مۋزەي – تالاي تاريح پەن ەسكىرمەس ەستەلىكتەردىڭ لاۋلاعان وشاعى. ول وشاقتىڭ وتى جىلدار وتكەن سايىن قىزارا ءبورتىپ، قىزۋى قايتپايدى.  ۋاقىت – ادام بالاسىنىڭ ايتقانىنا كونىپ، ايداعانىنا جۇرمەيتىن الىپ كۇش. ول  تەك مۋزەيدە عانا ءوز ەركىمەن جۇرە المايدى. سەبەبى بۇل ورتا ۋاقىت تورابىنا تاۋەلدى ەمەس. كۇندەردىڭ ساۋلەسى، تۇندەردىڭ ساعىمى مۇراجاي اينەگىنەن وتپەيدى.

بۇل ورتا – عالامات ەرتەگى مەكەنى.  زامانا كوشىنە ىلەسىپ كەتە بارعان پەندەنىڭ ەستەلىك دەيتىن ەسكىرمەس قارۋىن قولىنا ۇستاپ الىپ، قاسقايىپ تۇرا بەرەدى.  دەگەنمەن زامان ىرقى ادامزات قاجەتتىلىكتەرىنىڭ سانى مەن ساپاسىن وزگەرىپ وتىرادى. قوعام قۇبىلمالى ورتادان سان الۋان سانا وسۋدە. سوعان ساي ولاردىڭ قىزىعۋشىلىقتارى مەن قاجەتتىلىكتەرى  تۇرلەنە بەرەدى. «سىرلى اياقتىڭ سىرى كەتسە دە، سىنى كەتپەس» دەگەنمەن ۋاقىتىمەن سىرلاپ وتىرساڭ ءالى تالاي ۇرپاققا مۇرا بولارى انىق. سول سەكىلدى مۋزەي سالاسىن دا تابيعاتى مەن اۋراسىن سول قالپىندا ساقتاپ قالۋ ارقىلى زامانعا ساي بەيىمدەۋ دەگەن ۇلكەن مىندەت پەن پارىز موينىمىزدا تۇر.

2026 جىلعى 1 قاڭتاردا قازاقستان رەسپۋبليكاسىندا: 3912 قوعامدىق كىتاپحانا، 3054 مادەني-دەمالىس ۇيىمدارى، 286 مۋزەي، 254 ويىن-ساۋىق جانە دەمالىس ساياباعى، 85 تەاتر، 67 كونتسەرتتىك ۇيىم، 8 حايۋاناتتار باعى جانە 5 تسيرك جۇمىس ىستەدى. 2025 جىلى ەڭ كوپ كەلۋشىلەر كىتاپحانالار (55225,9 مىڭ كەلۋ), ويىن-ساۋىق جانە دەمالىس ساياباقتارى (28500,8 مىڭ كەلۋ), ويىن-ساۋىق جانە دەمالىس ساياباعى (16710,9 مىڭ كەلۋ), مۋزەيلەر (6783,1 مىڭ كەلۋ) بولدى. بۇل رەتتە ەڭ كوپ ءىس-شارالاردى كىتاپحانالار (234,8 مىڭ بىرلىك), مادەني-دەمالىس ۇيىمدارى (232,3 مىڭ بىرلىك), مۋزەي (21,5 مىڭ بىرلىك), تەاترلار (17,7 مىڭ بىرلىك), كونتسەرتتىك ۇيىمدار (7,8 مىڭ بىرلىك) جانە ويىن-ساۋىق جانە دەمالىس ساياباقتارى (7,6 مىڭ بىرلىك) وتكىزدى.

