قازاقستاننىڭ قوعامدىق-ساياسي ءومىرى مەن مەملەكەتتىك قۇرىلىمى جاڭا، سەرپىندى بەلەسكە قادام باستى. مەملەكەت باسشىسىقاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ مەملەكەتتىك رامىزدەر مارتەبەسىن كوتەرۋ, جاڭا ساياسي ارحيتەكتۋرانى قالىپتاستىرۋ, كونستيتۋتسيا فيلوسوفياسىن بايىتۋ جانە تاريحي سانانى جاڭعىرتۋ باعىتىنداعى ستراتەگيالىق باستامالارى ەل دامۋىنىڭ ۇزاق مەرزىمدى باعدارلارىن ايقىندايدى. بۇل وزگەرىستەر تەك قۇقىقتىق نەمەسە ساياسي رەفورمالار شەڭبەرىمەن شەكتەلمەي, ۇلتتىڭ ينتەللەكتۋالدىق الەۋەتىن ارتتىرۋعا جانە«ادال ازامات» قاعيداتىنا نەگىزدەلگەن جاڭاقوعامدىق مادەنيەتتى ورنىقتىرۋعا جول اشادى.

ەل بولاشاعىن ايقىندايتىن وسىناۋ اۋقىمدى رەفورمالار مەن پرەزيدەنت ۇندەۋىنىڭ ءمان-ماڭىزى, جاڭا قوعامدىققۇندىلىقتار مەن جاۋاپتى ازاماتتىق سانانىڭ ءرولى توڭىرەگىندە س. امانجولوۆ اتىنداعىشىعىس قازاقستان ۋنيۆەرسيتەتى كە اق باسقارما توراعاسى – رەكتورى، پروفەسسور، زاڭ عىلىمدارىنىڭ كانديداتى، فيلوسوفيا دوكتورى (PhD) ءوز ويىمەن ءبولىءستى. ول مەملەكەت باسشىسى ۇسىنعان جاسامپاز وتانشىلدىق پەن بىلىمگە نەگىزدەلگەن دامۋ مودەلىنىڭ وزەكتى تۇستارىن عىلىمي ءارى پراكتيكالىق تۇرعىدان كەڭىنەن تارقاتىپ, ءوزپىكىرىن ءبىلدىردى.

– پرەزيدەنت مەملەكەتتىك رامىزدەردى «مەملەكەتتىلىكتىڭ ءۇش تۇعىرى» دەپ اتاپ، مەملەكەتتىك رامىزدەردى پايدالانۋ قاعيدالارىنا وزگەرىستەر ەنگىزىلەتىنىن مالىمدەدى. ءسىزدىڭ ويىڭىزشا, مەملەكەت باسشىسى بۇل شەشىمى ارقىلى قانداي ماڭىزدى ۇندەۋ جاساپ وتىر?

– وزدەرىڭىز جاقسى بىلەتىندەي, جاڭا كونستيتۋتسيامىزدا مەملەكەتتىك رامىزدەردىڭ ماڭىزى مەن قۇندىلىعى ەرەكشە اتاپ كورسەتىلگەن. وسىعان وراي مەملەكەت باسشىسى بۇگىن استاناداعى «اتامەكەن» ەتنومەموريالدىق كەشەنىندە وتكەن مەملەكەتتىك تۋ كوتەرۋ راسىمىنە قاتىسىپ, حالىققا كەزەكتى ۇندەۋىن جاريالادى. پرەزيدەنت قاسىم-جومارت كەمەلۇلى توقاەۆتىڭ مەملەكەتتىك ءرامىزدەردى «مەملەكەتتىلىگىمىزدىڭ مىزعىماس ءۇش تاعانى» دەپ اتاۋى – قازىرگى قازاقستان قوعامىنا باعىتتالعان وتە ماڭىزدى ءارى تەرەڭ مازمۇندى ۇندەۋ. بۇل جەردە اڭگىمە تەك تۋ، ەلتاڭبا جانە ءانۇران تۋرالى عانا ەمەس، مەملەكەتتىلىكتىڭ نەگىزىن قۇرايتىن قۇندىلىقتار جۇيەسى تۋرالى بولىپ وتىر. مەملەكەتتىك رامىزدەر – ەلىمىزدىڭ تاۋەلسىزدىگى مەن ەگەمەندىگىنىڭ، تاريحي ساباقتاستىعى مەن ۇلتتىق بىرەگەيلىگىنىڭ كورىنىسى. ولار حالىقتى ورتاق ماقساتقا جۇمىلدىراتىن، ازاماتتاردىڭ ەل تاعدىرىنا دەگەن جاۋاپكەرشىلىگىن ارتتىراتىن ماڭىزدى يدەولوگيالىق قۇرال. سوندىقتان پرەزيدەنتتىڭ بۇل باستاماسى قوعامداعى مەملەكەتشىلدىك سانانى كۇشەيتۋگە، ازاماتتىق جاۋاپكەرشىلىكتى ارتتىرۋعا جانە ءپاتريوتيزمدى جاڭا دەڭگەيدە قالىپتاستىرۋعا باعىتتالعان دەپ ەسەپتەيمىن.
قازىرگى گەوساياسي جاعدايدا مەملەكەتتەردىڭ باسەكەگە قابىلەتتىلىگى تەك ەكونوميكالىق كورسەتكىشتەرمەن نەمەسە اسكەري الەۋەتپەن ولشەنبەيدى. ۇلتتىق بىرەگەيلىكتىڭ بەرىكتىگى، ازاماتتاردىڭ ءوز ەلىمەن رۋحاني بايلانىسى، ورتاق قۇندىلىقتارعا دەگەن سەنىمى بارعان سايىن ماڭىزدى فاكتورعا اينالىپ كەلەدى. سوندىقتان پرەزيدەنت مەملەكەتتىك رامىزدەردى مەملەكەتتىلىكتىڭ تۇعىرى رەتىندە اتاي وتىرىپ، قوعامعا وتە ماڭىزدى يدەيا ۇسىنىپ وتىر: قازاقستان ازاماتتارىن بىرىكتىرەتىن باستى كۇش – ورتاق قۇندىلىقتار مەن ورتاق جاۋاپكەرشىلىك.

