى بيلەگەن ءتورت ۇلىن تۋعان قازاق قىزى بورتە انانىڭ دا ەسكەرتكىشى تۇرۋى كەرەك. ۇلىستىڭ ۇلى بيلەۋشىلەرىنىڭ، باتىرلاردىڭ، بيلەردىڭ، اقىنداردىڭ، اسىلداردىڭ مۇسىندەرىن قويۋ كەرەك.

التىن ورداعا ارنالعان مۇنداي الىپ مەموريالدىق كەشەن تۇرعىزىپ جاتساق، ۇلت رۋحى ءدۇر سىلكىنەر ءدۇبىرلى دۇنيە بولار ەدى...

2. جوشى ۇلىسىنىڭ 800 جىلدىعىن مەرەكەلەۋ - ەلدىك ماڭىزى ەرەكشە زور رۋحاني سەرپىلىس بولۋى ءتيىس. الاش رۋحىن كوتەرەر الىپ يمپەريا التىن وردامىزدىڭ تاريحىن كۇندەلىكتى ءنار بەرەر رۋحاني اينالىمعا قوسۋ ءۇشىن مەملەكەتتىك ۇلتتىق ساياسات كەرەك. التىن وردادان الاش ورداعا دەيىنگى وتانشىلدىق ءور رۋح ازاتتىق العانىمىزعا وتىز جىلدان اسسا دا، ءالى جولعا قويىلماعان ۇلتتىق يدەولوگيامىزدىڭ التىن وزەگىنە اينالۋى ءتيىس!

التىن وردانىڭ اتاسى جوشى حان قۇرعان ۇلىق ۇلىستىڭ 800 جىلدىق تويىنا مەملەكەت بولۋىنا "وسى ورتاعاسىرلىق دەرجاۆانىڭ گەوساياسي مۇراسى نەگىز بولعان، كەزىندە التىن ورداعا سالىق تولەگەن بىرقاتار ەۋرازيا مەملەكەتتەرى” باسشىلارىن شاقىرۋ كەرەك. سوندا "قازاق ەلى بولماعان" دەپ جۇرگەندەردىڭ تاريحي ساۋاتىن اشار تاعىلىمدى ساباق بولار ەدى...

التىن وردا يمپەرياسى جاھاندى الماس قىلىشپەن جاۋلاسا، مۇراگەرى - قازاق مەملەكەتى الەمدى اقىل-ويىمەن، ءبىلىم-عىلىمىمەن، ادەبيەتى مەن ونەرىمەن جاۋلاۋى ءتيىس!

2024 جىلى پارلامەنتتە جاساعان دەپۋتاتتىق ساۋالىمىزداعى ناقتى ۇسىنىستارىمىزدى ەسكە سالا كەتەيىك:

1. التىن وردا تاريحى، جوشى حاننىڭ ەرەكشە تۇلعاسى تۋرالى دەرەكتى جانە كوركەم فيلمدەر، سەريالدار مەن انيماتسيالىق تۋىندىلار ءتۇسىرۋ كەرەك.

2. التىن وردا ءداۋىرىنىڭ تاريحي ەسكەرتكىشتەرى جوشى حان كەسەنەسى، سارايشىق قالاشىعى جانە «قىزىل وبا» قورىمىن تۋريستتىك ورتالىقتارعا اينالدىرۋ كەرەك. تۋريستىك ينفراقۇرىلىمدى زامان تالابىنا لايىقتاۋ قاجەت.

3. استانادا التىن وردا ءداۋىرىنىڭ ۇلى مۇراسىن ايشىقتايتىن اسقاقتاعان الىپ مونۋمەنت تۇرعىزۋ كەرەك.

4. ادەبيەتىمىز بەن مادەنيەتىمىزدە، بەينەلەۋ ونەرىندە دە جوشى حان مەن التىن وردا تاريحى تاۋەلسىز ەلدىڭ ۇستانىمىمەن بەينەلەنۋى كەرەك.

5. مەكتەپ پەن جوعارى وقۋ ورىندارىندا التىن وردا ءداۋىرى بۇگىنگى كۇن تالابىمەن وقىلۋى ءتيىس.

