31 مامىر – ساياسي قۋعىن - سۇرگىن جانە اشارشىلىق قۇرباندارىن ەسكە الۋ كۇنى!

كەزىندەگى زالىم ساياسات «تاپ جاۋى» دەپ كوزگە شۇقىپ، قۇنانباي مەن ابايدىڭ دا ارۋاقتارىنا تىنىشتىق بەرمەۋ ءوز الدىنا، بالالارى مەن نەمەرەلەرىن دە اياعان جوق. ءبىزدىڭ عانا  بىلەتىنىمىز، قاجى اۋلەتىنەن 14 ۇرپاعى ساياسي قۋعىن - سۇرگىننىڭ قۇربانىنا اينالدى. وسىنى ايتقاندا، «ۇلى اباي كارىلىككە جەتكەن كۇندە، تاعدىرى قالاي بولار ەدى...» دەگەن ويدان جانىمىز تۇرشىگەدى. اڭگىمە، بىراق حاكىمنىڭ دۇنيەدەن ەرتەرەك وتكەنىندە ەمەس. بىزدىكى، «تەڭدىك، ادىلدىك» دەپ ۇرانداتقان بولشەۆيكتەر پارتياسى مەن ونىڭ ۇكىمەتىنىڭ قازاق جەرىنە اكەلگەن قيساپسىز قاسىرەتىن اقىننىڭ كورمەگەنىنە شۇكىرشىلىك ەتۋگە عانا  كەلىپ سايادى.

بارشا ادام بالاسىن باۋىر تۇتقان ۇلى ادامدى جارىمجان قوعام «حايۋاندارىنىڭ» تالاۋىنا قالايشا قيارسىڭ؟! حاكىم اباي قاراڭعىلىق «بۇعاۋى» بارعان سايىن تارىلىپ، سىعىمدالا تۇسكەن بودانداعى قازاق دالاسىنىڭ مۇشكىل ءحالىن اياۋسىز اشكەرەلەدى. بۇدان پاتشا ۇكىمەتىن «قاناۋشى، زورلىقشىل بيلىك» دەپ، ءوزى قۇلاتقان «قىزىل» ديكتاتۋراعا  كەلىپ، كەتەر دانەمە جوق سياقتى. الايدا،  ۇلتتار تەڭدىگى شوۆينيستىك ساياساتقا كوز الدايتىن جىلتىر ۇران عانا ەكەن. «قىپ-قىزىل» سودىر بيلىك سول باياعى يمپەرياليستىك پيعىلدى جەلەپ-جەبەپ، ورىس حالقىنىڭ مۇددەسىنە «قايشى ارەكەتتەردىڭ» بارىنە  تىكسىنە قارادى.

بۇقار جىراۋدان باستالعان زار زامان اقىندارىنىڭ تەرىستىكتەن تونگەن قاۋىپ-قاتەر  تۋرالى ەسكەرتپەسىنىڭ شىندىققا اينالعانىن كورگەن ابايدىڭ قاباعىن مۇڭ باسادى. «قايران قازاعىنىڭ» بوتەن جۇرتقا كۇنى ءتۇسۋىنىڭ سەبەبىن، ونىڭ وقۋ-بىلىمگە سالقىن تارتىپ، قاراڭعىلىق قاپاسىندا قامالۋىنان كورەدى. سوندىقتان ناداندىقتىڭ وبىر دەرتى سەكىلدى قاسىرەتىن  ايتۋدان جالىقپايدى. سەبەبى، نادان «وزىمدىكى عانا دۇرىس» دەيدى، وعان «قارىنى تويسا، ۇيقىسى قانسا» جەتىپ جاتىر. مۇنداي قاۋىمعا كەشىرە ءبىلۋ جات، كەمشىلىكسىز جاننىڭ جوعىن ءتۇيسىنىپ، ىشتارلىق پەن قىزعانىش زارارىنا كوز جۇما سالۋ قولدارىنان كەلمەيدى.

ورىس پاتشاسىنىڭ «قۇرىعىنا» تۇسكەننەن كەيىن بۇرىنعىدان بەتەر ورشىگەن جاعىمپازدىق پەن ارىزقويلىق تا سول ناداندىقتىڭ سالدارى ەدى.   وسىعان قىنجىلا وتىرىپ حاكىم قانداستارىن وقۋ-بىلىمگە، ەرىنبەي ەڭبەك ەتۋگە جانە ادالدىق پەن ادىلدىككە شاقىرادى. «بالامدى مەدرەسەگە ءبىل دەپ بەردىم، قىزمەت قىلسىن، شەن السىن دەپ بەرمەدىم» دەپ، جاستارعا «پايدا ويلاماي، ار ويلاپ، ارتىق بىلۋگە تالاپ قىلۋدى، وقالى كيىم كيىپ، بوس ماقتانعا سالىنباۋدى» وسيەت ەتەدى. الايدا، «اقىل سوزگە ىنتاسىز  اينالاسى كونگەنىم-اق سوعان دەپ تابانداعاننىڭ» كەبىن كيەدى. اينالاسىنىڭ  «باياعى جارتاس – ءبىر جارتاس،  قاڭق ەتەر تۇكتى بايقاماس» قالپىنان ەرىكسىز جابىعادى.