مەملەكەتتىك رامىزدەر – ەلدىڭ قۇقىقتىق اتريبۋتتارى عانا ەمەس. ولار ۇلتتىڭ تاريحي جادىن، تاۋەلسىزدىك جولىنداعى كۇرەسىن، مادەني كودىن جانە بولاشاققا دەگەن ستراتەگيالىق ۇمتىلىسىن بەينەلەيدى. مەملەكەت باسشىسى رامىزدەردىڭ مارتەبەسىن كوتەرۋ ارقىلى قوعامنىڭ نازارىن ءدال وسى ماسەلەگە اۋدارىپ وتىر. ويتكەنى تاۋەلسىزدىكتىڭ باستى كەپىلى – شەكارا عانا ەمەس، ازاماتتاردىڭ ساناسىنداعى مەملەكەتكە دەگەن قۇرمەت.

پرەزيدەنتتىڭ مەملەكەتتىك رامىزدەردى پايدالانۋ قاعيدالارىن وزگەرتۋ تۋرالى باستاماسى دا وسى تۇرعىدان قاراستىرىلۋى كەرەك. مەنىڭ ويىمشا، بۇل شەشىم رامىزدەردى رەسمي راسىمدەردىڭ اتريبۋتى رەتىندە عانا ەمەس، قوعامدىق ءومىردىڭ تابيعي بولىگىنە اينالدىرۋدى كوزدەيدى. ياعني ازاماتتار تۋدى نەمەسە ەلتاڭبانى تەك مەرەكەلەردە عانا ەمەس، كۇندەلىكتى ومىردە دە ۇلتتىق ماقتانىشتىڭ بەلگىسى رەتىندە قابىلداۋى قاجەت.

بۇل جەردە تاعى ءبىر ماڭىزدى ماسەلە بار. سوڭعى جىلدارى قازاقستاندا «ادال ازامات»، «زاڭ مەن ءتارتىپ»، «ادىلەتتى قازاقستان»، «تازا قازاقستان» سياقتى جاڭا قوعامدىق قۇندىلىقتار جۇيەسى قالىپتاسىپ كەلەدى. پرەزيدەنتتىڭ رامىزدەرگە قاتىستى ۇندەۋى وسى وزگەرىستەردىڭ يدەولوگيالىق نەگىزىن بەكىتە تۇسەدى. سەبەبى مەملەكەتتىك رامىزدەردى قۇرمەتتەۋ مادەنيەتى قالىپتاسقان قوعامدا مەملەكەتكە دەگەن سەنىم دە، قوعامدىق جاۋاپكەرشىلىك تە جوعارى بولادى. جوعارى ءبىلىم بەرۋ سالاسىنىڭ وكىلى رەتىندە بۇل باستامانىڭ جاستار ءۇشىن ەرەكشە ماڭىزى بار دەپ ەسەپتەيمىن. بۇگىنگى ستۋدەنتتەر – ەرتەڭگى مەملەكەتتىك قىزمەتكەرلەر، عالىمدار، كاسىپكەرلەر، ۇستازدار مەن قوعام كوشباسشىلارى. سوندىقتان ولاردىڭ بويىندا مەملەكەتتىك رامىزدەرگە قۇرمەت سەزىمىن قالىپتاستىرۋ – جاي عانا پاتريوتتىق تاربيە ەمەس، بولاشاقتا ەل تاعدىرىنا جاۋاپ بەرە الاتىن ازاماتتاردى تاربيەلەۋ ماسەلەسى.