پارلامەنتتە كوتەرگەن بۇل ماڭىزى زور جوشى ۇلىسى - التىن وردا ماسەلەسى تۋرالى دەپۋتاتتىق ساۋالىمىزعا ۇكىمەت باسشىسى و.بەكتەنوۆ جاۋاپ بەرىپ، ۇكىمەتتىڭ اتقارىپ جاتقان جانە اتقاراتىن ماڭىزدى شارالارىن اتاپ كورسەتتى.

ولاردىڭ بارلىعى ورىندالىپ كەلەدى. دەرەكتى فيلمدەر ءتۇسىرىلىپ، شىعارمالار جازىلدى.

ەندى مىنە، مەملەكەت باسشىسى باستاعان ۇلىق ۇلىستى ۇلىقتاۋ ءىسى الەم عالىمدارى ارنايى ات ارىتىپ كەلگەن زور حالىقارالىق سيمپوزيۋمعا ۇلاستى.

2026 جىلى 19 مامىردا استاناداعى تاۋەلسىزدىك سارايىندا “التىن وردا - دالا وركەنيەتىنىڭ ۇلگىسى رەتىندە: تاريح، ارحەولوگيا، مادەنيەت، بىرەگەيلىك” اتتى حالىقارالىق سيمپوزيۋم ەكى كۇن دۇرىلدەپ ءوتتى.

الەمنىڭ 20-دان اسا ەلىنىڭ عالىمدارى باس قوسقان حالىقارالىق ۇلكەن سيمپوزيۋمدا التىن وردانىڭ مۇراگەرى - اق وردالى قازاق مەملەكەتىنىڭ باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ التىن وردانىڭ الەم تاريحىنداعى ەرەكشە ماڭىزى تۋرالى تەرەڭنەن تارتىپ، تولعامدى ءسوز سويلەدى.

يۋنەسكو باس ديرەكتورىنىڭ مادەنيەت جونىندەگى ورىنباسارى مىندەتىن اتقارۋشى، يۋنەسكو دۇنيەجۇزىلىك مۇرا ورتالىعىنىڭ ديرەكتورى ەلۋندۋ اسسومو لازار، يۋنەسكو-نىڭ بۇرىنعى باس ديرەكتورى، قازىر “La Franse sengage” قورىنىڭ پرەزيدەنتى،

قىرعىز رەسپۋبليكاسىنىڭ مەملەكەتتىك حاتشىسى ارسلان قويشيەۆ، تاتارستان رەسپۋبيكاسى مادەنيەت ءمينيسترى يرادا ايۋپوۆا، موڭعوليا عىلىم اكادەمياسى پرەزيدەنتى سودنوسامبۋ دەمبەرەل، وزبەكستان عىلىم اكادەمياسى پرەزيدەنتى شاۆكات ايۋپوۆتار بايانداما جاسادى.

كەلەلى جيىندى قر عىلىم جانە جوعارى ءبىلىم ءمينيسترى ساياسات نۇربەك جۇرگىزدى.

توقەتەرىن ايتقان توقاەۆ - ءبىز التىن وردانىڭ تىكەلەي مۇراگەرىمىز!

قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ التىن ورداعا ارنالعان حالىقارالىق سيمپوزيۋمداعى ءسوزى — جاي تاريحي بايانداما ەمەس، قازاقستاننىڭ جاڭا زامان تالابىنا ساي يدەولوگيالىق، عىلىمي جانە گەوساياسي باعىتىن كورسەتكەن ماڭىزى زور ساياسي-وركەنيەتتىك مالىمدەمە بولدى.

ەشكىم ەشنارسە دەپ داۋ ايتا المايتىنداي تەرەڭ تامىر، تەمىردەي دالەلدەرمەن شەگەلەپ، سۇبەلى سوزبەن سۋرەتتەگەن، باعالى بايانداما. التىن وردا تۋرالى تراكتاتتىڭ التىن قازىعى - «ءبىز التىن وردانىڭ تىكەلەي مۇراگەرىمىز!»