اسىرەسە، اتا ءداستۇردى باسقىنشى بيلىكتىڭ، «كوكپارعا» تارتقانداي، جان-جاقتان «جىرتىسقا» سالعانىن «كوڭىلىنىڭ كوزى اشىق سەرگەك» جانعا كورۋدەن اسقان ازاپ جوق. حاكىمنىڭ الداعى كۇنگە دەگەن ءۇمىتى  كۇڭگىرت تارتىپ بارا جاتتى: «كوك تۇمان – الدىڭداعى كەلەر زامان، ءۇمىتتى ساۋلە ەتىپ كوز كوپ قادالعان. كوپ جىلدار كوپ كۇندى ايداپ كەلە جاتىر، سيپات جوق، سۋرەت تە جوق، كوزىم تالعان...»، - دەپ، «ءىشى تولعان ۋ مەن ءورت». قازاعىنىڭ قاراڭعىلىق ۇيىعىنا باتقان الاكوز تىرلىگىنەن «قايعى مەن ىزا قىسىپ، تىلىنەن زار شىعادى». حالىقتى «باي مەن كەدەي»  دەپ ەكىگە جارىپ، ءوزارا جاۋلاستىراتىن قازان توڭكەرىسىنىڭ «ءدۇمپۋى»  تالىپ جەتەدى.

ابايدى سىرتتاي بىلەتىن جانە رەسەيدەگى ەلدىڭ تولقۋىنان حاباردار زيالى ازاماتتار قيىر-قيىردان حات-حابار جولداپ، اقىل-كەڭەس قوسۋدى سۇرايدى. بۇعان باسقان ءىزىن قالت جىبەرمەي اڭدىعان جاۋلارى «الاقاندارىن» ىسقىلاپ، وياز بەن ۇلىققا ارىزدارىن جاۋدىرادى. جاندارال كەڭسەلەرى حاكىمگە جالا جاپقان شاعىمداردى شۇقشيا قاراپ، ونىڭ ەلدەگى دۇشپاندارىنا استىرتىن «كوپشىك» قويىپ، قولداپ باعادى. حالىق اراسىندا قادىرى اسىپ، پاتشانىڭ شەن-شەكپەندىلەرىن سىناپ، مىنەگەن ءسوز سۇلەيىن ءساتى تۇسسە، وماقا اسىرعىلارى-اق كەلەدى. اقىنعا كەلگەن حاتتى سىلتاۋ ەتىپ،  1903 جىلى ءبىر توپ جاندارمنىڭ اباي ۇيىندە ءتىنتۋ جۇرگىزەتىنى بەلگىلى.

بۇل جايىندا ءبىز ىسقاقوۆ ءارحام كاكىتايۇلىنىڭ ەستەلىگىنەن قانىعامىز. اقىننىڭ شوبەرە ءىنىسى جيدەبايعا «ءۇش اتتان جەككەن ەكى اربا ورىس» بارىپ، ءتىنتۋ جۇرگىزگەنىن» جازادى. الگىلەر «پاتشا ۇكىمەتىن جامانداپ جازعان حاتتى ىزدەگەندەرىمەن،  تۇك تاپپايدى. سوندا وتاعاسى «ىزدەپ كەلگەنىڭىز وسى حات پا؟» دەپ، ءتوس قالتاسىنان ءبىر قاعاز الىپ بەرەدى. تەرگەۋشى مىناداي «جومارتتىققا» رازى بولىپ، ونىڭ ءجون-جوسىعىن بىلگەن سوڭ، ارتى تىنىش بىتەدى. بىراق، وزىنە دەيىنگى اقىن-جىراۋلاردى ۋايىمعا سالعان وتارلىق قۇلدىقتىڭ اۋىرتپاشىلىعىن اباي ءالى تالاي باستان كەشەدى. ماسەلەن، اقىننىڭ بورىباەۆ دەگەننىڭ دومالاق ارىزى بويىنشا سەمەيدە بىرنەشە اي تەرگەۋدە بولاتىنى ءمالىم.

ەلدىڭ اتقامىنەرلەرى، وكىنىشكە قاراي، «زاماننىڭ يلەۋىنە» كونبەك تۇگىلى «ۇلىق پەن ويازدىڭ ارقاعا قاعىپ، شەندى شەكپەن جاپقانىنا» ءماز بولادى. «كۇشتىلەرى ءسوز ايتسا، شىبىنداپ، سياز بار دەسە، جۇرەگى سۋىلداپ، قۇر كۇلەدى جىمىڭداپتىڭ» كەرى. حاكىم «جۇرت مەڭگەرمەكتىڭ» كەز-كەلگەننىڭ قولىنان كەلمەيتىنىن ايتىپ، ماقتان ءۇشىن بولىس بولاتىن «قايراتسىزعا» «وتكىر ءتىلدى نايزاسىن» كەزەيدى. «بۇل بيلىك دەگەن ءبىزدىڭ قازاق ىشىندە ءاربىر سايلانعان كىسىنىڭ قولىنان كەلە بەرمەيدى، - دەپ جازادى ول. - بۇعان بۇرىنعى «قاسىم حاننىڭ قاسقا جولىن»، «ەسىم حاننىڭ ەسكى جولىن»، ءاز تاۋكە حاننىڭ   «جەتى جارعىسىن» بىلمەك كەرەك».

