قازاق ءتىلى: عاسىر بويعى اداسۋ...
مەن اقيقاتتى مەنشىكتەنە المايمىن،
تەك قيسىندار سحەماسىن عانا ۇسىنا الامىن.
سەرىكبول قوندىباي، ميفولوگ.
قازاق ءتىلى ءبىر عاسىر بويى ءوز جازۋ جۇيەسىن تاپپاي كەلەدى. ءبىز ءالىپبي اۋىستىردىق، ەملە تۇزەدىك، ەرەجە جاڭارتتىق. بىراق ءبىر شىندىق بار: قازاق جازۋى ءالى كۇنگە ءوز تابيعاتىنا ساي جۇيە تاپقان جوق.
ءبىز قارىپ پەن ءارىپتى تۇزەپ ءجۇرمىز، ال جۇيەدە شارۋامىز بولماي وتىر. ءبىز تاڭبانى وزگەرتۋمەن اۋرە بولدىق، بىراق ءتىلدىڭ زاڭىن ەسكەرمەدىك. سونىڭ سالدارىنان بۇگىنگى قازاق جازۋى – ءوز تىلىنە ەمەس، بوتەن جۇيەگە بەيىمدەلىپ، اقىرى تۇيىققا تىرەلدى. ارينە، جازۋ جۇيەسى ەندى قالىپتاسا باستاعان ءتىلتانۋ تاريحى ىزدەنىسكە تۇسكەنى ءجون: 1913 جىلدان باستاپ 1934 جىلعا دەيىنگى ارالىقتا ءبىر عانا «وقۋ» ءسوزىنىڭ وقۋ، وقۇۋ، وقىۋ، قايتادان وقۇۋ تۇرىندە 4 ءتۇرلى جازىمعا ۇشىرادى. بىراق بۇل الدەنەنىڭ دۇرىس ەمەستىگىن اڭعارتاتىن جايت ەدى.
قازاق ءتىلىنىڭ فلەكتيۆ ەمەس اگگليۋتيناتيۆ تىلدەر توبىنا جاتاتىنىن تانىتقان تەوريا حح عاسىر باسىندا عانا تاراي باستادى. بۇعان العىشارت بولعان ءحىح عاسىرداعى نەمىستىڭ ا. شلەگەل، X. شتەينتال، ۆ. گۋمبولد، ا. شلەيحەر سياقتى لينگۆيستەرىنىڭ تىلدەردى مورفولوگيالىق جىكتەۋگە نەگىزدەگەن ىلىمدەرى بولاتىن.
ارينە، قازاق ءتىلىنىڭ ۇندەستىك زاڭىنا باعىناتىن اگگليۋتيناتيۆ ءتىل ەكەنىن ەرتە بىلگەن ا. بايتۇرسىنۇلى اتامىزدان باستاپ، كۇنى بۇگىنگە دەيىن ءتىلىمىزدىڭ ۇندەستىك زاڭىنا قاتىستى تابيعاتىن اشۋعا قوسىلعان ۇلەستەر از ەمەس، جەتكىلىكتى. بىراق بۇل ەڭبەكتەردىڭ بارلىعى دا سول باياعى اكتسەنتولوگيا دىبىستانىم امالىنا يەك ارتقاندىقتان، ءتىلدىڭ ءتول تابيعاتىن اشۋعا تولىق رەسۋرس بولا المادى. بۇعان باستى ايىپ – ءتىلتانۋدىڭ تاريحى ەمەس، ءتىلتانىم عىلىمىنىڭ تەوريالىق قىرىن كەتكەندىگىنە قىزىل يمپەريانىڭ يدەولوگياسى شىرماعان بۇعاۋدا بولعاندىعىمىز.
ەڭ قاۋىپتىسى – بۇل داعدارىس كوزگە كورىنبەيدى. ءبىز «دۇرىس جازىپ ءجۇرمىز» دەگەن ويدامىز. بىراق جازىم ايتىمعا قايشى. ەملەمىز – ۇندەستىك زاڭىنا قايشى. ءالىپبيىمىز – ءتىلىمىزدىڭ تابيعاتىنا جات.
وسىدان تۋىندايتىن سۇراق: ءبىز ءالىپبيدى دامىتىپ ءجۇرمىز بە، الدە تىلدىك جۇيەدەن اداسىپ كەلىمىز بە؟ بۇل ساۋالعا جاۋاپ بەرۋ جولىندا 2024 جىلى ا.بايتۇرسىنۇلىنىڭ «جاڭا ەملە» اتالعان ەڭبەگىنىڭ سوڭعى نۇكتەسى قويىلعانىنا 100 جىل جانە ق.جۇبانوۆتىڭ تۋعانىنا 125 جىل تولۋ قارساڭىندا جاريالانعان «قازاق ءتىلىنىڭ سينگەۆيت جازۋ جۇيەسى» تۇجىرىمداماسىن جۇرتشىلىققا ءتۇسىندىرۋ ءۇشىن وسى ماقالانى جاريالاپ وتىرمىز. قۇرمەتپەن – سەرىك ەرعالي.
ءتىل تابيعاتى مەن جازۋ جۇيەسى
قازاق ءتىلى – اگگليۋتيناتيۆ/جالعانبالى ءتىل. ونىڭ نەگىزگى تۇرعىسى – ۇندەستىك زاڭى. ءسوزدىڭ ءار بۋىنى ءبىر-بىرىمەن ۇيلەسىپ، تۇتاس دىبىستىق جۇيە قۇرايدى. بىراق بۋىننىڭ ۇيلەسىمىن قۇرايتىن نە؟ سينگورمولوگيا عىلىمىمەن ايقىندالعان سينگەما دەگەن ۇندەس قوسار دىبىستار. بۇل تۇجىرىمعا بەلگىلى سينگورمولوگ-عالىم ءالىمحان جۇنىسبەكتىڭ «سينگورمولوگيا» ەڭبەگىنە (اليمحان جۋنيسبەك. «سينگورمولوگيا يلي نەيزۆەستنىي سينگارمونيزم»، «ابزال-اي» باسپاسى، الماتى، 2020 ج.) سۇيەنىپ وتىرمىز. قازاق ءتىلى فونولوگياعا ەمەس، سينگورمولوگياعا قاراپ تالداناتىنى وسى ەڭبەكتە دايەكتەلگەن.