1. رۋحاني-قوعامدىق ماڭىزى - ۇلتتىق تاريحي سانانى كۇشەيتۋ

توقاەۆ التىن وردانى «قۋاتتى الىپ يمپەريا»، «ەۋرازيا وركەنيەتىنە ىقپال ەتكەن مەملەكەت»، قازاق مەملەكەتتىلىگىنىڭ تاريحي ساباقتاستىعىنىڭ ءبىر بولىگى رەتىندە ناقتى بەينەلەپ بەردى.

بۇل مىڭجىلدىق زامان كەلبەتىنە بۇگىنگى كۇن بيىگىنەن بەدەرلى بەينەلەۋدىڭ رۋحاني قوعامدىق-ساياسي اسەرى زور:

ا) قازاق تاريحىن «كوشپەندى عانا» دەگەن تار تۇسىنىكتەن شىعارۋ

التىن وردا يمپەرياسى تەك قۋاتى زور اسكەري قۇرىلىم عانا ەمەس،:

• ديپلوماتياسى،
• ساۋداسى،
• دالا پوشتاسى،
• قۇقىقتىق جۇيەسى،
• مادەني ىقپالى بار وركەنيەتتىك مەملەكەت رەتىندە كورسەتىلدى.

بۇل: «قازاقتاردا مەملەكەت بولماعان»، «كوشپەندىلەر ارتتا قالعان» دەگەن ەسكى وتارلىق ستەرەوتيپتەردى كۇيرەتىپ تۇسىرگەن كۇشتى يدەولوگيالىق ماڭىزى زور جاۋاپ بولدى.

ءا) ۇلتتىق ماقتانىش پەن بىرەگەيلىكتى كۇشەيتۋ

التىن وردانى قازاق تاريحىنىڭ قۇرامداس بولىگى رەتىندە رەسمي دەڭگەيدە مويىنداۋ:

• وتانسۇيگىشتىك رۋح پەن تاريحي قىزىعۋشىلىقتى ارتتىرادى;
• ۇلتتىق بىرەگەيلىكتى كۇشەيتەدى;
• مەملەكەتتىلىك تاريحىن تەرەڭدەتەدى.

بۇل اسىرەسە تاۋەلسىزدىك يدەولوگياسى ءۇشىن وتە ماڭىزدى.توقاەۆتىڭ ءسوزى مەملەكەتتىك دەڭگەيدە تاريحي جادتىڭ ماڭىزىن، ۇلتتىق تامىردىڭ قۇندىلىعىن، مادەني ساباقتاستىقتىڭ قاجەتتىگىن قايتا بەكىتتى.

2. عىلىمي ورتاداعى ماڭىزى

تاريح عىلىمىنا جاڭا مەملەكەتتىك يمپۋلس بەردى

سيمپوزيۋمعا تۇركولوگتار، ارحەولوگتار، موڭعولتانۋشىلار سياقتى الەمنىڭ 20-دان استام ەلىنەن ماماندار قاتىستى.

بۇل بىرنەشە عىلىمي باعىتتى كۇشەيتەدى:

ا) التىن وردا تاقىرىبىن رەسمي مەملەكەتتىك قولداۋ

قازاقستاندا ۇزاق ۋاقىت التىن وردا، جوشى ۇلىسى، تۇركى-مونعول كەزەڭى جەتكىلىكتى دەڭگەيدە زەرتتەلمەدى.

پرەزيدەنتتىڭ ارنايى ءسوز سويلەۋى بۇل التىن وردا، جوشى ۇلىسى تاقىرىبىنىڭ ەندى ستراتەگيالىق عىلىمي باعىتقا اينالعانىن كورسەتەدى.

ءا) ەسكى كەڭەستىك تاريحي مودەل، تار شەڭبەردەن شىعۋ

كەڭەس داۋىرىندە التىن وردا كوبىنە: «موڭعول-تاتار ەزگىسى»، «باسقىنشىلىق جۇيە» رەتىندە عانا ءتۇسىندىرىلدى.

توقاەۆ بولسا الەم تاريحىنداعى كۇردەلى، كوپقىرلى، وركەنيەتتىك قۇبىلىس رەتىندە قاراۋ كەرەكتىگىن كورسەتىپ بەردى.

بۇل — تاريحنامالىق پاراديگمانىڭ وزگەرۋى.