«زامانا تولقىنى تاريح تەڭىزىنىڭ جاعالاۋىندا كوركەم ونەردىڭ باعا جەتپەس مەرۋەرت – مارجاندارىن قالدىرادى. بۇل – باعزى زاماننان قالعان ارحيتەكتۋرالىق ەسكەرتكىشتەر، وتكەن داۋرەن ادامدارىنىڭ جاي-كۇيىن اڭىز ەتىپ شەرتەتىن سۋرەت پەن مۋزىكا. بىراق سول اسىلداردىڭ اسىلى – ادام بالاسىنىڭ رۋحى مەن اقىل – ويىن بارشا ۇرپاققا پاش ەتكەن ەسكىرمەس، ولمەس وشپەس ولەڭ – جىر» دەپ ايتىپ كەتكەن مۇحتار اۋەزوۆ اتامىز. شىنىمەن تالاي ولەڭ-جىردىڭ كوزىن كورگەن مۇرالارىمىز قازاقستاننىڭ ءار تۇكپىرىندەگى مۋزەيلەردىڭ سورەلەرىندە ءوز كەلۋشىلەرىن اسىعا كۇتۋدە. مۋزەي ماماندارىنىڭ، جالپى مادەنيەتكە جانى اشيتىن كەز-كەلگەن ادامنىڭ باستى ماقساتى سونداي التىنعا پارا-پار قۇندى زاتتارىمىزدى الەمگە كورسەتۋ، كەلۋشىلەردى وزىنە تارتۋ جانە ەرەكشە ءارى ۇمىتىلماستاي كۇي سىيلاۋ.

قازىرگى زاماندا كەلۋشىلەردى ءداستۇرلى ەمەس مۋزەيلەر كوبىرەك قىزىقتىرۋدا. ۇلكەن قارقىنمەن دامىپ جاتقان قوعامدا مۋزەي الەمدى ءتۇسىنۋدىڭ جاڭا جۇيەسىنە بەيىمدەلۋ ۇستىندە. ءداستۇرلى مۋزەي ماتەريالدارى جاڭا كەلۋشىلەردى قىزىقتىرا قويمايتىنى، مۋزەيگە قايتا كەلۋگە ىقىلاسىنىڭ بولمايتىنى ايتۋعا قيىن بولسا دا، اششى شىندىق. ءداستۇرلى مۋزەيلەردە ءىس جۇزىندە ەشنارسە وزگەرمەيدى، ەكسپوزيتسياداعى بارلىق زاتتار ءوز ورنىندا تۇرادى. دەگەنمەن، ءداستۇرلى مۋزەيلەردىڭ وڭ جاقتارى دا بار. انىق جانە تۇسىنىكتى كورەرمەندىك قۇرىلىم تۇراقتى ورنىققان. كونسەرۆاتيۆتى كوزقاراستى كەي ەكسكۋرسانت تۇراقتى، وزگەرىسسىز ەكسپوزيتسيانى كورۋگە قايتا كەلەدى، ويتكەنى ول ماتەريالدى ۇزاق ءارى ناقتى زەرتتەۋگە مۇمكىندىك بەرەدى. دەي تۇرعانمەن، جاس ۇرپاقتى ۇنەمى وزگەرىپ، ۋاقىتپەن بىرگە قوزعالىستا جۇرەتىن، «ەكسپوزيتسيا ءديناميزمى» بار زاماناۋي مۋزەي قىزىقتىرادى. جاستار مۋزەيدىڭ قازىرگى زاماننىڭ تالاپتارىنا جاۋاپ بەرە الاتىنداي جانە ارقاشان جاڭالىقتارعا تولى بولعانىن قالايدى. زاماناۋي مۋزەيدىڭ ەرەكشەلىگى – كەلۋشىلەرمەن ءتىل تابىسۋىندا جانە ەكسپوزيتسيا جاساۋدا كوپقىرلى ءادىس-ءتاسىل قولدانۋىندا.

تاريح پەن مادەنيەت الەمدە قانشا مەملەكەت بولسا سونشا الۋان ءتۇرلى. مادەني جانە تاريحي ورىندار دا سولاي. تابيعاتتىڭ جاراتۋىمەن ەرەكشەلەنگەن قانشاما دۇنيەلەر بار. ونىڭ جارناماسىن جاساماي-اق كەلۋشىلەرىن تابادى. مۋزەي سالاسى دا سونداي ايرىقشا قۇبىلىستىڭ مەكەنى. دەگەنمەن دامىعان ءححى عاسىر اقپاراتتىق ايقاس الاڭى. بۇل الاڭدا كىمنىڭ اقپاراتى جاقسى تارايدى، سولار ءوز ورنىن ويىپ تۇرىپ الىپ ماڭىزىن تىپتەن ارتتىرادى. بۇل الدىمەن ەلىمىزدىڭ سىرتقى جارناماسى. تۋريستىك سفەرانىڭ الار ورنى. شەتەلدەن كەلگەن تۋريستەردىڭ ەڭ ءبىرىنشى ەلىمىزگە تارتۋ جۇمىستارىنا مۋزەي سالاسىنىڭ دا الار ماڭىزى ەرەكشە بولۋى كەرەك. نە سەبەپتى ولاي دەپ وتىرمىز؟ سەبەبى، قازىرگى دامىعان ەلدەر مەنەدجمەنت سالاسىنا اسا باسا نازار اۋدارۋ ۇستىندە.  مەنەدجمەنت دەگەنىمىزدىڭ ءوزى = عىلىم + تاجىريبە + ونەر، شەبەرلىك فورمۋلاسىنا قۇرالعان.