ال ءبىزدىڭ جازۋ جۇيەمىز – فلەكتيۆ تىلدەرگە ءتان الفاۆيتكە ءبىر عاسىر بويى سۇيەنىپ كەلەدى، ياعني، ءار دىبىستى جەكە تاڭبامەن بەرۋگە نەگىزدەلگەن. ال ءار دىبىستى فونولوگيادا «فونەما» اتايدى دا، سونى دىبىس جۇيەسىنىڭ بىرلىگى/ەدينيتساسى سانايدى. قازاق جازۋىنىڭ ءبىر عاسىر بويى نەلىكتەن فلەكتيۆ جازۋلى جۇيەگە باعىنباي كەلگەنىنە جاۋاپ وسى تۇستا. ال ءبىز ونى شىرىلداتىپ، زورلاپ باعىندىرا جازىپ ءجۇرمىز. وسى ەكى ءتۇرلى تابيعاتتىڭ قاقتىعىسى قازاق جازۋىنىڭ عاسىرلىق ماسەلەسىنە اينالدى. بۇنى ءالى بايقاماي وتىرمىز.
سونىڭ كەسىرىنەن قازاق تىلىندە:
- جازىم مەن ايتىم الشاق;
- ەملە كۇردەلەندى، ءبىر بىرىنە قايشى قاعيدالار تۋدى;
- ءتىل تابيعاتى كومەسكىلەندى، ۇندەستىك زاڭى اياقاستى بولىپ جاتىر.
قازىرگى 42 ارىپتەن تۇراتىن ءالىپبي شىن مانىندە قازاق ءتىلىنىڭ ەمەس، ورىس پەن قازاققا ورتاق جازىم جۇيە ەكەنى جانە ول قازاق ءتىلىنىڭ پايداسىنا شەشىلمەگەندىگى تالاي ايتىلدى، جازىلدى. دەمەك، ءبىز ءوز ءتىلىمىزدى وگەي ءتىلدىڭ جۇيەسىنە سالىپ، وزگەنىڭ ەرەجەسىمەن جازىپ، وقىپ، سويلەپ وتىرمىز.
ءا.جۇنىسبەك بۇل ەڭبەكتە بىلاي جازدى:
- ءۇندى-ەۋروپا فلەكتيۆ تىلدەرىنىڭ (مىسالى، ورىس) اكتسەنتتى (ەكپىنشىل) دىبىس تالدانىم امالى – اكتسەنتولوگيا;
- وڭتۇستىك-ازيا بۋىنشىل تىلدەرىنىڭ (مىسالى، قىتاي) اۋەندى (بۋىنشىل) دىبىس تالدانىم امالى – تونولوگيا;
- ورال-التاي اگگليۋتيناتيۆ تىلدەرىنىڭ (مىسالى، قازاق) اۋەزدى (ۇندەسىم) دىبىس تالدانىم امالى سينگورمولوگيا –دەدى.
بۇل نەنى بىلدىرەدى؟ دەمەك، قازاق ءتىلىنىڭ دىبىستانۋ سالاسى تۇگەلىمەن ەكپىنشىل دىبىس تالدانىم امالىنا ءتۇسىپ كەتكەن! ياعني اكتسەنتولوگيانى جاستىق ەتىپ، ال ءتول دىبىس تالدانىم امالى – سينگورمولوگيانى تارك ەتىپ كەلگەن! بۇدان ءارى ءتىلدىڭ ايتىمى مەن جازىمى ءۇندى-ەۋروپالىق فلەكتيۆ تىلدەردىڭ اكتسەنتولوگيا امالىمەن جاتىپ-تۇرىپ جاتىر دەگەن ءسوز. بۇل ءوز ءۇيى جوق، جالدامالى پاتەردەگى جانۇيانىڭ تۇرمىسىنداي نارسە.
سول سەبەپتى دە، ەكپىن اتىمەن جوق قازاق تىلىنە ءبىز «قازاق تىلىندە ءسوزدىڭ سوڭعى بۋىنىنا ەكپىن تۇسەدى» دەگەن «ەكپىندى» ەرەجە شىعاردىق. ال ءاربىر قازاق ءسوزىنىڭ سوڭعى بۋىنىن ەكپىندەتىپ سويلەپ كورىڭىزشى: اۋا جەتپەي تۇنشىعىپ قالاسىز. بۇل – ءوز تىلىمىزگە وگەي ءتىلدىڭ زاڭدىلىعىن تىقپالاۋدىڭ كورىنىسى. سينگورمولوگيادا اكتسەنتولوگياداعىداي ەكپىن جوق، مۇمكىن ەمەس.