پرەزيدەنتتىڭ بۇل ۇندەۋىن مەن ۇلتتىق بىرلىكتى نىعايتۋعا، قوعامدىق سانانى جاڭعىرتۋعا جانە جاڭا تاريحي كەزەڭدەگى قازاقستاندىق بىرەگەيلىكتى قالىپتاستىرۋعا باعىتتالعان ستراتەگيالىق باستاما رەتىندە باعالايمىن. ويتكەنى مەملەكەتتىڭ قۋاتى ەڭ الدىمەن ازاماتتارىنىڭ مەملەكەتپەن رۋحاني بايلانىسىنىڭ بەرىكتىگىمەن ولشەنەدى. ال سول بايلانىستى قالىپتاستىراتىن نەگىزگى قۇندىلىقتاردىڭ ءبىرى – مەملەكەتتىك رامىزدەر.

– مەملەكەت باسشىسى قازاقستاننىڭ اۋقىمدى وزگەرىستەر كەزەڭىنە قادام باسقانىن اتاپ ءوتتى: 1 شىلدەدەن باستاپ جاڭا كونستيتۋتسيا كۇشىنە ەنەدى، تامىز ايىندا ءبىر پالاتالى قۇرىلتايعا سايلاۋ وتەدى، ال قىركۇيەكتە قازاقستان حالىق كەڭەسىنىڭ قۇرامى جاساقتالادى. ءسىزدىڭ پىكىرىڭىزشە، بۇل جاڭا ساياسي ارحيتەكتۋرا قانداي نەگىزگى مىندەتتەردى شەشۋى ءتيىس؟

– پرەزيدەنت اتاپ وتكەن وزگەرىستەردى جەكە-جەكە ساياسي ناۋقان رەتىندە ەمەس، قازاقستاننىڭ جاڭا قوعامدىق-ساياسي مودەلىن قالىپتاستىرۋعا باعىتتالعان ءبىرتۇتاس رەفورمالار جۇيەسى رەتىندە قاراستىرعان ءجون. مەنىڭشە، جاڭا ساياسي ارحيتەكتۋرانىڭ باستى مىندەتى – مەملەكەت پەن قوعام اراسىنداعى ءوزارا سەنىمنىڭ جاڭا مودەلىن قالىپتاستىرۋ.

سوڭعى جىلدارى الەمدىك تاجىريبە كورسەتكەندەي، مەملەكەتتەردىڭ تۇراقتىلىعى تەك ەكونوميكالىق كورسەتكىشتەرگە عانا ەمەس، ازاماتتاردىڭ مەملەكەتتىك ينستيتۋتتارعا دەگەن سەنىم دەڭگەيىنە دە تىكەلەي بايلانىستى. وسى تۇرعىدان العاندا جاڭا كونستيتۋتسيا، قۇرىلتاي جانە قازاقستان حالىق كەڭەسى حالىقتىڭ مەملەكەتتىك باسقارۋ پروتسەستەرىنە قاتىسۋ مۇمكىندىگىن كەڭەيتەتىن تەتىكتەرگە اينالۋى ءتيىس.

ەكىنشى ماڭىزدى مىندەت – قوعامدىق كونسوليداتسيانى قامتاماسىز ەتۋ. قازىرگى تاڭدا قوعامنىڭ الەۋمەتتىك، كاسىبي جانە وڭىرلىك توپتارىنىڭ مۇددەلەرى كۇردەلەنە ءتۇستى. مۇنداي جاعدايدا مەملەكەت تەك باسقارۋشى ينستيتۋت ەمەس، ءارتۇرلى قوعامدىق كۇشتەردىڭ مۇددەلەرىن ۇيلەستىرۋشى پلاتفورما بولۋى قاجەت. پرەزيدەنت ايتىپ وتىرعان جاڭا ينستيتۋتتاردىڭ باستى ميسسياسى دا وسىندادەپ ويلايمىن.

