رەسەي فەدەراتسياسىنىڭ پرەزيدەنتى ۆلاديمير ءپۋتيننىڭ قازاقستانعا جاساعان مەملەكەتتىك ساپارى اياسىندا قول جەتكىزىلگەن كەلىسىمدەر مەن قابىلدانعان بىرلەسكەن قۇجاتتار ەكى ەل اراسىنداعى ستراتەگيالىق سەرىكتەستىكتىڭ جاڭا كەزەڭىن ايقىندادى.مالىمەتتەرگە سايكەس، تاراپتار جان-جاقتى ستراتەگيالىق ارىپتەستىك پەن وداقتاستىقتى ودان ءارى نىعايتۋعا باعىتتالعان بىرقاتار ماڭىزدى باعىتتار بويىنشا ۋاعدالاستىققا كەلدى.

كەلىسسوزدەر بارىسىندا ساياسي ديالوگپەن قاتار ەكونوميكالىق ىنتىماقتاستىقتى كەڭەيتۋ، كولىك-لوگيستيكالىق بايلانىستاردى دامىتۋ، ەنەرگەتيكا سالاسىنداعى بىرلەسكەن جوبالاردى ىلگەرىلەتۋ جانە گۋمانيتارلىق باعىتتاعى ءوزارا ءىس-قيمىلدى كۇشەيتۋ ماسەلەلەرى تالقىلاندى. سونداي-اق تاراپتار ايماقتىق جانە جاھاندىق كۇن تارتىبىندەگى وزەكتى ماسەلەلەر بويىنشا ۇستانىمداردىڭ جاقىندىعىن اتاپ ءوتتى.

ساراپشى باۋىرجان ىسقاقتىڭ پىكىرىنشە، بۇل ساپار قازاقستاننىڭ ەۋرازيا كەڭىستىگىندەگى ترانزيتتىك جانە ەنەرگەتيكالىق ءرولىن كۇشەيتەتىن ماڭىزدى ديپلوماتيالىق وقيعا بولدى. ونىڭ ايتۋىنشا، قول قويىلعان قۇجاتتار تەك ەكىجاقتى قاتىناستاردى نىعايتىپ قانا قويماي، قازاقستاننىڭ كوپۆەكتورلى سىرتقى ساياساتى جاعدايىندا حالىقارالىق پوزيتسياسىن دا ودان ءارى بەكىتە تۇسەدى.

- مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ V ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق فورۋمنىڭ پلەنارلىق سەسسياسىندا سويلەگەن سوزىندە  ەاەو-نى «جاھاندىق ەكونوميكانىڭ ماڭىزدى سۋبەكتىسى» دەپ اتادى. قازىرگى گەوساياسي جاعدايدا وداقتىڭ ناقتى ىقپالى مەن بولاشاعىن قالاي باعالاۋعا بولادى؟ ەاەو شىنىمەن الەمدىك ەكونوميكالىق ويىنشىلار قاتارىنا ەنە الا ما؟