تاعى ءبىر دەرتكە نازار اۋدارايىق. قازاق ءتىلىنىڭ جاتىپ-تۇرۋى بۇگىندە بۋىنعا بايلانىپ قالعان. 1 سىنىپقا كەلگەن قارشاداي بالاعا بۋىندى وقىتىپ، باسىن قاتىرامىز: اشىق بۋىن، تۇيىق بۋىن... ونىمەن قويماي، ءارىپتى ەندى تانىعان بالاعا بۋىنعا ءبولىپ وقىتامىز. وسىلايشا قارىپ تانىعان بالا بىردەن ەجىكتەپ وقۋعا كرىسۋدىڭ ورنىنا بۋىنتانۋ قاعيداسىمەن باسىن قاتىرىپ، وقۋ تاجىريبەسى تەجەلەدى، سودان تىلدەن بەزەدى. اۋ، بۋىنسىز جەرگە پىشاق ۇرپاي-اق، ارىپپەن تانىسىپ الىپ، ەجىكتەپ وقۋعا نەگە كىرىسە بەرمەيدى؟ سوندا ءسوزدى وقۋ ءۇشىن دە ونىڭ قانداي بۋىننان تۇراتىنىن، ونى قالاي ءبولۋ كەرەگىن، قايتىپ وقيتىنىنا باس قاتىرۋ قايدان كەلگەن تالاپ؟
ءوز باسىم 1968 جىلى 1 سىنىپقا بارعاندا الىپپەمىزدە بۋىن بولعان جوق، بىردەن ەجىكتەۋگە كوشتىك تە، 1 ايعا جەتپەي جۇرگىزىپ وقىپ كەتتىك. ال قازىرعى بالا بۋىنعا ءسۇرىنىپ وقي الماي، وقىعاسىن ول ءسوزدىڭ نە ەكەنىن تاني الماي، اقىرى وقۋعا دەگەن ىنتاسى قاشىپ، قازاق ءتىلى دەگەندە ازار دا بەزەر بولاتىن جۇگىرمەككە اينالىپ، ورىستانىپ جاتىر...
مىسالى: استانا دەگەن ءسوزدى بۇرىن ا+ىس+تى+ا+نى+ا - «استانا» دەپ وقي سالماۋشى ما ەدىك؟ ال ەندى: اس+تا+نا دەپ بۋىنداتىپ بارىپ وقىتادى. بۇل جەردە بالاعا بىردەن ءماتىندى وقۋدىڭ ورنىنا ەكى پروتسەستى مەڭگەرۋ تالاپ ەتىلەدى. بىراق بۇنى زەرەك وقۋشى نە دايىندىعى بار بالا عانا وقي الادى. ال قارىپتى ەندى تانىعان بالا وقي المايدى.
سوندا نە دەگىمىز كەلىپ وتىر؟ جوعارىدا اتالعان ەڭبەكتەگىدەي ۇندەسكىش دىبىستاردىڭ جۇيەسىنەن تۇراتىن قازاق ءتىلىن قىتايدىڭ بۋىنشىل دىبىس تالدانىم امالى – تونولوگياعا سالىپ جىبەردىك دەگىمىز كەلىپ وتىر!
قازاق ءتىلىن ايتىپ، جازۋعا بۋىن تاقىرىبى كەرەك پە؟ جوق، كەرەك ەمەس! اشىق-تۇيىق بۋىنداردى فيلولوگتار مەن لينگۆيستەر وقي بەرسىن، تالداي بەرسىن. بالانىڭ باسىن قاتىرىپ كەرەك ەمەس. ونى تەورياشىلدار قاراستىرا بەرسىن. «سوندا قالاي؟ تاسىمالدى قايتەمىز؟» - دەۋشىلەر مىندەتتى تۇردە شىعادى. تاسىمالعا باس قاتىرىپ كەرەك ەمەس. بۇگىنگى تىلدەردە تاسىمال ماسەلەسى دە، ءوزى دە جوق. جۇرتتى تىلدەن جەركەنتەتىن تەوريا مەن ەرەجەدەن، باسى ارتىق شەكتەۋدىڭ بولماعانى دۇرىس!
ي مەن ۋ: شەشىلمەگەن شيەلەنىس نەمەسە جۇبانوۆ كورسەتكەن جول
قازاق جازۋىنداعى ەڭ ۇلكەن تۇيتكىل – ي مەن ۋ دىبىستارى. بۇل ماسەلە بۇكىل حح عاسىردى كوكتەي ءوتىپ، ءبىزدىڭ داۋىرگە جەتىپ وتىر.
سودان بەرى:
- ي بار ما، جوق پا؟
- ۋ – داۋىستى ما، داۋىسسىز با؟
- قوسار ما، دارا ما؟
دەگەن سۇراقتار ءالى كۇنگە جالعاسىپ كەلەدى. ءبىر عاسىر بويى شەشىلمەگەن ماسەلە – جۇيەنىڭ قاتە ەكەنىن كورسەتىپ وتىر.
ءبىزدىڭ ماقسات - ماسەلەنى قوزداتۋ ەمەس، قوزعاۋ دا ەمەس، شەشۋگە ۇلەس قوسۋ. شىندىعىنا كەلگەندە ي مەن ۋ ماسەلەسى ءبىر عاسىر بويى اكتسەنتولوگيا تالدام امالىنا سۇيەنىپ قانا زەردەلەنىپ كەلدى، بىراق بۇل دىبىستاردىڭ تابيعاتى اقىرى تولىق اشىلماي قالدى.
قۇدايبەرگەن جۇبانوۆ بۇل تۇيتكىلدى ەرتە ءتۇسىندى. ول ي مەن ۋ-دىڭ دارا ەمەس، قوسار دىبىستار ەكەنىن ەرتە سەزگەن بىردەن ءبىر عالىم. «قوسار ما، دارا ما؟» («قازاق ءتىل ءبىلىمىنىڭ ماسەلەلەرى» قوسار ما، دارا ما؟، 1935 ج.) دەگەن ماقالاسى ارقىلى ءتىل ءبىلىمىنىڭ تۇڭعىش پروفەسسورى العاش رەت قازاق ءتىلىنىڭ دىبىس تالداۋ امالى سينگورمولوگيا ەكەنىنە ماڭداي تىرەگەن ەدى. اگگليۋتيناتيۆ تىلدەرگە ارنالعان تەوريانىڭ سول كەزەڭدە ماردىمسىز بولۋىنان ول مۇنى كوسىلىپ شەشە المادى، ۋاقىتى دا بولمادى. ەرتە اتىلىپ كەتتى.