ءۇشىنشى مىندەت – ستراتەگيالىق شەشىمدەردىڭ ساپاسىن ارتتىرۋ. بۇگىنگى الەم تەحنولوگيالىق رەۆوليۋتسيا، جاساندى ينتەللەكت، گەوساياسي قايتا ءبولىنىس جانە جاھاندىق ەكونوميكالىق وزگەرىستەر داۋىرىنە قادام باستى. وسىنداي جاعدايدا مەملەكەتتىك شەشىمدەر قىسقامەرزىمدى ساياسي مۇددەلەرگە ەمەس, ۇزاق مەرزىمدىۇلتتىق ماقساتتارعا نەگىزدەلۋى كەرەك. قۇرىلتايمەن قازاقستان حالىق كەڭەسى وسى ماسەلەلەر بويىنشا ساراپشىلىق پىكىر مەن قوعامدىق سۇرانىستى بىرىكتىرەتىن الاڭعا اينالۋى ءتيىس. اسىرەسە قازاقستان حالىق كەڭەسىنىڭ قۇرىلۋى قوعامدىق پىكىر مەن مەملەكەتتىك ساياسات اراسىنداعى بايلانىستى كۇشەيتەتىن ماڭىزدى ينستيتۋتقا اينالۋى مۇمكىن. ال قۇرىلتاي ۇلتتىق دامۋ باعىتتارىن ايقىندايتىن، قوعامنىڭ ءتۇرلى وكىلدەرى قاتىساتىن ستراتەگيالىق ديالوگ الاڭى رەتىندە قىزمەت ەتەدى.

جالپى العاندا، پرەزيدەنت ۇسىنعان ساياسي رەفورمالاردىڭ تۇپكى ماقساتى – ازاماتتاردىڭ مەملەكەتكە دەگەن سەنىمىن كۇشەيتۋ، جاۋاپتى ازاماتتىق قوعام قالىپتاستىرۋ جانە ۇلتتىق بىرلىكتى جاڭا ساپالىق دەڭگەيگە كوتەرۋ دەپ ەسەپتەيمىن.

– پرەزيدەنت جاڭا كونستيتۋتسيادا ازاماتتاردىڭ قۇقىقتارى مەن بوستاندىقتارىمەن قاتار زاڭدى ساقتاۋ، تابيعاتتى قورعاۋ، ۆولونتەرلىكتى قولداۋ جانە ءبىلىم بەرۋدى دامىتۋ سەكىلدى مىندەتتەردىڭ دە بەكىتىلگەنىن ايتتى. كونستيتۋتسيالىق قۇندىلىقتاردىڭ وسىلاي كەڭەيۋى نەنى اڭعارتادى؟

– بۇل جەردە ەڭ ماڭىزدى ماسەلە – كونستيتۋتسيانىڭ فيلوسوفياسى وزگەردى دەپ ايتۋعا بولادى. بۇعان دەيىن قوعامدىق سانادا كونستيتۋتسيا كوبىنە ازاماتتاردىڭ قۇقىقتارى مەن كەپىلدىكتەرىن ايقىندايتىن قۇجات رەتىندە قابىلدانىپ كەلسە، ەندى ول مەملەكەتتىڭ عانا ەمەس، قوعامنىڭ دا دامۋ باعدارىن كورسەتەتىن ستراتەگيالىق قۇندىلىقتار جۇيەسىنە اينالىپ وتىر.پرەزيدەنت اتاپ وتكەن نورمالاردىڭ ەرەكشەلىگى – ولار ازاماتتىڭ مەملەكەتتەن نە تالاپ ەتە الاتىنىن عانا ەمەس، مەملەكەتتىڭ دامۋىنا ءار ادامنىڭ قانداي ۇلەس قوسۋعا ءتيىس ەكەنىن دە كورسەتەدى. بۇل وتە ماڭىزدى وزگەرىس. سەبەبى قازىرگى زاماندا تابىستى مەملەكەتتەر ازاماتتارعا بارلىق جاعداي جاساپ قانا قويمايدى، سونىمەن قاتار قوعام مۇشەلەرىنىڭ ورتاق جاۋاپكەرشىلىك مادەنيەتىن قالىپتاستىرادى.

ماسەلەن، «زاڭ مەن تءارتىپ» ماسەلەسىن الايىق. پرەزيدەنت سوڭعى جىلدارى بۇل قاعيداتتى مەملەكەتتىك ساياساتتىڭ نەگىزگى باعىتتارىنىڭ بىرىنە اينالدىردى. ويتكەنى ەكونوميكالىق ءوسىم دە، ينۆەستيتسيا تارتۋ دا، عىلىم مەن بيزنەستىڭ دامۋى دا ەڭ الدىمەن قۇقىق ۇستەمدىگىنە بايلانىستى. زاڭ بارىنە بىردەي جۇمىس ىستەيتىن جەردە عانا ءادىل باسەكە قالىپتاسادى، كاسىپكەر دە، عالىم دا، قاراپايىم ازامات تا ءوز بولاشاعىنا سەنىممەن قاراي الادى. سوندىقتان زاڭعا قۇرمەت تەك قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىنىڭ ماسەلەسى ەمەس، مەملەكەتتىڭ باسەكەگە قابىلەتتىلىگىن انىقتايتىن فاكتور.