- قاسىم-جومارت كەمەلۇلى توقاەۆتىڭ Vەۋرازيالىق ەكونوميكالىق فورۋمدا ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداقتى جاھاندىق ەكونوميكانىڭ ماڭىزدى سۋبەكتىسى رەتىندە اتاۋى — ەڭ الدىمەن ساياسي ءارى ەكونوميكالىق ماڭىزى زور مالىمدەمە. قازىرگى جاعدايدا ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداق پوستكەڭەستىك كەڭىستىكتەگى ەڭ ءىرى ينتەگراتسيالىق قۇرىلىمداردىڭ ءبىرى بولىپ سانالادى. وداققا مۇشە ەلدەردىڭ جيىنتىق نارىعى 190 ميلليوننان استام حالىقتى قامتيدى. سونىمەن قاتار ەنەرگەتيكا، استىق، مەتاللۋرگيا، لوگيستيكا جانە ترانزيت باعىتتارىندا ەاەو-نىڭ الەۋەتى ايتارلىقتاي جوعارى. الايدا قازىرگى گەوساياسي احۋال، اسىرەسە رەسەيگە قارسى سانكتسيالار، وداقتىڭ دامۋ قارقىنىنا اسەر ەتىپ وتىر. ەاەو-نىڭ نەگىزگى ماسەلەلەرىنىڭ ءبىرى — ەكونوميكالاردىڭ تەڭگەرىمسىزدىگى. رەسەي ەكونوميكاسى وداق ىشىندە باسىم ءرول اتقارسا، قالعان مەملەكەتتەر كوبىنە شيكىزاتتىق نەمەسە ترانزيتتىك فۋنكتسيامەن شەكتەلەدى. سوندىقتان ازىرگە ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداقتى ەۋرووداق دەڭگەيىندەگى تولىققاندى جاھاندىق ەكونوميكالىق ويىنشى دەپ ايتۋ ەرتەرەك.سوعان قاراماستان، ەاەو-نىڭ بولاشاعىنا قاتىستى وڭ مۇمكىندىكتەر بار. قازىرگى الەمدە ايماقتىق ەكونوميكالىق بلوكتاردىڭ ءرولى كۇشەيىپ كەلەدى. ەگەر وداق تسيفرلىق ينتەگراتسيانى دامىتىپ، ورتاق لوگيستيكالىق ينفراقۇرىلىمدى جەتىلدىرىپ، ۇلتتىق ۆاليۋتالارداعى ەسەپ ايىرىسۋدى ارتتىرىپ، تەحنولوگيالىق كووپەراتسيانى كۇشەيتسە، وندا ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداق ەۋروپا مەن ازيا اراسىنداعى ماڭىزدى ەكونوميكالىق كوپىرگە اينالۋى مۇمكىن. اسىرەسە قىتايدىڭ «ءبىر بەلدەۋ — ءبىر جول» باستاماسى اياسىندا ورتالىق ازيانىڭ ترانزيتتىك ماڭىزى ارتىپ، بۇل ەاەو ءۇشىن جاڭا مۇمكىندىكتەرگە جول اشادى.

- مەملەكەت باسشىسى جاساندى ينتەللەكتىنى ەاەو كەڭىستىگىندەگى «ءتورت ەركىندىك» قاعيداتىن جۇزەگە اسىرۋ قۇرالى رەتىندە ۇسىندى. بۇل باستاما مۇشە ەلدەردىڭ ەكونوميكاسىنا قانداي ناقتى وزگەرىس اكەلۋى مۇمكىن جانە ينتەگراتسيانىڭ قاي سالالارىندا AI ەڭ جىلدام ناتيجە بەرەدى؟

- پرەزيدەنتتىڭ جاساندى ينتەللەكتىنى ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداق كەڭىستىگىندەگى «ءتورت ەركىندىك» قاعيداتىن جۇزەگە اسىرۋ قۇرالى رەتىندە ۇسىنۋى دا اسا ماڭىزدى باستاما. بۇل قاعيداتتار — تاۋار، قىزمەت، كاپيتال جانە جۇمىس كۇشىنىڭ ەركىن قوزعالىسى. جاساندى ينتەللەكت وسى باعىتتارداعى ينتەگراتسيالىق ۇدەرىستەردى جەدەلدەتۋگە مۇمكىندىك بەرەدى. ماسەلەن، كەدەندىك راسىمدەردى اۆتوماتتاندىرۋ، لوگيستيكا مەن ءترانزيتتى تسيفرلىق باقىلاۋ، ورتاق ەڭبەك نارىعىنداعى مامانداردى سايكەستەندىرۋ، بانك جانە قارجى وپەراتسيالارىن جەڭىلدەتۋ، قۇجات اينالىمىن بىرىڭعاي تسيفرلىق جۇيەگە كوشىرۋ ارقىلى ينتەگراتسيا تيىمدىلىگىن ارتتىرۋعا بولادى.