سينگورمولوگياعا بارىنشا دەندەگەن ق.جۇبانوۆ الگى داۋلى دىبىستاردى دارا ەمەس، «قوسار دىبىستار» اتاۋى ماسەلەنى شەشۋگە دەگەن ءبىر قادام بولدى. ءسويتىپ ول اكتسەنتولوگيا تۇرعىسىنان ءار دىبىستى داۋىستى-داۋىسسىز نە جارتى داۋىس دەگەن باعالاردان ارىلتىپ، ولارعا سينگورمولوگيا تۇرعىسىنان قارادى. بۇنى ءا.جۇنىسبەكتىڭ «سينگورمولوگيا» ەڭبەگىنىڭ مازمۇنى بويىنشا باعالاساق: ي مەن ۋ دىبىستارى – قوسارلار، ياعني سينگەمالار – ۇندەسكەن ءارى ۇيلەسكەن، قوسارلاسقان دىبىستار.
بۇل كىرىسىم – قازاق جازۋىن ۇندەستىككە بەيىمدەۋدىڭ العاشقى عىلىمي قادامى ەدى. بىراق ول تولىق جۇزەگە اسپادى دا، بۇل لينگۆيستيكالىق پرينتسيپ بۇرمالانعان كۇيى 1940 جىلى «كيريلشەنى» ەنگىزۋ كەزىندە قازاق ءالىپبيىن ورىستاندىرۋعا پايدالانىپىلىپ كەتتى. ناقتىراق ايتساق، كازىرگى 42 ءارىپتى الىپبيدە بۇرمالانعان سينگەمالار بار: يا – ىيا، ءىيا; يۋ – ءىيۋ، ىيۋ، ءۇيۋ، ۇيۋ; ي – ءىي، ىي، ءىي، ۇي،ءۇي; ۋ – ۇۋ، ءۇۋ، ءىۋ، ىۋ.
بۇلاردى تەوريالىق جاعىنان اشۋعا كازىرگى ءتىلتانىم قۇلىقتى ەمەس، بىراق ءبىز اشىپ كورەيىك: يا مەن يۋ ورىس تىلىنەن ەنگەن سوزدەردى جازۋعا ارنالعان ارىپتەر سياقتى بولعانىمەن، بۇل بۇگىندە قازاق سوزدەرىن جازۋعا دا قولدانىلاتىن زاڭدىلىققا اينالدى، ونى ءبىز بايقاماي قالدىق:
قويامىن – قويامىن
قويۋ – قويۇۋ
سويۋ – سويۇۋ
قيراتۋ – قىيراتۇۋ
جيناۋ – جىيناۇۋ
كۇلۋ – كۇلۇۋ
جىلاۋ – جىلاىۋ. بۇل بۇگىندە قازاق جازۋىن تيىمدەندىرىپ تۇرعان ۇلگى، بىراق بۇل تەوريا تۇرعىسىنان ەمەس، ءتىل تابيعاتىنىڭ پراكتيكالىق يتەرمەلەۋىنەن ءماجبۇر ەتىلگەن ەملە. ويتكەنى، بۇگىنگى ەرەجەلەر نەلىكتەن بۇلاي جازۋ كەرەگىن تۇسىندىرە المايدى، بار بولعانى جازۋدى ءتيىمدى، ىقشام ەتۋ ءۇشىن دەگەن وسال ينتەرپرەتاتسيا بەرەدى.
ارينە اتالعان ارىپتەر ورىس دىبىستارىن سول كۇيىندە جازىپ، ايتۋ ءۇشىن دە ەنىپ كەتتى. اۋەلگى باستى ماقسات سول بولاتىن، بىراق جاناما تۇردە الدەبىر قۇدىرەت بىزگە جاسىرىن تۇردە سينگارمولوگيالىق جازىمدى كىرگىزىپ جىبەرگەن.
سينگورمولوگيا: ءتىلدىڭ شىن تابيعاتى
قازاق ءتىلىن ءوز تابيعاتىمەن تۇسىندىرۋگە تىرىسقان ءىلىم – سينگورمولوگيا. بۇل تەوريا بويىنشا:
- ءتىلدىڭ نەگىزى – جەكە دىبىس ەمەس، ۇندەسىم;
- دىبىستار ۇيلەسىپ، سينگەما قۇرايدى;
- جازۋ سول ۇندەسىمدى بەينەلەۋى كەرەك.
ياعني قازاق ءتىلىن اكتسەنتولوگيا امالىمەن «فونەما» ارقىلى ەمەس، سينگورمولوگيا امالىن قولدانىپ «سينگەما» ارقىلى ءتۇسىنۋ، تۇشىنۋ قاجەت.
قازاق ءتىلىنىڭ سينگورمولوگيالىق بىرلىگى – فونەما ەمەس، سينگەما, ياعني ۇيلەسكەن، ۇندەسكەن، قوساقتالعان دىبىستار.
اگگليۋتيناتيۆ تىلدەردە بۋىن — مورفەمالىق ۇيىمداسۋعا جاقىن;
فلەكتيۆ تىلدەردە بۋىن مەن مورفەما اجىراڭقى.