عىلىم مەن مادەنيەتتىڭ قيىلىسقان جەرى ونەر تۋىندىلارىنىڭ كەرەمەت جادىگەرلەرىنە توعىسادى. تاريحتىڭ دايەكتەرى ءار مەملەكەتتە ءار ءتۇرلى دەڭگەيدە، ءارتۇرلى تۇردە ساقتالعان. ءبىزدىڭ تاريحي جادىگەرلەرىمىز ءالى دە ءوز بيىگىندە ناسيحاتتالماي جاتىر. ونى تۋريستەردى قويىپ قاراپايىم ەل ازاماتتارىنىڭ ءوزى جەتكىلىكتى دەڭگەيدە بىلمەيدى. قاي قالادا قانداي مۋزەي بار ەكەنىن ءتىپتى كەي سول ەلدى مەكەن تۇرعىندارىنىڭ ءوزى بىلمەۋى مۇمكىن. بۇنىڭ ءوزى مەنەدجمەنت سالاسىنىڭ تومەن دەڭگەيدە ەكەنىن كورەتەدى. سول ءۇشىن مۋزەيدىڭ بەت بەينەسىن جاساۋ، ونداعى جادىگەرلەرلىڭ قۇنىن دارىپتەۋ سالانى دامىتۋدىڭ العىشارتى بولۋى ءتيىس.

وسى ماسەلە بويىنشا قر مادەنيەت سالاسىنىڭ ۇزدىگى، مۋزەيتانۋشى نۇرسەرىك جولبارىسپەن سۇحباتتاسقان بولاتىنبىز.

– ءسىزدىڭ ويىڭىزشا وزگە ەلدەرمەن سالىستىرعاندا ەلىمىزدە مۋزەي سالاسى قانشالىقتى دامىعان؟ قازاق مۋزەيىنەن ەرميتاج نەمەسە لۋۆر مۋزەيلەرىنىڭ ەرەكشەلىكتەرى قانداي؟

– ءسىز ايتىپ وتىرعان ەرميتاج نەمەسە لۋۆر مۋزەيلەرىمەن ەلىمىزدەگى مۋزەيلەردىڭ بارلىعىن سالىستىرۋعا كەلمەيدى. مۇنداي ءىرى مۋزەيلەرمەن ەلىمىزدەگى ءىرى مۋزەيلەردى سالىستىرۋعا بولاتىن شىعار. ءبىزدىڭ ەلدەگى قر ۇلتتىق مۋزەيى، قر ورتالىق مەملەكەتتىك مۋزەيى، ءا.قاستەەۆ اتىنداعى ونەر مۋزەيى سياقتى مۋزەيلەر شەتەلدىك ارىپتەستەرىمەن ءجيى بايلانىسىپ، ءوزارا تاجىريبە الماسىپ تۇرادى. ارينە، مۋزەيدەگى قور سانى مەن كەلۋشىلەر سانى جاعىنان ەۋروپاداعى ءىرى مۋزەيلەرگە جەتە قويعان جوقپىز. بىراق ەلدەگى حالىق سانى مەن تۋريستەر سانىنا قاراپ، مۋزەيگە كەلۋشىلەردى پروتسەنتپەن ەسەپتەيتىن بولساق، بەلگىلى ءبىر مولشەردە ستاتيستيكامەن ءوزىمىزدى «جۇباتۋعا» بولاتىن شىعار؟! قازىر قازاقستان قوعامىندا مۋزەيگە سۇرانىس ارتىپ كەلەدى. اسىرەسە، ءىرى قالالارداعى مۋزەيلەردىڭ كورسەتكىشى وتە جاقسى. COVID-19-عا دەيىنگى مەجەنى قايتارۋعا تىرىسىپ كەلەدى. پاندەمياعا دەيىن قازاقستان مۋزەيلەرىنە 6 ملن-داي كەلۋشىلەر كەلگەن بولاتىن. ال، ەۋروپاداعى ءىرى مۋزەيلەرمەن تەحنيكالىق مۇمكىندىكتەر جاعىنان دا بىزدە رەسۋرس بار. وكىنىشكە قاراي ونى ۇقساتاتىن ماماندارعا تاپشىلىق وتە قاتتى بايقالادى. مۋزەي ىسىنە مامان دايىنداۋ كورسەتكىشى جانە ونىڭ ساپاسى 2000 جىلداردىڭ دەڭگەيىندە قالىپ وتىر. مۋزەي باسشىلارى وقۋ ورىندارىن اياقتاپ كەلگەن تۇلەكتەردى وزدەرى قايتا دايارلاۋدان وتكىزىپ جۇرگەنىن دە بايقايمىن. كادر دايىنداۋ پروبلەماسى شەشىلمەي، باسقا باعىتتارداعى پروبلەمالاردى شەشۋ دە قيىنعا تۇسەتىنى انىق. سوندىقتان ءبىز الداعى ۋاقىتتا ەۋروپا ەلدەرىمەن تەڭ بولامىز دەسەك، وسى ماسەلەلەرگە ءمان بەرۋىمىز قاجەت.