قازاقتىڭ ءداستۇرلى قۇقىق ەرەجەلەرىن بىلەتىن ادام از بولعان سوڭ، قوعامدى جاعىمپازدىق پەن ساتقىندىق، ارىزقويلىق پەن ارامدىق كەۋلەپ بارا جاتتى. تابىسقا تەز جەتۋدى اڭساپ، «ءبىر-اق سەكىرىپ شىعام، ءبىر-اق ىرعىپ تۇسەم دەپ، ياكي ۇرلىقپەن مال تابام دەپ» ماسقارا بولاتىندار وندا دا از ەمەس ەدى. اقىن، سونداي-اق،  «سىبىردان باسقا سىرى جوق، شارۋاعا قىرى جوق،  وتىرىك ارىزبەن قالاعا شاباتىن پىسىقاي مەن ارامدى «سويىلمەن جىعىپ، شاڭعا اۋناتادى». قايران قازاعىنىڭ قاراڭعىلىق پەن ناداندىق  قاپاسىندا قامالماي،  «جارىققا» – ءبىلىم مەن عىلىمعا جەتۋىن اڭساپ، اسىرەسە «جازدىم ۇلگى جاستارعا بەرمەك ءۇشىن» دەپ، ەل كەلەشەگىنە  ءۇمىت ارتادى.

وسى تىنىمسىز تالاپ پەن ىزدەنىس ۇستىندە عۇلامانىڭ تاپقان ارقاتىرەگى – ءبىلىم مەن عىلىم «داڭعىلى» ەدى. «بەس كۇندىك» تىرلىكتە ءسۇيىنىش پەن كۇيىنىشتى از كورمەگەن اقىننىڭ ومىردەن سۋىناتىن كەزىنە دەيىن دە كوپ قالماعان. قوعامدى «قاناۋشى مەن قانالۋشىعا» ءبولىپ، ىرگەدەن جاۋ تاۋىپ بەرەتىن الاساپىران شاق تا الىس ەمەس. اباي ءتىرى بولسا، 72 جاسقا تولاتىن  جىلى، قازان ايىنىڭ قارا سۋىعىندا «ەزىلگەن ەلدى جارىلقايمىن» دەپ، قاندىقول ديكتاتۋرانىڭ «قاسابى» جالاڭ قاعادى. ازامات سوعىسىنىڭ ءتۇتىنى سەيىلمەي جاتىپ،  ۇلت تاريحى پەن ادەبيەتىن، ءدىن مەن ءدىلدى، ءتىل مەن ءداستۇردى تەرىستەۋدىڭ «كىشى قازانى»، بولشەۆيكتىك «تازالاۋ» ناۋقانى ءورشيدى. بىردە ايازداي قارىپ، ەندى بىردە اپتاپتاي شىجعىرعان بيلىك ابايدىڭ اسىل مۇراسىنا دا «قىزىل» كورگەن قىرعيداي شۇيىلگەن  بولاتىن.

اقىن مۇراسىنا شابۋىل

ۇلت قايراتكەرلەرىنىڭ اتا تاريح پەن سالت-داستۇرگە ارا تۇسكەن ادىلەتتى تالابىنا كەڭەس ۇكىمەتى  پىسقىرماي،  زيالى قاۋىمدى قىسپاققا الدى. ۇلى ابايدى «قاناۋشى تاپتىڭ اقىنى» رەتىندە جازعىرىپ، اقىننىڭ اسىل مۇراسىنا كوممۋنيزم مۇراتىنا جات ادەبيەت دەپ «كۇيە جاعۋ» باستالدى. «اباي» رومانىنىڭ 1-2-ءشى كىتاپتارى مەن «اباي جولى» رومانىنىڭ 3-ءشى كىتابىن تالقىلاۋعا ارنالعان جازۋشىلار جينالىسىنىڭ (12.08.1953 ج.) ستەنوگراممالىق جازباسىن قابىرعاڭىز قايىسپاي وقۋ قيىن («مۇحتار اۋەزوۆ. ونەگەلى ءومىر»، ا.، «قازاق ۋنيۆەرسيتەتى، 2017 ج.). ارىپتەستەرىنىڭ ءبىرىنىڭ تۇسىنبەي، ەكىنشىسىنىڭ قاساقانا جاپقان «جالاسىنان»  جالىققان مۇحتار ومارحانۇلى «سىنشىلارىن» تۇسىنگەن سىڭاي تانىتۋعا ءماجبۇر.