سينگورمولوگيا تۇرعىسىنان قاراعاندا، قازاق تىلىندەگى نەگىزگى ۇيىمداستىرۋشى بىرلىك — جەكە فونەما ەمەس، ۇندەسكەن بۋىندىق كەشەن. سوندىقتان ءا.جۇنىسبەك بۋىندى جاي عانا فونەتيكالىق بولشەك ەمەس، ۇندەسىمنىڭ تۇتۋشىسى/نوسيتەلى رەتىندە قارايدى. سينگورمولوگيادا بۋىن دىبىستاردىڭ مەحانيكالىق قوسىندىسى ەمەس، ۇندەسىمنىڭ ىسكە اسۋ فورماسى. سول سەبەپتى قازاق تىلىندە: بۋىن — تەك دىبىستىق قۇرىلىم ەمەس; ول سينگارمونيانىڭ ىسكە اسۋ الاڭى. وسى سەبەپتەن ديداكتيكادا بۋىندى شەشۋشى ەلەمەنت رەتىندە قاراستىرۋ ارتىق.
سينگەۆيت يدەياسىنىڭ تۇبىندە دە وسى جاتىر:
- جازۋ جەكە دىبىستى ەمەس،
- ۇندەسكەن بۋىندىق-سينگەمالىق قۇرىلىمدى تاڭبالاۋى كەرەك.
دالىرەك ايتساق: قازاق تىلىندە بۋىن — فونەتيكا مەن مورفولوگيانىڭ اراسىنداعى ۇندەسىمدىك كوپىر، سينگەمانىڭ ىسكە اسۋ فورماسى. سوندىقتان قازاق ءتىلىنىڭ جازۋ جۇيەسى فونەماعا ەمەس، بۋىندىق-ۇندەسىمدىك قۇرىلىمعا سۇيەنۋگە بەيىم.
ماسەلەنىڭ ءتۇبى — «داۋىستىنى مىندەتتى تۇردە تولىق تاڭبالاۋ كەرەك پە؟» دەگەنگە تىرەلەدى. سينگەماعا سۇيەنگەن بۋىندىق جازۋدا داۋىستى دىبىستاردى تولىق ءارى دارالاپ تاڭبالاۋ مىندەتتى ەمەس. ويتكەنى اگگليۋتيناتيۆ قازاق تىلىندە داۋىستى كوبىنە جەكە ءومىر سۇرمەيدى، ول ۇندەسىم ارقىلى الدىن الا بولجانىپ تۇرادى.
مىسالى: ب+ل+ن → «ءبۇلىن»، «ءبۇلۇن»، «ءبىلىن» ەمەس، كونتەكست پەن ۇندەستىك ءبىر نۇسقانى ءوزى تاڭدايدى;
ق+ز+ق → قازاق;
ج+ر+ك → جۇروك/جۇرەك تيپتەس ۇندەستىكپەن وقىلادى. مۇندا باستى اقپاراتتى داۋىسسىز قاڭقا مەن سينگەما بەرەدى.
بۇل — جاڭا نارسە ەمەس. كونە تۇركى رۋنيكالىق جازۋىندا دا داۋىستىلار تولىق تاڭبالانباعان. اراپ گرافيكاسىندا دا سولاي. توتە جازۋدا دا سول قۇبىلىس بار. سەبەبى ۇندەستىك زاڭى بار تىلدەردە داۋىستىنى تولىق جازباي-اق تانۋعا مۇمكىندىك مول.
سينگەۆيتتىڭ يدەياسى: دىبىستى ەمەس، ۇندەسىمدى جازۋ.
سوندىقتان: داۋىستىنى «جاسىرۋ» ەمەس، ونى سينگەمانىڭ ىشىندە بەرۋ كوزدەلەدى. مىسالى قازىرگى «سۋ» ءسوزىن الايىق.
فلەكتيۆ تالداۋ: س + ۋ
سينگورمولوگيالىق تالداۋ: سۇۋ دەگەن ۇندەس كومپلەكس، بىراق ونى تولىق جازۋ مىندەتتى ەمەس، ويتكەنى س سينگەماسى مەن ءسوزدىڭ ۇندەستىك ءورىسى قالعانىن انىقتايدى.
سول سەبەپتى سينگەۆيت لوگيكاسىندا: ءار دىبىستى جىپكە تىزگەندەي بولەك تاڭبالاۋ ارتىق; جازۋ بۋىندىق-ۇندەسىمدىك مودەلگە سۇيەنەدى.
بىراق مۇندا وتە ماڭىزدى ماسەلە بار: داۋىستىنى مۇلدە الىپ تاستاۋعا بولمايدى. ويتكەنى قازاق تىلىندە داۋىستى:
- بۋىن قۇرايدى;
- ۇندەستىكتى باسقارادى;
- مورفەمالىق ايىرمانى اجىراتادى.
سوندىقتان سينگەۆيتتىڭ لوگيكاسى: داۋىستىنى تولىق جويۋ ەمەس; تەك بولجاناتىن، سينگارمونيامەن انىقتالاتىن پوزيتسيالاردا ىقشامداۋ.
ماسەلەن:
- شىعارىلىم → شىعارلم/شعارلم
- تاۋەلسىز → تاۋەلسز
- ءبۇلىنۋ → ءبۇلنۋ.
بىراق: ءتىل / تۇل / ءتول سەكىلدى ومونيمدىك قاۋىپ تۋسا، نەمەسە ۇندەستىك بۇزىلسا، وندا داۋىستى مىندەتتى تۇردە جازىلادى. سوندىقتان سينگەۆيت تازا «داۋىسسىز جازۋ» ەمەس. ول: ۇندەستىككە سەنەتىن جازۋ. دالىرەك ايتساق: فونەمالىق جازۋدان سينگەمالىق جازۋعا كوشۋگە ماجبۇرلەيدى. ال مۇندا بۋىن: تەك ايتىم ەمەس، اقپارات تاسۋشى ۇندەس قۇرىلىمعا اينالادى.