تابيعاتتى قورعاۋ ماسەلەسىنىڭ كونستيتۋتسيا دەڭگەيىنە كوتەرىلۋى دە جاھاندىق ۇردىستەرمەن تىكەلەي بايلانىستى. بۇگىندە الەمدە سۋ رەسۋرستارىنىڭ تاپشىلىعى، كليماتتىڭ وزگەرۋى، ونەركاسىپتىك لاستانۋ ماسەلەلەرى ۇلتتىق قاۋىپسىزدىككە اسەر ەتەتىن فاكتورلار قاتارىنا كىردى. قازاقستان ءۇشىن بۇل ماسەلەنىڭ ماڭىزى ودان دا جوعارى. ەرتىس، ىلە، سىرداريا سەكىلدى ترانسشەكارالىق وزەندەر، وندىرىستىك ايماقتارداعى ەكولوگيالىق جۇكتەمە، سۋ تاپشىلىعى سياقتى سىن-قاتەرلەر تابيعاتتى قورعاۋدى تەك ەكولوگيالىق ەمەس، ستراتەگيالىق مىندەتكە اينالدىرىپ وتىر. سوندىقتان ەكولوگيالىق مادەنيەتتى قالىپتاستىرۋ ءار ازاماتتىڭ جاۋاپكەرشىلىگى رەتىندە قاراستىرىلۋى زاڭدى قۇبىلىس.

پرەزيدەنت ەرەكشە توقتالعان ۆولونتەرلىك قىزمەت تە جاڭا قوعامدىق مادەنيەتتىڭ كورسەتكىشى. الەمنىڭ دامىعان ەلدەرىندە ازاماتتىق قوعامنىڭ كۇشتى بولۋى ادامداردىڭ قوعامدىق ماسەلەلەردى شەشۋگە ەرىكتى تۇردە ارالاسۋىمەن ولشەنەدى. قازاقستاندا سوڭعى جىلدارى تابيعي اپاتتار كەزىندە، الەۋمەتتىك جوبالاردا، قايىرىمدىلىق جانە ەكولوگيالىق باستامالاردا مىڭداعان ەرىكتىنىڭ بەلسەندىلىگى بايقالدى. بۇل قوعامنىڭ جەتىلۋىنىڭ ماڭىزدى بەلگىسى. كونستيتۋتسيادا مۇنداي قۇندىلىقتاردىڭ كورىنىس تابۋى ازاماتتىق جاۋاپكەرشىلىكتىڭ ينستيتۋتسيونالدىق دەڭگەيدە مويىندالعانىن بىلدىرەدى.

ال ءبىلىم مەن عىلىم ماسەلەسىنە كەلسەك، بۇل بولاشاققا تىكەلەي قاتىستى. پرەزيدەنت ءوز سوزىندە جاساندى ينتەللەكت، تسيفرلاندىرۋ جانە تەحنولوگيالىق دامۋ داۋىرىنە اياق باسقانىمىزدى بىرنەشە رەت اتاپ ءوتتى. مۇنداي جاعدايدا مەملەكەتتىڭ نەگىزگى كاپيتالى جەر قويناۋىنداعى بايلىق ەمەس، ينتەللەكتۋالدىق رەسۋرس بولادى. سوندىقتان ءبىلىم مەن عىلىمدى دامىتۋ تەك الەۋمەتتىك سالاعا قاتىستى مىندەت ەمەس، ەلدىڭ ەكونوميكالىق قاۋىپسىزدىگى مەن حالىقارالىق باسەكەگە قابىلەتتىلىگىءنىڭ باستى شارتىنا اينالىپ وتىر.

مەنىڭشە، كونستيتۋتسياداعى وسى وزگەرىستەردىڭ تۇپكى ءمانى ءبىر نارسەگە كەلىپ تىرەلەدى: قازاقستان ازاماتتاردىڭ قۇقىقتارىن قامتاماسىز ەتەتىن مەملەكەتتەن جاۋاپتى ازاماتتار قوعامىن قالىپتاستىراتىن مەملەكەت مودەلىنە كوشىپ جاتىر. بۇل جەردە قۇقىق پەن مىندەت، ەركىندىك پەن جاۋاپكەرشىلىك، مەملەكەت پەن قوعام اراسىنداعى تەپە-تەڭدىك جاڭا مازمۇنعا يە بولۋدا. سوندىقتان بۇل وزگەرىستەردى تەك زاڭنامالىق تۇرعىدا ەمەس، جاڭا قوعامدىق مادەنيەتتى قالىپتاستىرۋعا باعىتتالعان ۇزاقمەرزىمدى ستراتەگيالىق قادام رەتىندە باعالاۋ قاجەت.