ەڭ جىلدام ناتيجە بەرەتىن سالالاردىڭ ءبىرى — لوگيستيكا. سەبەبى ەاەو ءۇشىن نەگىزگى ارتىقشىلىقتاردىڭ ءبىرى — ترانزيتتىك الەۋەت. جاساندى ينتەللەكت جۇك اعىنىن بولجاۋعا، شەكاراداعى كىدىرىستەردى ازايتۋعا جانە كونتراباندا تاۋەكەلدەرىن تومەندەتۋگە مۇمكىندىك بەرەدى. ەكىنشى ماڭىزدى باعىت — ونەركاسىپتىك كووپەراتسيا. بۇل وندىرىستىك تىزبەكتەردى وڭتايلاندىرىپ، كاسىپورىنداردىڭ شىعىنىن ازايتۋعا ىقپال ەتەدى. اسىرەسە ماشينا جاساۋ، اگروونەركاسىپ جانە ەنەرگەتيكا سالالارىندا مۇنىڭ ماڭىزى زور.

دەگەنمەن بۇل باعىتتا بەلگىلى ءبىر تاۋەكەلدەر دە بار. وداققا مۇشە ەلدەردىڭ تسيفرلىق دامۋ دەڭگەيى ءارتۇرلى. ەگەر تەحنولوگيالىق تەڭسىزدىك ساقتالسا، جاساندى ينتەللەكت ينتەگراتسيانى كۇشەيتۋدىڭ ورنىنا ەكونوميكالىق الشاقتىقتى ارتتىرۋى مۇمكىن. سوندىقتان ورتاق تسيفرلىق ستاندارتتار مەن دەرەكتەر قاۋىپسىزدىگى ماسەلەلەرىن شەشۋ اسا ماڭىزدى.

- پرەزيدەنت قازاقستاندا 2026 جىل «جاساندى ينتەللەكت جانە تسيفرلىق دامۋ جىلى» بولىپ جاريالانعانىن ايتتى. بۇل باستاما ەل ەكونوميكاسى مەن ەڭبەك نارىعىنا قانداي وزگەرىس اكەلۋى مۇمكىن؟ قازاقستان AI باعىتىندا وڭىرلىك حابقا اينالا الا ما؟

- قازاقستاندا 2026 جىلدىڭ «جاساندى ينتەللەكت جانە تسيفرلىق دامۋ جىلى» بولىپ جاريالانۋى — ەكونوميكانى جاڭا مودەلگە كوشىرۋگە باعىتتالعان ستراتەگيالىق قادام. بۇل باستاما بىرنەشە ماڭىزدى وزگەرىسكە الىپ كەلۋى ىقتيمال.

بىرىنشىدەن، ەڭبەك نارىعى وزگەرەدى. قاراپايىم اكىمشىلىك جۇمىستاردىڭ ءبىر بولىگى اۆتوماتتاندىرىلىپ، جاساندى ينتەللەكتىمەن جۇمىس ىستەي الاتىن ماماندارعا سۇرانىس ارتادى. اتاپ ايتقاندا، داتا-اناليتيكتەر، AI-ينجەنەرلەر، كيبەرقاۋىپسىزدىك ماماندارى، تسيفرلىق مەنەدجەرلەر جانە اۆتوماتتاندىرۋ ينجەنەرلەرى سەكىلدى جاڭا كاسىپتەرگە قاجەتتىلىك كۇشەيەدى.

ەكىنشىدەن، مەملەكەتتىك باسقارۋدىڭ تيىمدىلىگى ارتۋى مۇمكىن. ەگەر جاساندى ينتەللەكت مەملەكەتتىك قىزمەت كورسەتۋ جۇيەسىنە دۇرىس ەنگىزىلسە، بيۋروكراتيالىق كەدەرگىلەر ازايىپ، قىزمەت كورسەتۋ ساپاسى مەن جىلدامدىعى جاقسارادى.