– مۋزەي ءوز ىشىندە ءداستۇرلى، ارالاس جانە زاماناۋي مۋزەي بولىپ بولىنەتىنى بەلگىلى. ستاتيستيكا بويىنشا 286 مۋزەي بار. وسى مۋزەيلەردىڭ ىشىندە وزىندىك ەرەكشەلىگىمەن ەستە قالعان قانداي 5 مۋزەيدى ايتار ەدىڭىز؟

– ناقتى 5 مۋزەيدى اتاماي، ءار باعىت بويىنشا بىرنەشەۋىن اتاپ شىقسام؟ مۋزەيلەردى  ەرەكشەلىگىنە قاراي بىرنەشە توپقا بولۋگە بولادى. مىسالى، قورى جاعىنان قر ورتالىق مەملەكەتتىك مۋزەيى مەن ءا.قاستەەۆ اتىنداعى مۋزەيى ەرەكشەلەنەدى. بۇل ەكى مۋزەيدە قازاقستان مۋزەي ءىسى تاريحىنداعى ەڭ قۇندى زاتتار جيناقتالعان. كەلۋشىلەرى كوپ مۋزەيلەردىڭ قاتارىندا قر ۇلتتىق مۋزەيى مەن ازىرەت-سۇلتان مۋزەي-قورىعى بار. ستاتيستيكاعا سۇيەنسەك، قازاقستان مۋزەيلەرىنە كەلەتىن ءاربىر ءۇشىنشى ادام وسى ەكى مۋزەيدىڭ بىرىنە بارادى.  ولكەتانۋ مۋزەيلەرى ىشىنەن سەمەي تاريحي-ولكەتانۋ مۋزەيى مەن باتىس قازاقستان وبلىستىق تاريحي-ولكەتانۋ مۋزەيى، ماڭعىستاۋ وبلىستىق تاريحي-ولكەتانۋ مۋزەيلەرى ەتنوگرافيالىق زاتتارعا وتە باي دەپ سانايمىن. سەمەيدەگى مۋزەيدەن سۇيەكتەن جاسالعان زاتتاردىڭ كوللەكتسياسىنا تاڭدانعانىم ءالى ەسىمنەن كەتپەيدى. ورالداعى مۋزەيدەن كۇمىس زەرگەرلىك بۇيىمداردى تاماشالاي بەرگىڭىز كەلەدى. سول مۋزەيگە بارعان كەزدە زەرگەرلىك كوللەكتسيانى مىندەتتى تۇردە ارنايى كوڭىل ءبولىپ تاماشالايمىن. ماڭعىستاۋداعى كيىز ءۇي بۇيىمدارىنىڭ كوللەتسياسى – ەتنوگرافيامىزدىڭ جاۋھارى.  ال، بىرنەشە نىساندى قامتيتىن ابايدىڭ مۋزەي-قورىعىنىڭ قۇرامىنداعى تاريحي ەسكەرتكىشتەر – مەملەكەتىمىزدىڭ مادەني بايلىعى. كەزىندە اباي اتامىزدىڭ ءوزى تۇراقتاعان ۇيلەر، زاڭعار جازۋشى مۇحتار اۋەزوۆ دۇنيەگە كەلگەن ءۇي كەلۋشىلەرگە رۋحاني كۇش بەرەدى.  ۇلىتاۋ وبلىسىنىڭ جەزدى كەنتىندەگى تاۋ-كەن تاريحي مۋزەيى، وتىرار مۋزەي-قورىعى، جەتىسۋ وبلىسىنداعى شوقان ءۋاليحانوۆ مۋزەيى، سولتۇستىك قازاقستانداعى سىرىمبەت كەشەنىن مىندەتتى تۇردە بارىپ كورەتىن مۋزەيلەردىڭ قاتارىنا جاتقىزاتىن ەدىم. اقمولا وبلىستىق تاريحي-ولكەتانۋ مۋزەيىنىڭ پالەونتولوگيا زالى وتە جاقسى جاساقتالعان. قىزىققانىم سونشا، كەزىندە تەك وسى زال تۋرالى باعدارلاما دا تۇسىرۋگە سەبەپشى بولعان ەدىم.