– پرەزيدەنت اتاپ وتكەن التىن وردا مۇراسىن زەرتتەۋ جانە ۇرپاقتار ساباقتاستىعىن ساقتاۋ باعىتىنداعى باستامالاردىڭ تاريحي سانانى نىعايتۋداعى ءرولى قانداي؟

– بۇل ماسەلەگە ەرەكشە توقتالۋىنىڭ استارىندا وتە ماڭىزدى مەملەكەتتىك ۇستانىم جاتىر دەپ ويلايمىن. ويتكەنى تاۋەلسىزدىكتىڭ العاشقى كەزەڭىندە ءبىزدىڭ نەگىزگى ماقساتىمىز ەگەمەن ەل رەتىندە قالىپتاسۋ بولسا، بۇگىنگى مىندەت – سول مەملەكەتتىلىكتىڭ تاريحي نەگىزدەرىن تەرەڭ ءتۇسىندىرۋ جانە ونى قوعامدىق سانادا ورنىقتىرۋ.

مەملەكەت باسشىسى قازاقستان تاريحىنىڭ جەتى تومدىق اكادەميالىق ەڭبەگى دايىندالىپ جاتقانىن، ونىڭ ءبىر تومى تولىقتاي التىن ورداعا ارنالاتىنىن ايتتى. بۇل جاي عانا عىلىمي جوبا ەمەس. بۇل – ۇلتتىق تاريحقا دەگەن كوزقاراستىڭ وزگەرىپ جاتقانىن كورسەتەتىن ماڭىزدى قادام. ويتكەنى ۇزاق ۋاقىت بويى ءبىزدىڭ تاريحىمىز كوبىنە جەكەلەگەن كەزەڭدەر ارقىلى ءتۇسىندىرىلىپ كەلدى. ال بۇگىندە قازاق مەملەكەتتىلىگىنىڭ تامىرى الدەقايدا تەرەڭدە جاتقانىن عىلىمي تۇرعىدان كورسەتۋ قاجەتتىلىگى تۋىنداپ وتىر.

ۇلىتاۋعا، جوشى حان مۇراسىنا جانە جوشى ۇلىسىن زەرتتەۋ ينستيتۋتىنىڭ جۇمىسىنا ەرەكشە نازار اۋدارۋى دا وسى ساباقتاستىقتى كۇشەيتۋگە باعىتتالعان. ۇلىتاۋ تەك گەوگرافيالىق ايماق ەمەس، قازاق مەملەكەتتىلىگىنىڭ سيمۆولدىق ورتالىعى. ال جوشى حان تۇلعاسى مەن ۇلى دالا تاريحى ءبىزدىڭ ەلدىڭ ساياسي جانە مادەني دامۋىن تۇسىنۋدە ەرەكشە ورىن الادى.

مەنىڭشە، مۇندا ءبىر ماڭىزدى ماسەلە بار. كەيدە تاريحتى تەك وتكەننىڭ ەستەلىگى رەتىندە قابىلدايمىز. ال شىن مانىندە تاريح - بولاشاققا دەگەن سەنىمنىڭ قاينار كوزى. ءوزىنىڭ قايدان شىققانىن، قانداي وركەنيەتتىك نەگىزگە سۇيەنەتىنىن بىلەتىن قوعام عانا ۇزاق مەرزىمدى ماقسات قويا الادى. سوندىقتان پرەزيدەنت ايتىپ وتىرعان تاريحي ساياساتتىڭ ءمانى وتكەندى دارىپتەۋدە ەمەس، تاريحي سانانى كۇشەيتۋ ارقىلى ۇلتتىق تۇتاستىقتى نىعايتۋدا جاتىر.

التىن وردا تاقىرىبىنىڭ ماڭىزى دا وسىندا. بۇل مەملەكەت ءوز داۋىرىندە ەۋرازيا كەڭىستىگىندەگى ەڭ ىقپالدى ساياسي قۇرىلىمداردىڭ ءبىرى بولدى. ونىڭ باسقارۋ جۇيەسى, حالىقارالىق بايلانىستارى, ساۋدا قاتىناستارى مەن قۇقىقتىق داستۇرلەرى سول كەزەڭدەگى كوپتەگەن مەملەكەتتەردىڭ دامۋىنا ىقپال ەتتى. سوندىقتان التىن وردا تاريحىن زەرتتەۋ ارقىلى ءبىز ءوز وتكەنىمىزدى عانا ەمەس, قازاق جەرىندەگى مەملەكەتتىك باسقارۋ مادەنيەتىنىڭ ەۆوليۋتسياسىن دا تەرەڭىرەك تۇسىنەمىز.