مارتەبەلى اۆتور، «اباي» رومانىن  تالقىلاۋ كەزىندە ايتىلعان سىن-ەسكەرتپەلەردى «بالكىم كەي تۇستارىندا اسىرا كورسەتۋ بار شىعار، مۇنىمەن كەلىسەمىن» دەپ، مويىنداعانداي بولادى. سونداي-اق، «جاۋاپتى قاراپ، شىعارماشىلىعىنا كومەكتەسكەندەرى، اۋەزوۆتىڭ «اباي» رومانى قازاقتىڭ ۇلى اقىنىنىڭ جارقىن بەينەسىنە لايىق بولسىن دەگەن» جولداستىق جاناشىر پىكىرلەرى ءۇشىن «ريزاشىلىعىن» دا بىلدىرەدى. ول، بىراق، وزىندىك ۇستانىمىمەن سىيىسپايتىن ماسەلەلەرگە كەلگەندە مايموڭكەگە سالمايدى. «جالپى العاندا ماعان كومەكتەسسەك دەگەن جولداستىق كوزقاراسقا تۇسىنىستىكپەن قارايمىن دەسەم، بۇل مەنىڭ ءاربىر تۇجىرىممەن كەلىسكەنىم بولماسا كەرەك؟» - دەپ،  تۋراسىنا كوشەدى.

«سىزدەر ءوز ويلارىڭىزدى جاۋاپكەرشىلىكپەن سالماقتادىڭىزدار، مەن دە جازعاندا كوپ ويلاندىم، ياعني زەرتتەدىم، - دەيدى ول اشىعىن ايتىپ، - دەمەك مەنىڭ دە بەلگىلى ءبىر تۇجىرىم جاساۋعا ءوز سەبەپتەرىم بار. بۇل شىعارمالارمەن مەن سەگىز جىل (1942-1950 ج.) جۇمىس جاسادىم. سوندىقتان ايتىلعاننىڭ ءبارى ءجون، تۇزەيمىن دەسەم، دۇرىس بولمايدى... ادەبيەتتەن مۇلدە اۋلاق كەيبىر ادامدار جارىمجان ويلارىمەن ءبارىن مانسۇقتاماق بولادى...». وسىلاي جان سىرىن جاسىرماي، «ادەبيەتتى، ونىڭ توڭىرەگىندە وزدەرىنىڭ جۇرگەنىن اقتاۋ ءۇشىن عانا كەلگەندەردەن قورعاۋ كەرەكتىگىن»،  باسا ايتىپ، كورسەتەدى.

بۇل جازۋشىنىڭ ءبىر نەمەسە بىرنەشە سىنعا عانا بەرگەن جاۋابى ەمەس، «سىن شىن بولسىن، شىن سىن بولسىن» دەگەن ازاماتتىق بەرىك كوزقاراسى ەدى. اياقتان شالۋدى ازسىنىپ، اباقتىعا جاپتىرۋدان دامەلى «دوستارىنىڭ» قانشا «تىستەرىن قايراپ»، جانتالاسسا دا ارام پيعىلدارىنا جەتە الماي، زىعىردانى قاينايدى. تابيعي دارىنى مەن سۋرەتكەرلىك شەبەرلىگىنىڭ جانە قايراتكەرلىك تاباندى كۇرەسىنىڭ ارقاسىندا م. و. اۋەزوۆ  كەڭەستەر وداعىنىڭ ءبىرىنشى دارەجەلى مەملەكەتتىك  جانە لەنيندىك سىيلىقتارىنىڭ لاۋرەاتى اتانادى. ۇلى جازۋشىنىڭ شىعارماشىلىق تابىسى، جوعارىدا ايتقانداي، ونىڭ بارشا ادامزاتتىڭ بيىك ماقساتىنا ساي ەركىندىكتى كوكسەگەن ەرىك-جىگەرى مەن شىعارماشىلىق دارىنىنىڭ جەمىسى بولاتىن.

ابايدىڭ اسىل مۇراسىنا «قالقان ءارى قامقور» بولۋدىڭ كوپە-كورىنەۋ قاتەرگە باس تىگۋ ەكەنىن اۋەزوۆ بىلمەدى ەمەس. «اباي» رومانىن تالقىلاعان اتالمىش جينالىسقا «قاتىسا  وتىرىپ»،  سويقاندى پىكىرلەردەن سابىرىمىز شيرىعادى. اۋەلدە اڭگىمەنىڭ بەتالىسى دۇرىس-اق: ءبىرىنشى بوپ ءسوز العان عالي ابەتوۆ قالامگەردىڭ ەڭبەگىنە وبەكتيۆتى باعا بەرۋگە تىرىسادى. ول «ابايدىڭ شىققان ورتاسىن سىپاتتايتىن سيۋجەتتىڭ جەلىسى بۇكىل روماننىڭ ارقاۋىنا اينالىپ، اۆتوردىڭ ونى كەڭ تىنىسپەن كوركەم سۋرەتتەيتىنىنە» نازار اۋدارادى. ونىڭ بۇلاي ايتۋىنا،  كەيبىر «سىنشىلاردىڭ» اۆتور وتكەن زاماندى «تىم بويامالاپ جىبەرگەن» دەگەن جالاسى سەبەپ ەدى.