سايىپ كەلگەندە، ءبىز تاريحتىڭ شوگىندىسىنە اينالعان ۇرىن/رۋنا جازۋدىڭ قاعيداتىن ءتىرىلتىپ وتىرمىز. بىراق ول بۇگىنگە تولىق ىسكە اسادى دەگەن ءسوز ەمەس، بۇگىنگى داۋىرگە يكەمدەپ، لايىقتاپ، ەرەجەلەپ پايدالانساق – ءبىز ءوز ءتىلىمىزدىڭ ءتول تابيعاتىن التىن ادامنىڭ كيىمىندەي جارقىراتىپ شىعا كەلەمىز.
سينگەۆيت دەگەن نەمەنە؟
ءا.جۇنىسبەك سينگارمو جازۋ جۇيەسىنىڭ بارلىق تەرميندەرىن قالىپتاستىرىپ كەتتى، تەك سينگەۆيت جازۋ جۇيەسىن «الفاۆيت» كۇيىندە قالدىرعان. بىراق اكتسەنتولوگيانىڭ ءالفاۆيتى جازۋ جۇيە رەتىندە سينگارمولوگياعا جارامايدى، ونىڭ وزىنە ءتان سينگەۆيت جازۋ جۇيەسى بار. سونى مويىنداۋىمىز كەرەك. ونىڭ كەستەگە تۇسكەن ءتۇرى مىناۋ، بىراق بۇنداعى قوسار دىبىستاردى جاتتاپ، باس قاتىرۋدىڭ كەرەگى جوق، بۇلار كۇندەلىكتى اۋىزدان شىققان سوزدەردە ايتىلىپ ءجۇر. بار بولعانى ءتىلدىڭ ءتول تابيعاتىن ءتۇسىنىپ الساق – بولعانى. قازاق تىلىندەگى بىرلىك فونەما ەمەس، سينگەما، وسى سينگەمالار باسقا داۋىستى-داۋىسسىز قوسارىن جاساقتاپ، قۇدايبەرگەن جۇبانوۆشا ايتقاندا «قوسار» دىبىستار، ونى عىلىمدا اللوسينگەمالاردى تۋدىرادى. ءبىز قازىر باتىستىڭ فلەكتيۆ تىلدەرىنە باعىنىپ، اللوفونەمالاردى قولدانىپ ءجۇرمىز. ال بۋىنداردى قىتاي ءتىلى سەكىلدى تونولوگياعا باعىنعان اللوتونەمالارعا اينالدىرىپ جىبەردىك.
قازاق سينگەۆيتى (اگگليۋتيناتيۆ جازۋ جۇيەسى بويىنشا)
*بۇل داۋىسسىز اللوسينگەمالار سانى ءا.جۇنىسبەكتە – 66, ءبىز وعان 56 ۇنشە قوستىق، داۋىسسىز ۇنشەلەر سانى بارلىعى – 122; داۋىستى ۇنشەلەردى قوسقاندا، اللوسينگەمالاردىڭ جالپى سانى - 131. بۇلاردى سايكەسىنشە 28 تاڭبامەن جازۋ مۇمكىندىگى بار.
قازاق تىلىنە ارنالعان ءتول جاڭا جازۋ جۇيەسى 9 داۋىستى اللوسينگەما (3 سينگەما), داۋىسسىز 122 اللوسينگەمادان (17 سينگەما) تۇراتىن اگگليۋتيناتيۆ تىلگە ارنالعان تۇركى تىلدەرى اراسىندا تۇڭعىش فونوگرافيا جۇيەسى بولىپ تابىلادى. اتالمىش فونوگرافيا جۇيەسىن الفاۆيت ەمەس، سينگەۆيت اتاپ وتىرمىز. ويتكەنى، بۇنداعى جازۋ بىرلىگى ارىپتەر ەمەس, سينگوتاڭبالار بولىپ تابىلادى. الفاۆيتتە ارىپتەر فونەمالاردى تاڭبالايدى، ال سينگۆەيتتە سينگەمالاردى ارىپپەن جازىپ، وقۋ قيىن.
قازىرگى ەملە – قايشىلىقتار جيداسى. بۇگىنگى جازۋدا ورفوگرافيا مەن ورفوەپيا ءبىر-بىرىنە قارسى تۇر. مىسالى: «ءبۇلىنۋ» دەپ جازامىز، بىراق «ءبۇلۇنۇۋ» دەپ ايتامىز، «قيۋلاستىرۋى» دەپ جازامىز، بىراق «قىيۇۋلاستىرۇۋۇ» دەپ دىبىستايمىز.
مۇنداي قايشىلىقتار جۇزدەپ كەزدەسەدى. بۇل – جازۋدىڭ ءتىل زاڭىنا باعىنباي وتىرعانىنىڭ ايقىن دالەلى. سول سەبەپتى فلەكتيۆ جازىمنان سينگوجازىمعا كوشۋ ەرىككەننىڭ ەرمەگى ەمەس بولماسا جازۋ كولەمىن ىقشامداۋدى ماقسات ەتكەندىكتەن ەمەس، ورفوگرافيانى ءتيىمدى ءارى ءتىلدىڭ ءتول تابيعاتىنا قايتارۋدان تۋىنداعان مۇرات.
سينگەۆيت: جازۋدىڭ جاڭا ۇلگىسى
سينگەۆيت – اگگليۋتيناتيۆ تىلدەرگە ارنالعان جازۋ جۇيەسى. ونىڭ نەگىزى: ءبىر دىبىس ەمەس، ءبىر ۇندەسىم (سينگەما) – ءبىر تاڭبا.