بۇل باستاما، اسىرەسە، جاستار ءۇشىن ەرەكشە ماڭىزدى ەكەنىن ايتقىم كەلەدى. ويتكەنى تاريحي سانا وقۋلىقتاعى دەرەكتەردەن عانا قالىپتاسپايدى. ول ادامنىڭ ءوز ەلىنىڭ تاريحىنا دەگەن ماقتانىشىنان, ونىڭ وركەنيەتتىك مۇراسىن تۇسىنۋىنەن قالىپتاسادى. ەگەر جاس ۇرپاق قازاقستان تاريحىن تەك جەكەلەگەن وقيعالار جيىنتىعى رەتىندە ەمەس, مىڭجىلدىقتاردان جالعاسقان مەملەكەتتىلىك ءداستۇرىنىڭ ءبىر بولىگى رەتىندە قابىلداي باستاسا, بۇل ولاردىڭ ازاماتتىق ۇستانىمىنا دا، ەل الدىنداعى جاۋاپكەرشىلىك سەزىمىنە دە وڭ اسەرەتەدى. سوندىقتان بۇل باستامالاردى مەن تاريح عىلىمىن دامىتۋعا باعىتتالعان جوبا عانا ەمەس، ۇلتتىق بىرەگەيلىكتى نىعايتۋدىڭ، ۇرپاقتار ساباقتاستىعىن ساقتاۋدىڭ جانە جاڭا بۋىننىڭ تاريحي دۇنيەتانىمىن قالىپتاستىرۋدىڭ ماڭىزدى تەتىگى رەتىندە باعالايمىن.

– مەملەكەت باسشىسى شىنايى پاتريوتيزم سوزبەن ەمەس، ەل يگىلىگى جولىنداعى ناقتى ىستەرمەن ولشەنەتىنىن اتاپ ءوتتى. بۇگىندە قازاقستاندا پاتريوتيزم ۇعىمىنىڭ مازمۇنى قالاي وزگەرىپ كەلەدى؟

– قاراڭىز، بۇل پىكىر قازىرگى قازاقستاندىق قوعامداعى ءپاتريوتيزمنىڭ جاڭا مازمۇنىن وتە ءدال سيپاتتايدى. ويتكەنى بۇگىنگى كۇنى ءپاتريوتيزمدى تەك رامىزدەردى قۇرمەتتەۋ نەمەسە وتان تۋرالى ادەمى ءسوز ايتۋ دەڭگەيىندە ءتۇسىندىرۋ جەتكىلىكسىز. ارينە، مەملەكەتتىك رامىزدەرگە قۇرمەت، ۇلتتىق تاريحتى ءبىلۋ، انا تىلىنە جاناشىرلىق ءپاتريوتيزمنىڭ ماڭىزدى قۇرامداس بولىكتەرى. بىراق قازىرگى كەزەڭدە ونىڭ مازمۇنى الدەقايدا كەڭەيدى. مەنىڭشە، بۇگىنگى پاتريوتيزم ەڭ الدىمەن ازاماتتىڭ ءوز ىسىنە دەگەن جاۋاپكەرشىلىگىمەن ولشەنەدى. دارىگەردىڭ ناۋقاستى ساپالى ەمدەۋى، مۇعالىمنىڭ شاكىرتكە ساپالى ءبىلىم بەرۋى، عالىمنىڭ ەلگە قاجەت زەرتتەۋلەر جۇرگىزۋى، كاسىپكەردىڭ جاڭا جۇمىس ورىندارىن اشۋى - مۇنىڭ بارلىعى مەملەكەتكە قىزمەت ەتۋدىڭ ناقتى كورىنىسى. مىسالى، سوڭعى جىلدارى قازاقستاندىق عالىمداردىڭ حالىقارالىق دەڭگەيدەگى زەرتتەۋلەرى، جاستاردىڭ الەمدىك وليمپيادالارداعى جەتىستىكتەرى، IT سالاسىنداعى ستارتاپتاردىڭ پايدا بولۋى ەلدىڭ ينتەللەكتۋالدىق الەۋەتىن كورسەتىپ وتىر. بۇل دا ءپاتريوتيزمنىڭ جاڭا فورماسى. ويتكەنى ولار قازاقستاننىڭ بەدەلىن حالىقارالىق دەڭگەيدە كوتەرۋگە قىزمەت ەتەدى.