بايانداماشىنى ودان ءارى تىڭداساق، ول «فەودالدىق ورتانى سۋرەتتەمەيىنشە، اباي ءومىر سۇرگەن زاماننىڭ تاريحي شىندىعىن كورسەتۋ، سونداي-اق تاريحي - عۇمىرنامالاق روماننىڭ جانرلىق ەرەكشەلىكتەرىن ساقتاۋ مۇمكىن ەمەس، - دەپ، ءوز پىكىرىن تاپتىق قوعام تالابىنا لايىق نەگىزدەيدى. - جەكەلەگەن سىنشىلار ول ورتانى سۋرەتتەۋدى اۆتوردىڭ ەسكىنى اسپەتتەۋى دەپ كورسەتەدى ولار ەڭبەكشى حالىقتىڭ ەسەبىنەن جوندانعان ورتانى، ونىڭ بايلىعىمەن، قاتىگەزدىگىمەن بەينەلۋدىڭ قاجەتتىگىمەن ساناسپايدى... كەيبىر جولداستار شەكتەن شىعىپ، اۋەزوۆتىڭ جازعاندارىن تۇگەلدەي جوققا شىعارۋعا جانە ونى حالىق جاۋى رەتىندە كورسەتۋگە تىرىسادى...».

امال قايسى، «تاپ كۇرەسى تۋرالى» ناسيحاتتان «ۋلانعان» نەمەسە جەكە باسىنىنىڭ قىزعانىشىنان شيرىققان كەيبىرەۋ ۇلى جازۋشى «ءوز قاتەلىگىن» مويىنداپ حات جازعان 1932 جىلدان كەيىن دە  «اۋەزوۆ بۇعان دەيىن قانداي بولسا، سونداي بولىپ قالدى» دەپ، ونىڭ «ىزىنە شام الىپ تۇسەدى». عالىمنىڭ تۇبىنە جەتۋدى كوزدەگەن جالا جابۋ «ناۋقانى»، ەڭ وكىنىشتىسى، ونىڭ ءومىرىنىڭ سوڭىنا شەيىن دەرلىك توقتامايدى. بۇعان بايلانىستى مۇحتار ومارحانۇلى ءوز كۇيىنىشىن بىلايشا جازىپ قالدىرىپتى: «بىرەۋ ادال نيەتىمەن، اق جۇرەگىمەن سىناسا، ەندى بىرەۋلەر بارىڭدى جوققا شىعارۋعا، اياقتان شالۋعا، سۇرىندىرۋگە، تۇڭىلدىرۋگە تىرىسىپ باعادى. ءوز باسىم مۇندايلاردى كوپ كەزدەستىردىم».

مۇنداي قاساقانا دۇشپاندىق ارەكەتكە قالاي كۇيىنبەسسىڭ؟!  تىپتى، «اباي» رومانى ءۇشىن ءبىرىنشى دارەجەلى مەملەكەتتىك سىيلىق بەرىلگەننەن كەيىن دە  اۋەزوۆتى سىناپ-مىنەۋشىلەردىڭ «شابۋىلى» تىيىلمايدى. پالە-جالا ىزدەۋشىلەردىڭ سونداعى بار تاپقان كىناسى، جاڭا ايتىلعانداي، جازۋشى قازاقتىڭ وتكەن ءومىرىن «تىم اسپەتتەپ» كورسەتەدى-ءمىس. توقتام تاپپاعان ساياسي قۋدالاۋلارعا 1951 جىلعى 6 شىلدەدەگى «الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق پاندەر، ونىڭ ىشىندە ماركسيزم-لەنينيزم نەگىزدەرى، ءتىل مەن ادەبيەت، تاريح كافەدرالارى مەڭگەرۋشىلەرى جينالىسىنىڭ ستەنوگرامماسى» دا كۋالىك ەتەدى. وندا رەكتوراتتىڭ، پارتبيۋرونىڭ، رەكتوردىڭ نەمكەتتىلىگىنەن عىلىم اكادەمياسىنان قۋىلعان عالىمداردىڭ ۋنيۆەرسيتەتكە قىزمەتكە ورنالاسقانى ايىپتالادى.