– ءسىز ءۇشىن زاماناۋي مۋزەي دەگەنىمىز قانداي مۋزەي؟

– زاماناۋي مۋزەي دەگەندى زاماناۋي تەحنيكاسى بار مۋزەيمەن شاتاستىرىپ جاتادى. مۋزەيدە جاڭا تەحنيكانىڭ بولۋى ازدىق ەتەدى. مەنىڭشە، زاماناۋي مۋزەي رەتىندە ءتيىمدى مەنەدجمەنت پەن وزىق تەحنولوگيا ۇيلەسىم تاپقان كەزدە زاماناۋي مۋزەي دەپ اتاۋعا بولادى. قازاقستاننىڭ تاجىريبەسىندە بارلىق مۇمكىندىك جاسالىپ، مەنەدجمەنتىنىڭ السىزدىگىنەن زاماناۋي مۋزەيلەردىڭ قاتارىنان كورىنە الماعاندارى بار.

«ءبىر حالىق ءوزىنىڭ تاريحىن بىلمەسە، ءبىر ەل ءوزىنىڭ تاريحىن جوعالتسا، ونىڭ ارتىنشا ءوزى دە جوعالۋعا ىڭعايلى بولىپ تۇرادى» دەگەن اقىن مىرجاقىپ دۋلاتۇلى. وتكەن ءومىردىڭ زاتتاي دەرەكتەر ارقىلى وسى زامانعا دالەلدەپ وتىرعان مۋزەي سالاسىنىڭ ءالى دە تالاي جاڭاشىلدىقتار كەرەك.

تاعى ءبىر الەمدىك دەڭگەيدەگى ۇلكەن ماسەلەلەردىڭ ءبىرى ينكليۋزيۆتى قوعامعا بەيىمدەلۋ. ينكليۋزيۆتى قوعام قانداي بولادى؟