بۇل جۇيە:
- ۇندەستىك زاڭىن تولىق پايدالانادى;
- ارتىق ارىپتەردى قىسقارتادى;
- جازۋدى ىقشامدايدى;
- ايتىم مەن جازىمدى جاقىنداتادى.
بۇل كورىنىستەر مىنا كەستەدە ايقىن بايقالادى.
21-جولداعى ءسوز سينگەۆيت جازۋى بويىنشا ەرەكشە ەرەجەنى تالاپ ەتەدى.
سينگارمو جازۋ جۇيەسى ۇنەمدەۋ ءۇشىن ەمەس، ءتىل تابيعاتىن ساقتاۋ ءۇشىن جانە تۇتۋشىعا سينگورمولوگيانىڭ قىزىعىن كورۋ ءۇشىن قاجەت. نەگىزگى ءتۇيىن مىنادا جاتىر: قازاق ءتىلى فونەمامەن ەمەس، ۇندەسىممەن ۇيىمداسادى. سوندىقتان كلاسسيكالىق ەۋروپالىق: «ءار دىبىسقا جەكە تاڭبا»
قاعيداتى قازاق تىلىنە تولىق كەلە بەرمەيدى. سينگورمولوگيانىڭ ەڭ مىقتى جەرى دە — وسىنى اڭعارتۋى.
مىسالى، كادىمگى فونولوگيالىق مودەلدە: دىبىس → نەگىزگى بىرلىك.
ال سينگورمولوگيادا:
- ۇندەس كەشەن،
- سينگەما،
- بۋىندىق ۇندەسىم نەگىزگى رولگە شىعادى.
سوندىقتان «بۋىندى داۋىستىدان ايىرىپ جازۋعا بولماي ما؟»
دەگەن سۇراق وزەكتى. ويتكەنى بۇل جەردە ماسەلە: «داۋىستىنى جازۋ-جازباۋدا» ەمەس، «تىلدەگى اقپاراتتىڭ قاي قاباتتا ساقتالاتىنىندا».
قازاق تىلىندە اقپاراتتىڭ ەداۋىر بولىگى:
- ۇندەستىكتە،
- بۋىن قۇرىلىمىندا،
- سينگەمالىق ورىستە ساقتالادى.
سول ءۇشىن كونە تۇركى جازۋى دا، توتە جازۋ دا، ءتىپتى قازىرگى قازاق ەملەسىنىڭ ءوزى دە جاسىرىن تۇردە سينگەۆيتتىك ەلەمەنتتەردى قولدانىپ ءجۇر.
مىسالى:
سۋ → سۇۋ
مي → مىي
قويۋ → قويۋ
ءۇيۋ → ءۇيۋ
بۇلار — كادىمگى فونەمالىق جازۋعا سىيمايتىن قۇبىلىستار. ەڭ ماڭىزدى نارسە: قازاق جازۋى ءىس جۇزىندە الدەقاشان جارتىلاي سينگەۆيت بولىپ كەتكەن. تەك تەورياسى تولىق ورنىقپاعان. سوندىقتان قازىرگى قازاق ەملەسى:
- جارتىلاي فونەمالىق،
- جارتىلاي بۋىندىق،
- جارتىلاي سينگارمو،
- جارتىلاي فلەكتيۆ
گيبريد كۇيدە تۇر. مىنە، بارلىق داۋ وسىدان شىعادى.
تاريحي دالەل
سينگەۆيت – ويدان شىعارىلعان جۇيە ەمەس. احمەت بايتۇرسىنۇلىنىڭ توتە جازۋىندا: ءبىر تاڭبا بىرنەشە دىبىستى قامتىدى. حح عاسىر باسىنداعى جازبالاردا سينگارمو جازۋ قازاق تاجىريبەسىندە بۇرىننان بار - ە.مارالبەكتىڭ «قازاق ەملە ەرەجەلەرىنىڭ قالىپتاسۋ تاريحى» ماقالاسىندا ەرەجەلەردىڭ ناقتى سيپاتىن كورسەتۋ ءۇشىن ءتۇپ نۇسقاعا دالمە-ءدال ترانسكريپتسيا جاسالعان مىنا سوزدەردىڭ سول كەزدەگى جازىلۋىنا ءمان بەرەلىك:
- داۋستى – داۋىستى
- نوقاتسز – نوقاتسىز
- قويىلب – قويىلىپ
- بۇۋندا – بۋىندا
- جازلمايدى – جازىلمايدى
- بۇۋن – بۋىن
- اشق – اشىق
- ءسوزدڭ – ءسوزدىڭ
- سوڭندا – سوڭىندا
- استندا – استىندا
- بولماعاندقتان – بولماعاندىقتان
- ازرگە – ازىرگە
- ۇترلى - ۇتىرلى
- تك – تىك
- الپبىيىنەن – الىپبيىنەن
- مۇنڭ – مۇنىڭ
- ۇشكل – ۇشكىل
- قالبتى – قالىپتى
- بۇۋىنندا – بۋىنىندا.
سينگەۆيت ەملە كوكتەن تۇسكەن جوق، بۇل «ەلەس» تۇرىندە ۇنەمى كورىنىس تابۋمەن كەلەدى. ءدال وسى كورىنىسكە جاتقىزۋعا بولاتىن جايتتاردى فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى، پروفەسسور، باعدان مومىنوۆانىڭ
(«قازاق» گازەتىندەگى ەملە، اۋدارما جانە گرامماتيكالىق ەرەكشەلىكتەر، tilalemi.kz/kz پورتالى. https://tilalemi.kz/kz/news/qazaq-gazetindegi-emle-audarma-jane-grammatykaliq-erekshelikter.html) ماقالاسىنان تابامىز:
«... قازىرگى قىتاي حالىق رەسپۋبليكاسىندا تۇراتىن دياسپورا جازۋىن جاڭا توتە دەپ شارتتى تۇردە الدىق – ب.م.) دىبىستاردىڭ تاڭبالانۋىنداعى ەرەكشەلىكتەر مىنالار:
- ءبىرىنشى بۋىندا جانە ەكىنشى بۋىندا،دا ا دىبىسى جازىلمايدى: حبر – حابار.