جينالىستا، اسىرەسە، قازمۋ-ءدىڭ فيزيكا-ماتەماتيكا، فيلولوگيا مەن حيميا فاكۋلتەتتەرىنىڭ وڭباي «بىلعانعانى» سىنعا الىنادى. ۋنيۆەرسيتەت رەكتورى ت. تاجىباەۆ «كەنەسارى قاسىموۆتىڭ رەاكتسيالىق، فەودالدىق-مونارحيالىق قوزعالىسىنا باعا بەرۋدە بۋرجۋازيالىق - ۇلتشىلدىق، ساياسي قاتەلەرگە جول بەرگەن پروفەسسور بەكماحانوۆ ۇزاق ۋاقىت ۋنيۆەرسيتەتتە وقىتۋشىلىق جۇمىستا قالا بەردى» دەپ «بارماعىن» تىستەيدى. بۇعان كىنالى «ءومىرباياندارىندا تەرىس  دەرەكتەرى بار  نەمەسە ءتۇرلى ساياسي قاتەلەر جىبەرگەن: كەڭەسباەۆ، اقپاەۆ، نەمينحانوۆ، قازاق ءتىلى كافەدراسىنىڭ مامانوۆ، تولەگەنوۆ، قازاق ادەبيەتى كافەدراسىنىڭ ىسمايلوۆ، كەنجەباەۆ، اۋەزوۆ، شالاباەۆ سەكىلدى وقىتۋشىلارى-مىس».

اۋەزوۆتى جازىقسىز قۋدالاۋ

مۇنداي اۋىر سىننان سوڭ، «حالىق جاۋىنا» اينالۋ وپ-وڭاي بولاتىن. الايدا، قازاق اقىن-جازۋشىلارى مەن  عالىمدارى كوممۋنيستىك قاتال تسەنزۋرا زامانىندا دا ۇلت  ادەبيەتى مەن تاريحىن ۇلىقتاۋدان باس تارتپادى. جازۋشىلاردىڭ قالالىق جيىنىنىڭ ستەنوگرامماسى سونىڭ تاعى ءبىر دالەلى (24.08.1951ج.). وندا قازاق قالامگەرلەرىنە «كەڭەس حالقىنىڭ ومىرلىك شىندىعىنىڭ ورنىنا رەۆوليۋتسياعا دەيىنگى فەودالدىق اۋىلدىڭ دەتالدارىن جىرلايدى، وتان ۇعىمىن گەوگرافيالىق تار شەڭبەرمەن شاتاستىرىپ، اتامەكەنىن ماداقتاۋمەن شۇعىلدانادى، ۇلتشىل اقىندارعا ءتان كوڭىل-كۇي اڭعارىلادى» دەگەن ايىپتار تاعىلادى.

وسى جينالىستا، سونداي-اق تاپشىلدىق قارابايىر جەلەۋمەن اۋەزوۆتىڭ «ەڭلىك-كەبەك»، «قاراكوز»، «مامىر»، «ايمان-شولپان»، مۇسىرەپوۆتىڭ «قىز جىبەك»، «قوزى-كورپەش»، «احان سەرى»، قۇسايىنوۆتىڭ «شانشارلار»، «الدار كوسە»، تاجىباەۆتىڭ «جومارتتىڭ كىلەمى»، «ءبىز – قازاقتار»، جۇماليەۆتىڭ «ەدىگە» سەكىلدى شىعارمالارىن «قايتا قاراۋعا مىندەتتىمىز، بۇلاردا وتكەننىڭ مۇراسىن سىن كوزىمەن يگەرۋدىڭ ويداعىداي ەمەسىنە كۇمان جوق» دەلىنىپتى. بىراق، جاڭاعىداي داۋاسىز سىنعا جاۋاپ بەرىپ، دۇرىس-بۇرىسىن تۇسىندىرمەك تۇگىلى، ونداي ەمەۋرىن ءبىلدىرۋدىڭ ءوزى ورىس ءشوۆينيزمى ۇستەمدىك قۇرعان قوعامدا مۇمكىن ەمەس بولاتىن.

ۇلى اقىننىڭ اسىل مۇراسىنىڭ ءمولدىر قاينارىنان سۋسىنىن باسىپ، تەرەڭ ۇلاعات تۇيگەن اۋەزوۆ ءۇشىن، تەگىندە جالپىادامزاتتىق قۇندىلىق – بوستاندىق پەن تاۋەلسىزدىكتىڭ ومىرلىك تەمىرقازىق ەكەنى دە تابيعي نارسە.  مۇحتار ومارحانۇلىنىڭ ازاماتتىق جولى، اسا كورنەكتى عالىم ز. قابدولوۆ جازاتىنداي، «ابايدىڭ كۇللى شىعارمالارىندا جەلى بوپ تارتىلىپ جاتقان «قالىڭ ەلى – قازاعى، قايران جۇرتىنىڭ قامىن ويلاۋى. اباي جارىق دۇنيەگە تەك وسى ويمەن كەلدى، وسى ويمەن ءومىر ءسۇردى، وسى ويمەن دۇنيەدەن ءوتتى... باعامداپ بايقاساق، اۋەزوۆتە دە وسى ويدان، ماقساتتان، ارماننان تىس تىرشىلىك بولماعان سەكىلدى». قايراتكەر جازۋشى ەسىل ەلىنىڭ كۇيزەلىسىن كورە تۇرا ۇكىمەتتىڭ قولشوقپارىنا اينالماق ەمەس-ءتى.