ينكليۋزيۆتى قوعام جاسىنا، جىنىسىنا، مۇگەدەكتىگىنە، ناسىلىنە، ەتنيكالىق تەگىنە، شىعۋ تەگىنە، دىنىنە، ەكونوميكالىق نەمەسە باسقا دا مارتەبەسىنە قاراماستان، بارلىعىنىڭ الەۋمەتتىك، ەكونوميكالىق جانە ساياسي ينكليۋزياسىن كەڭەيتۋگە جانە ىنتالاندىرۋعا باعىتتالعان. بۇل ەشكىمدى ارتتا قالدىرمايتىن قوعام[4].  الەمدە سان الۋان تاعدىر مەن ءبىر-بىرىنە مۇلدەم ۇقسامايتىن ەرەكشە ادامدار دا ءومىر سۇرەدى. ولاردىڭ دۇنيەتانىمى مەن تۇسىنىگى، قابىلداۋى مەن قىزىعۋشىلىعى دا ەرەكشە بولادى. سونداي ەرەكشە جانداردىڭ مۋزەيگە كەلىپ تانىسۋىنا نەگە مۇمكىندىك جاساماسقا؟ قوعام بەلگىلى ءبىر توپتاردان تۇرادى. سول توپتاردىڭ بارلىعى مەيىرىممەن جىلۋلىققا ءزارۋ. سولاردىڭ ىشىندە بالا كۇننەن ەرەكشە بولعان بالالاردىڭ دا قىزىعۋشىلىعىنا قۇرمەتپەن قاراۋ – ادامزات الدىنداعى بورىشىمىز. ستاتيستيكا بويىنشا ەلىمىزدە جاڭا وقۋ جىلىندا ەلىمىزدىڭ مەكتەپتەرىندە ەرەكشە ءبىلىم بەرۋ قاجەتتىلىكتەرى بار (ەبق) وقۋشىلاردىڭ سانى ارتتى. 2021-2022 وقۋ جىلىندا ينكليۋزيۆتى سىنىپتاردا 49 مىڭنان استام ەرەكشە بالا وقىسا، 2022-2023 وقۋ جىلىندا سانى 55 مىڭ بولسا، 2024 جىلدىڭ قورىتىندىسى بويىنشا مەكتەپتەردىڭ 91 پايىزى ەرەكشە بالالارعا قولايلى جاعداي جاساعان. قازىر 73 990 بالا ينكليۋزيۆتى ورتادا ءبىلىم الىپ ءجۇر. 2025 جىلدىڭ قورىتىندىسى بويىنشا ەلىمىزدەگى مەكتەپتەردىڭ 95,2 پايىزى ينكليۋزيۆتى وقىتۋعا تولىق دايىندالدى. قازىرگى ۋاقىتتا ينكليۋزيۆتى ورتادا 94 527 بالا ءبىلىم الىپ جاتىر. ەلىمىزدە 508 ارنايى ءبىلىم بەرۋ ۇيىمى جۇمىس ىستەيدى. ولاردىڭ قاتارىندا ارنايى بالاباقشالار، مەكتەپتەر، پمپك، تۇزەتۋ كابينەتتەرى، اۋتيزم جانە وڭالتۋ ورتالىقتارى بار. ينكليۋزيۆتى كابينەتتەر سانى 1 051-گە جەتتى. بۇل تەك بالالار اراسىنداعى دەرەك بولسا قوعامدى قۇرايتىن كامەلەت جاسىنا تولعان قانشاما ەرەكشە جاندار بار؟ ونى ءبىز جوققا شىعارا المايمىز. ولار دا قوعامنىڭ ءبىر بولشەگى. بۇل مالىمەت ادامنىڭ قورقىنىش تۋدىرادى. دەگەنمەن عالامدىق ماسەلەنىڭ شەشىمى – ينكليۋزيۆتى قوعامعا بەيىمدەلۋ.

مۋزەي سالاسىن ينكليۋزيۆتى قوعامعا بەيىمدەۋ بويىنشا تومەندەگى ادىستەردى ۇسىنىپ وتىرمىز:

– ارنايى تىڭداۋ اپپاراتتارىن الۋ. بۇنداي قۇرالدار ەستۋ مۇمكىندىگى بار بارلىق ادامدارعا ارنالعان. كەم دەگەندە ءۇش تىلدەگى ەكسكۋرتسيا ءماتىنىن دايىنداپ، ءار زالدىڭ نە جادىگەردىڭ جالپى سيپاتتاماسىن، تاريحىن، ماڭىزى مەن كىمگە تيەسىلى ءارى ارتىقشىلىعىن تۇسىنىكتى بايانداپ بەرۋ;

– ارنايى كورۋ مۇمكىندىگىنەن ايرىلعان جاندارعا «برايل» تاقتايشاسىن دايىنداۋ. قىسقاشا ءارى ناقتى اقپاراتتاردى كورسەتۋ. اقپاراتتار ءۇش تىلدە جازىلسا;

– ەستۋ قابىلەتىنەن ايرىلعان جاندار ءۇشىن سۋردو اۋدارما بەينەلەرىن ازىرلەۋ. ءۇش تىلدە دايىنداۋ. ەكسكۋرتسيا جۇرگىزەتىن ماماندارعا دا مۇمكىندىگىنشە سول ادىستەردى ۇيرەتۋ;

– مۋزەيگە كىرۋ جانە شىعۋ ەسىكتەرىن بارىنشا ىڭعايلى ەتۋ;

ەلىمىزدە 3917 قوعامدىق كىتاپحانا، 3102 مادەني-دەمالىس ۇيىمى، 271 مۋزەي، 208 ويىن-ساۋىق جانە دەمالىس ساياباعى، 105 كينوتەاتر، 73 تەاتر، 44 كونتسەرت ۇيىمى، 13 حايۋاناتتار باعى جانە 3 تسيرك بار دەدىك. سولاردىڭ بارلىعىنا دەرلىك وسى ادىستەر مىندەتتى تۇردە كەرەك. مەملەكەت تاراپىنان مىندەتتەلۋى ءتيىستى تاقىرىپ بولىپ قالۋى ءتيىستى.