- ءسوز باسىندا ى، ءى انىق ەستىلەتىن سوزدەردە بۇل دىبىستار ءتۇسىرىلىپ جازىلادى: نتىماق – ىنتىماق، س – ءىس، ت.ب.
- ءبىر بۋىندى سوزدەردەگى ى انىق ەستىلسە دە، جازىلماعان: جل.
- ءسوزدىڭ ءبىرىنشى بۋىنىندا انىق ەستىلەتىن ى، ءى ءتۇسىرىلىپ جازىلعان: قلادى – قىلادى، جلقى – جىلقى، مرزا – مىرزا.
- ءسوز ورتاسىنداعى ءى، ى دىبىستارى انىق ەستىلەتىن بولسا دا، اتالعان دىبىستار ءتۇسىرىلىپ جازىلعان: ءبولم – ءبولىم، قاتن – قاتىن، العس – العىس، ورسچا – ورىسچا، جگتدەر – جىگىتدەر، ت.ب.
- ءسوزدىڭ سوڭعى بۋىنىندا انىق ەستىلسە دە، ى، ءى دىبىستارى تاڭبالانباعان: ۇرلق-زورلق – ۇرلىق-زورلىق، بولس – بولىس، ت.ب.
- ءسوزدىڭ سوڭىنداعى ى، ءى دىبىستارى تاڭبالانعان: ءتۇرلى، مامدارى – يمامدارى، ت.ب.
- قوسىمشالار قۇرامىندا ى، ءى دىبىستارى بولسا، ءتۇسىرىلىپ جازىلعان: جاردەمنڭ – جاردەمنىڭ، كورسەتب – كورسەتىب، جاتر – جاتىر، يەسندە – يەسىندە، ت.ب.
- ءسوز باسىندا ي ەستىلەتىن جەردەدە ي ءتۇسىرىلىپ جازىلعان: مامدارى – يمامدارى.
- ءسوز باسىندا ءو ەستىلەتىن سوزدەردە ءو جازىلمايدى، ەگەر ءسوز جىڭىشكە ايتىلاتىن ءسوز بولسا، ءسوز باسىنا دايەكشە قويىلادى: ءزى – ءوزى.
- قازىرگى كەزدە ۋاعدا تۇرىندە دىبىستالىپ، ايتىلاتىن سوزدەر وعدا تۇرىندە جازىلعان. و دىبىسى ءسوزدىڭ ءبىرىنشى بۋىنىندا وتر سياقتى سوزدەردە دە جازىلادى.
- جىڭىشكە ايتىلۋى ءتيىس سوزدەردىڭ الدىنا دايەكشى قويىلعان، مىسالى: «بر» (دايەكشەمەن), «برن ءبرى»، «ءتلى» (الدىندا دايەكشە قويىلعان), «ءۇچن» (دايەكشەلى), «مسىلەسى» سوزىندە «ى»-نىڭ ۇستىندە دايەكشە قويىلعاندىقتان، جىڭىشكە بولىپ وقىلادى، سوڭىنداعى «ى» دا «ءى» بولىپ وقىلادى». ارينە، اتالمىش ماقالادا كەلتىرىلگەن مىسالدىڭ ءبارى دە سينگەۆيت جۇيەسىنە سايكەسپەيتىنىن اتاپ كەتەمىز...»
ءالىپبي اۋىستىرۋ – شەشىم ەمەس
بۇگىنگى قوعامداعى باستى ءالىپبي داۋى – كيريل مە، لاتىن با دەگەن ماسەلە. بىراق بۇل – ماسەلەنىڭ سىرتقى قاباتى عانا. ەگەر ءبىز:
- سول باياعى «ءبىر دىبىس – ءبىر تاڭبا» قاعيداسىنان شىقپاساق،
- ءتىلدىڭ ۇندەستىك تابيعاتىن ەسكەرمەسەك،
وندا كەز كەلگەن ءالىپبي – سول باياعى قاتەنىڭ ارناسىنان شىقپايدى، ءتىپتى ءتىلدىڭ احۋالىن كۇردەلى جاعدايعا اكەپ سوقتىرادى. ويتكەنى، قايشى ەرەجەلەر مەن باسى ارتىق شەكتەمەلەر ءتىل تۇتىنۋشىنى ابدەن ىعىر قىلىپ، ونى ءتىل تابيعاتىنان قاشىرادى.
ءبىز ءبىر عاسىر بويى ءالىپبي اۋىستىرۋمەن اينالىستىق. بىراق نەگىزگى ماسەلەنى اينالىپ وتتىك. ەندى تاڭداۋ انىق: بىز تاعى دا ءارىپتى اۋىستىرامىز با؟
الدە جازۋ جۇيەسىن وزگەرتەمىز بە؟
قازاق تىلىنە:
- جاڭا تاڭبا ەمەس،
- جاڭا كوزقاراس كەرەك.
سول كوزقاراس – سينگورمولوگيا. ال ونىڭ جازۋداعى كورىنىسى – سينگەۆيت.
بۇل – رەفورما ەمەس.
بۇل – ءتىلدىڭ ءوز بولمىسىنا ورالۋى.
سەرىك ەرعالي، سينگۆەيت جازۋ جۇيەسىنىڭ اۆتورى
Abai.kz