ۇشىنشىدەن، بۇل باستاما قازاقستانعا IT-ينۆەستيتسيالار تارتۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. قازىرگى الەمدە جاساندى ينتەللەكت ينفراقۇرىلىمى ءۇشىن جاھاندىق باسەكە كۇشەيىپ كەلەدى. قازاقستاننىڭ ارتىقشىلىقتارى — گەوگرافيالىق ورنالاسۋى، سالىستىرمالى تۇردە ارزان ەنەرگيا رەسۋرستارى، تسيفرلىق مەملەكەتتىك قىزمەتتەردىڭ دامۋى جانە ورتالىق ازياداعى ەڭ ءىرى ەكونوميكا بولۋى.

قازاقستان وسى باعىتتا وڭىرلىك تسيفرلىق حابقا اينالا الادى. الايدا بۇل ءۇشىن بىرنەشە ماڭىزدى شارت قاجەت: مىقتى تەحنيكالىق ءبىلىم بەرۋ جۇيەسىن قالىپتاستىرۋ، داتا-ورتالىقتاردى دامىتۋ، حالىقارالىق IT-كومپانيالاردى تارتۋ، ۆەنچۋرلىق قارجىلاندىرۋدى كۇشەيتۋ جانە اعىلشىن تىلىندە تەحنولوگيالىق كادرلار دايارلاۋ.

ەگەر بۇل باعىتتار جۇيەلى تۇردە جۇزەگە اسىرىلسا، قازاقستان ورتالىق ازياداعى جاساندى ينتەللەكت پەن تسيفرلىق تەحنولوگيالاردىڭ جەتەكشى ورتالىعىنا اينالۋى ابدەن مۇمكىن. بىراق بۇل باستامالار تەك دەكلاراتسيا دەڭگەيىندە قالىپ قويماي، ناقتى ەكوجۇيە قالىپتاستىرۋعا باعىتتالۋى ءتيىس.

- اەس قۇرىلىسى جونىندەگى كەلىسىم قازاقستاننىڭ ەنەرگەتيكالىق قاۋىپسىزدىگى مەن ەكونوميكالىق تاۋەلسىزدىگىنە قالاي اسەر ەتەدى؟

- ەندى اەس قۇرىلىسى جونىندەگى كەلىسىم قازاقستان ءۇشىن، ەڭ الدىمەن، ۇزاق مەرزىمدى ەنەرگەتيكالىق قاۋىپسىزدىك ماسەلەسىمەن بايلانىستى. ەلدە ەلەكتر ەنەرگياسىنا دەگەن سۇرانىس ءوسىپ كەلە جاتقانى بەلگىلى، ال قولدانىستاعى جىلۋ ەلەكتر ستانتسيالارىنىڭ باسىم بولىگى ەسكىرگەن. وسى جاعدايدا اتوم ەنەرگەتيكاسى تۇراقتى بازالىق قۋات كوزى رەتىندە قاراستىرىلادى. ەكونوميكالىق تۇرعىدان بۇل ونەركاسىپتىڭ ۇزدىكسىز جۇمىسىن قامتاماسىز ەتۋگە، ەنەرگيا تاپشىلىعى تاۋەكەلىن ازايتۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. بىراق مۇندا تەحنولوگيالىق تاۋەلدىلىك ماسەلەسى دە بار. ەگەر جوبا تولىقتاي سىرتقى تەحنولوگيالارعا، وتىن تسيكلىنا جانە سەرۆيستىك قىزمەتكە بايلانىستى بولسا، وندا ەنەرگەتيكالىق تاۋەلسىزدىك تولىق كۇشەيەدى دەپ ايتۋ قيىن. سوندىقتان قازاقستان ءۇشىن ەڭ باستى ماسەلە — اەس سالۋدىڭ ءوزى عانا ەمەس، ونىڭ اينالاسىندا ۇلتتىق كادرلار، تەحنولوگيالار جانە جەرگىلىكتى وندىرىستەردى قالىپتاستىرۋ.