ب) ارحەولوگيا مەن دەرەكنامانىڭ دامۋىنا سەرپىن

مۇنداي مالىمدەمەدەن كەيىن جوشى حان كەشەنى، سارايشىق، ۇلىتاۋ، التىن وردا قالالارى سياقتى باعىتتارعا باسا نازار اۋدارىلادى:، حالىقارالىق جوبالار، گرانتتار، ەكسپەديتسيالار، تسيفرلىق ارحيۆتەر كوبىرەك ءبولىنۋى ىقتيمال.

3. حالىقارالىق ماڭىزى

ا) قازاقستاننىڭ تاريحي-وركەنيەتتىك برەندىن كۇشەيتۋ

توقاەۆ تاۋەلسىز قازاق ەلىن:

• تەك پوستكەڭەستىك مەملەكەت ەمەس،
• ۇلى دالا وركەنيەتىنىڭ مۇراگەرى

رەتىندە كورسەتۋدى الەم عالىمدارى مەن زيالىلارى باس قوسقان بيىك مىنبەردەن باستاپ بەردى.

بۇل حالىقارالىق يميدج ءۇشىن اسا ماڭىزدى. ياعني قازاقستاندى شىعىس پەن باتىستى جالعاعان، ەۋرازيالىق كەڭىستىكتىڭ تاريحي ورتالىعى رەتىندە قابىلداۋ كەرەك.

ءا) تۇركى الەمىندەگى يدەولوگيالىق ىقپالى

التىن وردا قازاق، تاتار، باشقۇرت، نوعاي، قىرىم تاتارلارى، وزبەك، قىرعىز سياقتى حالىقتاردىڭ ورتاق تاريحي كەڭىستىگى رەتىندەگى ءرولى ايقىن كورىنەدى.

سوندىقتان بۇل ءسوز تۇركى مەملەكەتتەرى ۇيىمى اياسىنداعى مادەني-ينتەللەكتۋالدىق ينتەگراتسيانى دا كۇشەيتەدى.

ب) رەسەيلىك تاريحي ديسكۋرسقا جاناما جاۋاپ بەرىلدى

رەسەي تاريحناماسىندا التىن وردا ماسەلەسى وتە سەزىمتال. سەبەبى رەسەيدىڭ مەملەكەتتىلىگى دە بەلگىلى دارەجەدە التىن وردا داۋىرىمەن بايلانىستى. سوندىقتان، توقاەۆ بەكگراۋندى الەمدىك دەڭگەيدە بەكەمدەلگەن كانىگى كاسىبي ديپلومات رەتىندە اگرەسسيۆتى ريتوريكا قولدانباي، بىراق التىن وردا مەن ۇلى دالا تاريحىنىڭ بولىنبەس سۇيەكتەستىك رۋحى مەن ەرەكشە ءرولىن ناقتى اتاپ ءوتىپ، قازاق مەملەكەتىنىڭ ءوز تاريحي سۋبەكتىلىگىن كورسەتىپ بەردى.

بۇنى توقاەۆ ءوز سوزىندە كەلتىرگەن «جۇمساق تاريحي ديپلوماتيانىڭ» جارقىن كورىنىسى دەۋگە بولادى.

ۆ) گەوساياسي ماعىنا

قازىرگى الەمدە تاريح جاي عىلىم ەمەس، «soft power» (جۇمساق كۇش) قۇرالى.

توقاەۆتىڭ ءسوزىنىڭ توقەتەرى:

• قازاقستاننىڭ وركەنيەتتىك سۋبەكت ەكەنىن،
• ءوز تاريحي ءنارراتيۆىن ءوزى قالىپتاستىراتىنىن،
• ۇلتتىق تاريحتى حالىقارالىق دەڭگەيگە شىعارۋعا دايىن ەكەنىن كورسەتتى.

ياعني، توقاەۆتىڭ ءسوزى ءۇش دەڭگەيدە ماڭىزدى بولدى:

• قوعامدا ۇلتتىق تاريحي سانانى كۇشەيتتى.
• عىلىمدا ۇلىق ۇلىس - التىن وردا تاقىرىبى زەرتتەۋلەرىنە جاڭا يمپۋلس بەردى.
• حالىقارالىق ارەنادا قازاقستاننىڭ وركەنيەتتىك جانە گەوساياسي پوزيتسياسىن نىعايتتى.