ماقالا جازۋ بارىسىندا ءابىش كەكىلباەۆ اتىنداعى ماڭعىستاۋ وبلىستىق تاريحي-ولكەتانۋ مۋزەيىنە كەلۋشىلەردەن «زاماناۋي مۋزەي تۋرالى ويىڭىز» تاقىرىبىندا ساۋالناما جۇرگىزگەن ەدىك. 2 اپتاعا سوزىلعان تاجىريبە ناتيجەسىندە، ساۋالناماعا بارلىعى 35 ادام قاتىستى. جاس ەرەكشەلىكتەرىنە قاراپ 10 جاستان باستاپ 35 جاستان جوعارى كەلۋشىلەر. (سۋرەت. 1,2. 1,3. 1,4). كەلۋشىلەرىمىزدىڭ 80 پروتسەنتى «زاماناۋي مۋزەي» تەرمينىن بىلەدى، بىراق ونداي مۋزەيدە بولىپ كورمەگەن.

قورىتىندى: اتالعان ماقالانى جازۋ بارىسىندا وبلىستىق كىتاپحاناعا بارىپ وقۋ قۇرالدارىنىڭ كومەگىنە سۇيەنبەك بولدىق. الايدا، كىتاپحانا قورىندا زاماناۋي مۋزەي سالاسىنا ارنالعان كىتاپتار مۇلدەم بولماي شىقتى. بۇل مۇنداي ەڭبەكتەردىڭ سيرەك ەكەندىگىنەن دە حابار بەرسە كەرەك. سول ءۇشىن دە عالامتور كەڭىستىگىندەگى ارقيلى ماقالالاردى نەگىز ەتىپ الا وتىرىپ، جازىپ شىقتىق. زاماناۋي مۋزەي تەك قانا تەحنيكالىق قۇرالدار جيناقتالعان قويما بولماۋى ءتيىس. ەڭ الدىمەن سىرتقى ءيميدجى قالىپتاسقان، ىشىندەگى التىن قازىناسىمەن قىزىقتىرا بىلەتىن، كەلۋشىلەردى تارتاتىن، ەركىندىك سىيلاي الاتىن وزىق دەمالىس ورىندارىنىڭ بىرەگەيى بولسا ارمان جوق. ەلىمىزدىڭ تۇكپىر-تۇكپىرىندەگى ءار مۋزەي وشاعى ءوز الاۋىن ءوشىرىپ الماي دارالانىپ جانسا، زاماناۋي قۇرالدارمەن جابدىقتالسا، ماقساتتىڭ ورىندالعانى. قوعامنىڭ ءوزى ءارتۇرلى توپتاردىڭ جيىنتىعىنان تۇراتىن سينتەزدى ورتا. سول ورتانىڭ ءار توبىنا قىزمەت ەتۋ، ولارعا كومەك كورسەتۋ، قولداۋ ازاماتتىق بورىشىمىز بولۋى ءتيىس. ينكليۋزيۆتى قوعامنىڭ ءبىر بولىگىنە مۋزەي سالاسى دا ارالاسۋى ءتيىس. ويتكەنى ونەر مەن تاريح، مادەنيەت ادامدى جاسىنا، جىنىسىنا، مۇگەدەكتىگىنە، ناسىلىنە، ەتنيكالىق تەگىنە، شىعۋ تەگىنە، دىنىنە، ەكونوميكالىق نەمەسە باسقا دا مارتەبەسىنە قاراماستان، بارلىعىنىڭ الەۋمەتتىك، ەكونوميكالىق جانە ساياسي ينكليۋزياسىن كەڭەيتۋگە، ىنتالاندىرعا ات سالىسۋى كەرەك.

نۇرجان دۋمانقىزى

Abai.kz