- قازاقستاننىڭ رەسەي ەكونوميكاسىنا سالعان 9 ملرد دوللار ينۆەستيتسياسى جانە 53 ملرد دوللارلىق ورتاق جوبالار پۋلى ەكى ەل اراسىنداعى ەكونوميكالىق ىقپالداستىقتىڭ جاڭا دەڭگەيگە شىققانىن كورسەتە مە؟

- قازاقستاننىڭ رەسەي ەكونوميكاسىنا سالعان 9 ميلليارد دوللار ينۆەستيتسياسى مەن 53 ميلليارد دوللارلىق بىرلەسكەن جوبالار پۋلى ەكى ەل اراسىنداعى ەكونوميكالىق ىقپالداستىقتىڭ جاڭا دەڭگەيگە شىققانىن كورسەتەدى. بۇل اسىرەسە ونەركاسىپ، كولىك-لوگيستيكا، ەنەرگەتيكا جانە اگروونەركاسىپ سالالارىنداعى ءوزارا تاۋەلدىلىكتىڭ كۇشەيگەنىن اڭعارتادى. سونىمەن قاتار بۇل تەك ساۋدا بايلانىسى ەمەس، وندىرىستىك كووپەراتسيا دەڭگەيىنە وتكەنىن بىلدىرەدى. الايدا قازىرگى گەوساياسي جاعدايدا مۇنداي بايلانىستار قازاقستان ءۇشىن ءارى مۇمكىندىك، ءارى تاۋەكەل بولىپ سانالادى، ويتكەنى سانكتسيالىق قىسىم كۇشەيگەن سايىن قازاقستان ەكونوميكاسى سىرتقى اسەرلەرگە سەزىمتال بولۋى مۇمكىن. سوندىقتان استانا رەسەيمەن ەكونوميكالىق بايلانىستاردى ساقتاي وتىرىپ، ەۋروپا، قىتاي، تۇركيا جانە ورتالىق ازيا باعىتتارىندا دا ءارتاراپتاندىرۋدى دامىتۋعا ۇمتىلۋدا.

- پرەزيدەنت توقاەۆتىڭ «ورتالىق ازيا – رەسەي» فورماتىن كۇشەيتۋ قاجەت دەگەن مالىمدەمەسى قازاقستاننىڭ ايماقتىق ليدەرلىك ستراتەگياسىمەن قانشالىقتى بايلانىستى؟

- پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ «ورتالىق ازيا – رەسەي» فورماتىن كۇشەيتۋ تۋرالى مالىمدەمەسى قازاقستاننىڭ ايماقتىق ليدەرلىك ستراتەگياسىمەن تىكەلەي بايلانىستى. قازاقستان سوڭعى جىلدارى ءوزىنىڭ ورتالىق ازياداعى ينتەگراتسيالىق جانە ديپلوماتيالىق بەلسەندىلىگىن، سونداي-اق لوگيستيكالىق الەۋەتىن كورسەتۋگە تىرىسىپ كەلەدى. بۇل فورمات ارقىلى استانا بىرنەشە ماقساتتى كوزدەيدى: ايماقتاعى تۇراقتىلىقتى ساقتاۋ، كولىك دالىزدەرىن دامىتۋ، سۋ-ەنەرگەتيكالىق جانە ەكولوگيالىق ماسەلەلەردى ۇيلەستىرۋ، سونداي-اق ءىرى دەرجاۆالار اراسىنداعى تەڭگەرىمدى ساقتاۋ. قازاقستان ءۇشىن ەڭ ماڭىزدىسى — رەسەيمەن بايلانىستى تەك ەكىجاقتى دەڭگەيدە ەمەس، بۇكىل ايماقتىق ارحيتەكتۋرا اياسىندا قاراستىرۋ.قازىرگى كۇردەلى حالىقارالىق جاعدايدا قازاقستاننىڭ رەسەيمەن ستراتەگيالىق سەرىكتەستىكتى ساقتاي وتىرىپ، كوپۆەكتورلى ساياسات جۇرگىزۋى — وتە پراگماتيكالىق ءتاسىل.