ەڭ ماڭىزدىسى — التىن وردا تاقىرىبى ەندى:

• تەك اكادەميالىق ماسەلە ەمەس،
• مەملەكەتتىك يدەولوگيا،
• ۇلتتىق بىرەگەيلىك،
• حالىقارالىق مادەني ديپلوماتيا دەڭگەيىنە كوتەرىلدى.
• التىن ورداعا جاڭاشا كوزقاراستاعى تاريحي تامىرى تەرەڭ تراكتات – ساياسي جانە عىلىمي الەمگە جاسالاعان مەسسەدج.

اق وردا يەسىنىڭ التىن وردا تۋرالى قيادان سەرمەپ، قيۋىن تاپقان قيسىنى تۋرا تولعاۋىن تىڭداپ وتىرىپ، «كەتبۇقاداي بيلەردەن كەڭەس سۇرار كۇن قايدا» دەپ، «اقساق قۇلاندى» اڭىراتۋعا دومبىرانى قولعا العىڭ كەلىپ كەتەدى ەكەن...

كەسەنەسى ۇلى دالانىڭ ۇلىتاۋىندا جاتقان، قازاق حاندارىنىڭ باباسى، التىن وردانىڭ اتاسى - جوشى حان تۇلعاسى اسقاقتاي بەرەدى!

ۇلى دالانىڭ ۇلىق ۇلىسى، التىن وردا مۇراگەرى اق وردالى قازاق مەملەكەتىنىڭ كوك تۋى كوكتە ماڭگى جەلبىرەي بەرسىن!

استانا دەكلاراتسياسىنىڭ ايتارى ايقىن

تاۋەلسىز قازاق ەلىندە التىن وردادان اق ورداعا دەيىنگى ساباقتاستىق ساقتالىپ كەلە جاتىر.

بۇعان التىن وردا مۇراسىنا ارنالعان استاناداعى حالىقارالىق سيمپوزيۋمعا قاتىسۋشىلاردىڭ ايقىن كوزى جەتتى. بۇل ءىرى عىلىمي شارا قازاقستاننىڭ تاريحي عىلىمدى دامىتۋعا جانە ەلدىڭ وركەنيەتتىك مۇراسىن حالىقارالىق دەڭگەيدە ىلگەرىلەتۋگە باعىتتالعان ستراتەگيالىق باعىتىن ايقىندايدى. بۇگىندە قازاق ەلى جوشى ۇلىسىنىڭ تاريحىن زەرتتەيتىن جەتەكشى حالىقارالىق ورتالىقتاردىڭ بىرىنە اينالىپ، التىن وردانىڭ الەم تاريحىنداعى ءرولىن جان-جاقتى زەردەلەۋ ءۇشىن وتاندىق جانە شەتەلدىك عالىمداردى بىرىكتىرىپ وتىر.

حالىقارالىق سيمپوزيۋم جۇمىسىنا 20-دان استام ەلدەن 300-دەن اسا جەتەكشى عالىمدار، ديپلوماتتار، حالىقارالىق ۇيىمداردىڭ، مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ جانە مادەني قاۋىمداستىقتاردىڭ وكىلدەرى قاتىسۋدا. باعدارلاما اياسىندا يۋنەسكو وكىلدەرىنىڭ، ساياسي قايراتكەرلەردىڭ جانە اكادەميالىق ورتا وكىلدەرىنىڭ قاتىسۋىمەن پلەنارلىق وتىرىس پەن جەتى تاقىرىپتىق سەكتسيانىڭ جۇمىسى ۇيىمداستىرىلعان.

سيمپوزيۋمعا قاتىسۋشىلار التىن وردا مۇراسىنا ارنالعان تاقىرىپتىق كورمەدە ۇلىق ۇلىس تاريحىنا قاتىستى ارحەولوگيالىق، جازبا جانە مادەني جادىگەرلەر قويىلعان ەكسپوزيتسيانى ارالاپ كوردى.

نەگىزگى نازار جوشى ۇلىسىنىڭ ساياسي، ەكونوميكالىق، مادەني جانە رۋحاني مۇراسىنا، سونداي-اق ونىڭ قازىرگى ەۋرازيانىڭ دامۋىنا ىقپالىنا اۋدارىلدى.