جالپى، مۇحتار ومارحانۇلىنىڭ ۇلتجاندى قىزمەتى مەن تاۋەلسىز ۇستانىمىنا ءتيىستى «جازالاۋ» ورگاندارى ەرتە باستان نازار اۋدارادى. ولار اۋەزوۆ ءوز ەركىمەن پارتيادان شىققاندا،  «قولدان ەسكەن  بۇعالىقتارىنىڭ» ۇشى ۋىستارىنان سۋسىپ شىعىپ بارا جاتقانىنا وكىنگەنىمەن، اشۋ-ىزالارىن ىشتەرىنە بۇگىپ، قولايلى ءساتتى كۇتۋگە ءماجبۇر. اڭدىعان قاراقشى «كوزدىڭ» سۇعىنان ۋاقىتشا بولسا دا سىرت اينالا تۇرۋ قالامگەرگە دە اسا قاجەت ەدى. ول ەندىگى ومىرىنە جازۋشىلىق پەن عىلىمي زەرتتەۋشىلىكتى تاڭداپ، ءتىپتى «تىڭشىلارىن» ءبىر ۋاق «اداستىرىپ» كەتكەندەي-ءدى. الايدا، بۇل ۋاقىتشا عانا تىنىس الۋ ەكەن.

سوندىقتان تاعدىرى «قىل ۇستىندەگى» مۇحتار ومارحانۇلى ءۇشىن ءتيىستى ورگاندار مەن جاۋلارىنىڭ  نىساناسىنا قايتارا ىلىكپەي تۇرعاندا   اعارتۋ حالىق كوميسسارى و. جاندوسوۆتىڭ اتىنا ءوتىنىش جازىپ، عىلىمي-پەداگوگتىق قىزمەتكە ورالۋ ومىرلىك قاجەتتىلىك ەدى. ءوز وتىنىشىندە عالىم «سوڭعى جىلدارى ادەبيەتتى زەرتتەۋدىڭ الەۋمەتتىك-يممانەنتتى ءتاسىلىنىڭ (ماركسيستىك ۇستانىم - ب.ج.) يلانعان جاقتاۋشىسىنا اينالدىم» نەمەسە «عىلىمي-وقىتۋشىلىق قىزمەتسىز  بولاشاعىمدى ەلەستەتە المايمىن» دەپ، ءوزىن تاشكەنتتەگى پەداگوگيكالىق ينستيتۋتتىڭ وقىتۋشىلار قاتارىنا قوسۋدى سۇرايدى. اتالمىش ءوتىنىش قولداۋ تاۋىپ، بۇل تاڭداۋدىڭ  اۋەزوۆتىڭ عىلىمي ىزدەنىسىنىڭ  ماۋەلى «جەمىس بەرۋىندە»  دۇرىس شەشىم بولعانى كامىل.

ءسوز ورايىندا اۋەزوۆتىڭ سىنشىلارىن، ءبىز ءۇش توپقا جىكتەر ەدىك. مۇنىڭ ءبىرىنشىسى اقيقاتىن ايتىپ، ءادىل باعاسىن بەرە تۇرىپ تا پارتيا ساياساتىنىڭ ىقپالىنان شىعا الماعاندار; ال ەكىنشىلەرى تاپتىق ساياسات ۇرانىمەن ابدەن «ۋلانعاندار» بولسا، ۇشىنشىلەرى – «جارىمجان ويلارىن» لاپىلداتىپ، جازۋشىنى جەكە باستىڭ قىزعانىشىمەن «كۇيدىرەتىن» پالەقورلار مەن جاندايشاپتار. وسى سوڭعىلارىنىڭ اۋەزوۆتى حالىق جاۋى رەتىندە كورسەتۋدەن دامەسى زور بولاتىن. بكپ(ب) ولكەلىك كوميتەتىنىڭ مادەنيەت جانە لەنينيزمدى ناسيحاتتاۋ ءبولىمىنىڭ جانىنداعى «حان كەنە» پەساسىن تالقىلاعان 1934 جىلعى 8 مامىرداعى ءماجىلىستىڭ ستەنوگرافيالىق ەسەبى دە سونىڭ ايعاعى.

سونىمەن قاتار قازاقستان كەڭەس جازۋشىلارى وداعىنىڭ قالالىق جينالىسىندا «اۋەزوۆتىڭ «حان كەنە» پەساسى، «قازاق ادەبيەتى تاريحىنىڭ» ءبىرىنشى تومى، مۇقانوۆتىڭ «بالۋان شولاعى»، «18-19 عاسىرلارداعى قازاق ادەبيەتى تاريحىنىڭ وچەركتەرى»، ىسمايىلوۆ جانە جۇماليەۆپەن بىرىگىپ جازعان وقۋلىقتارى مەن بەكقوجيننىڭ شىعارماسى  قاتال سىنعا الىنادى. الدىن الا سايلانىپ كەلگەن «سىنشىلار»، ءتىپتى قيسىنسىز «قىلبۇراۋ» سالادى. اتالعان اۆتورلاردىڭ  شىعارمالارىندا «كەنەسارى حالىق كوسەمى، ال قوزعالىس پروگرەسسيۆتى دەپ كورسەتىلەدى... ورىس حالقىنىڭ قاس جاۋى – ەدىگەدەن باستالاتىن فەودالدىق-قۇلدىق  باتىرلىقتىڭ كەزەكتى تولقىنى بولىپ شىعادى» دەگەن ايىپتار تاعىلادى.