- قازىرگى كۇردەلى حالىقارالىق جاعدايدا قازاقستاننىڭ رەسەيمەن ستراتەگيالىق سەرىكتەستىكتى ساقتاي وتىرىپ، كوپۆەكتورلى ساياسات جۇرگىزۋى قانشالىقتى ءتيىمدى مودەل بولىپ وتىر؟

- ەندى قاي جاعىنان الساق تا، قازاقستان ءوزىنىڭ گەوگرافيالىق، ەكونوميكالىق جانە قاۋىپسىزدىك فاكتورلارىنا بايلانىستى رەسەيمەن تىعىز بايلانىستى تولىقتاي باس تارتا المايدى. سونىمەن قاتار ەل باتىس، قىتاي، تۇركيا، تاياۋ شىعىس جانە ورتالىق ازيا ەلدەرىمەن دە قارىم-قاتىناسىن كۇشەيتىپ كەلەدى. بۇل ساياسات قازاقستانعا حالىقارالىق قىسىمدار اراسىنداعى مانەۆر جاساۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. كوپۆەكتورلى باعىتتىڭ باستى ارتىقشىلىعى — ءبىر ورتالىققا تاۋەلدى بولماۋ جانە سىرتقى ەكونوميكالىق تاۋەكەلدەردى تەڭگەرۋ.

-توقاەۆتىڭ بۇل ساپاردا ەكونوميكالىق پراگماتيزم مەن تاريحي-مادەني بايلانىستاردى قاتار ايتۋى قازاقستان سىرتقى ساياساتىنىڭ قانداي ەرەكشەلىگىن ايقىندايدى؟

- پرەزيدەنت توقاەۆ بۇل كەزدەسۋدەەكونوميكالىق باعدارلامالار ءتىزىمى مەن تاريحي-مادەني بايلانىستاردى قاتار اتاۋى قازاقستاننىڭ سىرتقى ساياساتىنىڭ ماڭىزدى ەرەكشەلىگىن ايقىندايدى. ياعني استانا حالىقارالىق قاتىناستاردا تەك ەكونوميكاعا عانا ەمەس، تاريحي ساباقتاستىق پەن گۋمانيتارلىق ديپلوماتياعا دا ءمان بەرەتىنىن كورسەتەدى. بۇل اسىرەسە پوستكەڭەستىك كەڭىستىكتە سەنىمدى ساياسي ديالوگتى ساقتاۋعا كومەكتەسەدى. قازاقستاننىڭ ۇستانىمى — ەكونوميكالىق مۇددە مەن مادەني-گۋمانيتارلىق بايلانىستى قارسى قويۋ ەمەس، كەرىسىنشە ولاردى قاتار دامىتۋ.

- ساراپشىلاردىڭ پىكىرىنشە، بۇل مەملەكەتتىك ساپار قازاقستاننىڭ ەۋرازيا كەڭىستىگىندەگى ءرولىن كۇشەيتىپ، ەلدىڭ ترانزيتتىك، ەنەرگەتيكالىق جانە ديپلوماتيالىق ىقپالىن ارتتىرا الا ما؟

- بۇل مەملەكەتتىك ساپار قازاقستاننىڭ ەۋرازيا كەڭىستىگىندەگى ءرولىن كۇشەيتۋى ابدەن مۇمكىن. بىرىنشىدەن، قازاقستان ەۋروپا مەن ازيا اراسىنداعى ماڭىزدى ترانزيتتىك كوپىرگە اينالىپ كەلەدى. ورتا ءدالىز، تەمىرجول لوگيستيكاسى جانە كاسپي باعىتىنداعى جوبالار ەلدىڭ ستراتەگيالىق ماڭىزىن ارتتىرىپ وتىر. ەكىنشىدەن، ەنەرگەتيكالىق جوبالار قازاقستاننىڭ ايماقتاعى ىقپالىن كۇشەيتەدى. ۇشىنشىدەن، قازاقستان بۇگىنگى ءتۇرلى گەوساياسي ورتالىقتاردىڭ اراسىندا ديالوگ الاڭى رەتىندە دە قابىلدانا باستادى. سوندىقتان ەلدىڭ ديپلوماتيالىق بەدەلى مەن دەلدالدىق ءرولى دە ارتىپ كەلەدى.

Abai.kz