70 ارحەولوگيالىق جانە ساۋلەتتىك ەسكەرتكىشتى قامتيتىن ينتەراكتيۆتى كارتا، سونىڭ ىشىندە 17 نىسانعا كەڭەيتىلگەن سيپاتتاما، اۋەدەن تۇسىرىلگەن فوتوسۋرەتتەر مەن 3D-ۆيزۋاليزاتسيا كورسەتىلدى.

كورمەدەگى نەگىزگى جادىگەرلەردىڭ ءبىرى – ءداۋىر بيلەۋشىلەرى مەن تاريحي تۇلعالار تۋرالى گەنەالوگيالىق مالىمەتتەردى قامتيتىن «حاندار شەجىرەسى» اتتى قولجازبا.

سونىمەن قاتار كاتالون اتلاسى، جازبا دەرەكتەر، تەڭگەلەر جانە تۇرمىستىق بۇيىمدار بار. جازبا مۇرالار اراسىندا 3 جارلىق، 4 ديپلوماتيالىق حات پەن 21 قولجازبا تۇپنۇسقا جانە ەلەكتروندى فورماتتا ۇسىنىلعان.

كورمەنىڭ ماقساتى – التىن وردانىڭ تاريحي-مادەني مۇراسىن جان-جاقتى ناسيحاتتاۋ جانە ونىڭ عىلىمي زەرتتەۋ اياسىن كەڭەيتۋ.

التىن وردا مۇراسىن زەردەلەۋ بويىنشا جۇيەلى جۇمىس مەملەكەت باسشىسىنىڭ تاپسىرماسىنا سايكەس جۇرگىزىلۋدە. پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆ بۇعان دەيىن التىن وردا مۇراسىنىڭ تاريحي سانانى نىعايتۋ مەن ۇلتتىق بىرەگەيلىكتى قالىپتاستىرۋداعى ەرەكشە ماڭىزىن بىرنەشە رەت اتاپ وتكەن. جوشى ۇلىسىن زەرتتەۋ عىلىمي ينستيتۋتىنىڭ قۇرىلۋى وتاندىق تاريح عىلىمىن ينستيتۋتسيونالدىق دامىتۋداعى ماڭىزدى قادامعا اينالدى.

التىن وردا مۇراسى – قازاقستاننىڭ تاريحي بىرەگەيلىگىنىڭ ماڭىزدى بولىگى.

التىن وردا قازاق حاندىعىنىڭ تاريحي نەگىزىن قالاعان جانە قازاق حالقىنىڭ قالىپتاسۋىندا شەشۋشى ءرول اتقارعان مەملەكەت رەتىندە قازاقستان تاريحىندا ەرەكشە ورىن الادى. ءدال وسى كەزەڭدە تۇركى-مۇسىلمان وركەنيەتتىك كەڭىستىگى قالىپتاسىپ، مەملەكەتتىلىك، ساۋدا، مادەنيەت جانە ديپلوماتيا قارقىندى دامىدى.

مەملەكەت باسشىسى تاريحي جادىنى ساقتاۋدىڭ جانە ۇلتتىق تاريحتى تەرەڭ زەردەلەۋدىڭ ماڭىزىن بىرنەشە رەت اتاپ ءوتتى. التىن وردانىڭ رامىزدەرى مەن داستۇرلەرى قازىرگى قازاقستان مەملەكەتتىلىگىندە دە كورىنىس تابۋدا.

پرەزيدەنت رەزيدەنتسياسىنىڭ «اق وردا» اتاۋى تاريحي تۇرعىدان جوشى ۇلىسى بيلەۋشىلەرىنىڭ ورداسىمەن بايلانىستى بولسا، ۇلتتىق ۆاليۋتا – «تەڭگە» اتاۋى التىن وردا داۋىرىندەگى اقشا اينالىمىنان باستاۋ الادى. بۇل تۋرالى سيمپوزيۋمدا سويلەگەن سوزىندە ق.توقاەۆ:

– كوپتەگەن بەدەلدى عالىمداردىڭ پىكىرىنشە، قازىر التىن وردانىڭ اقشا جۇيەسىندە ءمان-ماڭىزى ايرىقشا جاڭالىقتار اشىلىپ جاتىر. ارحەولوگتار وسى كەزگە دەيىن بەيمالىم بولىپ كەلگەن ونداعان تيىن سارايىن تاپتى.