سوندا قالاي، «رەسەيدى حالىقتار تۇرمەسىنە» اينالدىرعان زۇلىم پاتشانىڭ باسقىنشىلىعىنا قارسى كۇرەسكەن قاھارماندار «ورىس حالقىنىڭ قاس جاۋى» بولىپ شىققانى ما؟ كەڭەس ۇكىمەتى «ەكى رەسەي بار...» دەپ قانشالىقتى جار سالعانىمەن، جەمە-جەمگە كەلگەندە ورىس پاتشاسىنا، وتارشىلدىققا، قۇلدىق پەن قاناۋعا قارسى ادىلەتتى كوتەرىلىستىڭ بارىنە دە «اعا حالىققا» قارسى كۇرەس دەگەن «قارا تاڭبا» سالىنعانى انىق. ولاي بولسا، اڭگىمە ەسكىنى كوكسەۋدە دە، بايشىلدىقتا دا ەمەس بولاتىن. بار ماسەلە، تاريحي شىعارمالار مەن  عىلىمي زەرتتەۋلەردىڭ يمپەريالىق، شوۆينيستىك ۇستەمدىك ساياساتقا جات كوزقاراس رەتىندە قابىلدانۋىندا ەدى.

سايىپ كەلگەندە، ەلدىڭ «سوقتىقپالى، سوقپاقسىز» وتكەن ءداۋىرى مەن جول-جورالعىلارىن جازۋدى كەڭەس ۇكىمەتى بوداندىققا تۇسكەنگە دەيىنگى بوستاندىقتىڭ ارتىقشىلىعىن كورسەتىپ، حالىقتى ەركىن ەل بولۋعا ۇندەۋ دەپ قابىلداپ، تاۋەلسىزدىك تۋرالى وي سالاتىن كەز-كەلگەن پىكىرگە ۇركە قارادى. م. اۋەزوۆتىڭ «حان كەنە» سپەكتاكلىنىڭ ءبىرىنشى جانە سوڭعى قويىلىمىندا  اسكەرىن جاۋلارى قورشاپ العاندا كەنەسارىنىڭ «قازاعى ءۇشىن ولۋگە دايار ەكەنىن» مالىمدەپ، «ەرىڭدەر سوڭىمنان» دەپ ۇران تاستاعاندا ساحناداعى ارتىستەرگە قوسا كورەرمەندەردىڭ دە ەرە جونەلۋگە دايىن تۇرعانى-اق كوممۋنيستىك ديكتاتۋرا «قولشوقپارلارىنىڭ» ۇرەيىن ۇشىرعانى داۋسىز.

«قىزىل» بيلىك ۇلى اباي مۇراسىن ناسيحاتتاۋدىڭ دا ۇلتتىڭ ويانىپ، ءوزىنىڭ وتكەن جولىن، بۇگىنگى ءومىرى مەن  بولاشاعىن پايىمداۋىنىڭ  رۋحاني سەرپىلىسىنە سەبەپ بولۋىنان قاتتى ساقتاندى. «ەسكىنى جازۋ جاڭانى جاتىرقاۋ» عانا ەمەس،  تاۋەلسىز زاماندى كوكسەۋ، ءتىپتى وعان ءىش تارتۋ رەتىندە ۇكىمەتتىڭ ۇرەيىن ۇشىردى. مۇحتار ومارحانۇلىنىڭ ەكى جاستىڭ ماحابباتىن دارىپتەپ، قاراڭعى قوعامنىڭ قاسىرەتىن كورسەتكەن «ەڭلىك – كەبەك» پەساسى/سپەكتاكلىن «جاڭا ادام تاربيەلەۋ مىندەتتەرىنە قايشى كەلەدى» دەگەن سىلتاۋمەن وقشاۋلاپ، ساياسي استار ىزدەۋدەن وتكەن ماسقارا بار ما!؟ ەندەشە، ۇرپاعىنىڭ توز-توزىن شىعارىپ، شىعارمالارىن وتقا تاستاۋعا قۇلشىنعان كوممۋنيستىك جۇيەنىڭ ۇلى ابايدى دا ءتىرى بولسا، ساياسي قۋعىن-سۇرگىننىڭ قۇرباندىعىنا شالاتىنىنا كۇمان بولماسا كەرەك.

بولات جۇنىسبەكوۆ، جازۋشى

Abai.kz