مامانداردىڭ ايتۋىنشا، ناعىز ورلەۋ كەزەڭىندە التىن وردادا شامامەن 28 ميلليون كۇمىس تيىن سوعىلعان.

قازىرگى تاڭدا مەملەكەتتىك جانە جەكە قورداعى سول داۋىرگە تيەسىلى تيىنداردىڭ جالپى سانى ءبىر ميلليونعا جەتەدى.

قازاقستاننىڭ ۇلتتىق ۆاليۋتاسى – تەڭگە اتاۋى ۇلىستىڭ «دانگ» سوزىنەن تامىر تارتادى. «دەنگي» ءسوزىنىڭ ءتۇبىرى دە وسى ۇعىمنان تاراعان بولۋى مۇمكىن.

بۇعان جاي عانا لينگۆيستيكالىق سايكەستىك رەتىندە قاراۋعا بولمايدى. بۇل – كەڭ بايتاق ايماعىمىزدا پايدا بولعان اقشا جۇيەسىنىڭ التىن وردا زامانىندا جاسالعانىن كورسەتەتىن ناقتى دالەل.» - دەپ ايتتى.

حالىقارالىق سيمپوزيۋم – عىلىمي جانە گۋمانيتارلىق ديالوگ الاڭىنا اينالدى.

ماڭىزدى باعىتتاردىڭ ءبىرى – التىن وردا ءداۋىرىنىڭ ەسكەرتكىشتەرىن يۋنەسكو-نىڭ بۇكىلالەمدىك مۇرالار تىزىمىنە ەنگىزۋ باستاماسىن ىلگەرىلەتۋ. بۇل قاتاردا جوشى حان كەسەنەسى، سارايشىق، سىعاناق، ساۋران جانە جانكەنت سەكىلدى بىرەگەي تاريحي نىساندار بار.

سيمپوزيۋمنىڭ ماڭىزدى ناتيجەلەرىنىڭ ءبىرى – التىن وردا مۇراسى جونىندەگى استانا دەكلاراتسياسىنىڭ قابىلدانۋى بولدى. قۇجات تاريحي جادىنى ساقتاۋعا، مادەنيەتارالىق ديالوگتى نىعايتۋعا جانە ورتالىق ەۋرازيا حالىقتارىنىڭ ورتاق مۇراسىن ىلگەرىلەتۋگە باعىتتالعان.

استانا دەكلاراتسياسى – حالىقارالىق ءوزارا ءىس-قيمىلدىڭ نەگىزى

سيمپوزيۋم قورىتىندىسى بويىنشا قاتىسۋشىلار التىن وردا مۇراسى ەۋرازيا حالىقتارىنىڭ تاريحي جانە مادەني دامۋىنىڭ اجىراماس بولىگى ەكەنىن راستادى.

قازاقستان جوشى ۇلىسى مۇراسىن زەرتتەۋ، ساقتاۋ جانە ناسيحاتتاۋ باعىتىنداعى جەتەكشى حالىقارالىق ورتالىقتاردىڭ بىرەگەيى رەتىندە تانىلدى.

2026 جىلى التىن وردا تاريحىمەن بايلانىستى ءۇش ماڭىزدى داتا اتاپ وتىلەدى:

• «اقساق قۇلان» كۇيىنىڭ 800 جىلدىعى;
• باتۋ حاننىڭ التىن وردا تاعىنا وتىرعانىنا 800 جىل;
• جوشى ۇلىسى بيلەۋشىلەرىنىڭ رەزيدەنتسياسى – اق وردانىڭ 800 جىلدىعى.

التىن وردانىڭ مۇراگەرى - اقوردالى قازاق مەملەكەتى ماڭگىلىك ەل رەتىندە جاساي بەرسىن!

قازىبەك يسا، اقىن، قر پارلامەنتى ءماجىلىسى دەپۋتاتى

Abai.kz