پرەزيدەنت ءوز سوزىندە ءبىلىم، عىلىم، تسيفرلاندىرۋ جانە جاساندى ينتەللەكت ماسەلەلەرىنە ەرەكشە نازار اۋداردى. بۇل كەزدەيسوق ەمەس. XXI عاسىردا مەملەكەتتەردىڭ باسەكەگە قابىلەتتىلىگى تابيعي رەسۋرستارمەن ەمەس، ءبىلىم مەن تەحنولوگيا ارقىلى انىقتالادى. سوندىقتان قازىرگى ستۋدەنتتىڭ ساپالى ءبىلىم الۋعا ۇمتىلىسى، جاس زەرتتەۋشىنىڭ عىلىمي جاڭالىق اشۋعا تالپىنىسى نەمەسە ينجەنەردىڭ جاڭا تەحنولوگيا ازىرلەۋى دە ەلگە قىزمەت ەتۋدىڭ كورىنىسى.

ۋنيۆەرسيتەت رەكتورى رەتىندە مەن جاستار اراسىنداعى ءپاتريوتيزمنىڭ مازمۇنى دا وزگەرىپ كەلە جاتقانىن بايقاپ ءجۇرمىن. بۇگىنگى ستۋدەنتتەر ءپاتريوتيزمدى تەك ۇران رەتىندە ەمەس، قوعامعا پايدا كەلتىرۋ مۇمكىندىگى رەتىندە قابىلداي باستادى. ولار ۆولونتەرلىك قوزعالىستارعا قاتىسادى، الەۋمەتتىك جوبالار ازىرلەيدى، عىلىمي زەرتتەۋلەرمەن اينالىسادى، ستارتاپتار قۇرادى. بۇل وتە ماڭىزدى ءۇردىس.

پرەزيدەنت اتاپ وتكەن «تازا قازاقستان» باستاماسى دا ءپاتريوتيزمنىڭ جاڭا مادەنيەتىن قالىپتاستىرىپ جاتىر. ويتكەنى تۋعان جەرگەدەگەن سۇيىسپەنشىلىك ەڭ الدىمەن ءوز اۋلاڭنان, ءوز قالاڭنان, ءوز وڭىرىڭنەن باستالادى. قوعامدىقكەڭىستىكتى تازا ۇستاۋ, تابيعاتتى قورعاۋ, قورشاعان ورتاعا جاناشىرلىق تانىتۋ مۇنىڭءبارى ازاماتتىق جاۋاپكەرشىلىكتىڭ كورىنىسى.سوندىقتان بۇگىنگى قازاقستانداعى پاتريوتيزم ۇعىمى ەموتسيالىق سيپاتتان پراكتيكالىق مازمۇنعا كوشىپ كەلەدى دەپ ەسەپتەيمىن. ماناعىايتىپ وتىرعان جاسامپاز وتانشىلدىقتىڭ ءمانى دە وسىندا. قۋانتارلىعى، قازاقستاندا ءدال وسىنداي جاۋاپتى ءارى جاسامپاز پاتريوتيزم مادەنيەتى قالىپتاسىپ كەلەدى.

– ەگەر پرەزيدەنتتىڭ وسى ءسوزىنىڭ نەگىزگى يدەياسىن قورىتىندىلايتىن بولساق، ونىڭ تۇسىنىگىندەگى قۋاتتى ءارى تابىستى قازاقستاننىڭ باستى نەگىزى نەدە؟

– نەگىزگى تۇجىرىم، مەملەكەت تاعدىرىن ەڭ الدىمەن ونىڭ ازاماتتارىنىڭ ساپاسى ايقىندايدى. ۇندەۋدە مەملەكەتتىك رامىزدەردەن باستاپ كونستيتۋتسياعا، تاريحي مۇرادان باستاپ جاساندى ينتەللەكت تەحنولوگيالارىنا دەيىنگى ءارتۇرلى تاقىرىپتار قوزعالدى. بىراق ولاردىڭ بارلىعى ءبىر ورتاق ماقساتقا باعىتتالعان. ول – بولاشاقتىڭ سىن-قاتەرلەرىنە دايىن، باسەكەگە قابىلەتتى جانە ىشكى تۇتاستىعى بەرىك قوعام قالىپتاستىرۋ.

پرەزيدەنت بىرنەشە رەت زاڭ مەن ءتارتىپ، ءبىلىم مەن عىلىم، قوعامدىق جاۋاپكەرشىلىك، تاريحي سانا جانە ۇلتتىق بىرلىك ماسەلەلەرىنە توقتالدى. بۇل كەزدەيسوق ەمەس. ويتكەنى قازىرگى الەمدە ەلدەردىڭ تابىسى تابيعي رەسۋرستاردىڭ كولەمىمەن ەمەس، ادامي الەۋەتتىڭ دەڭگەيىمەن انىقتالادى. مۇنى الەمدىك تاجىريبە دە دالەلدەپ وتىر. تابيعي بايلىعى از بولسا دا، بىلىمگە، تەحنولوگياعا جانە ءتيىمدى ينستيتۋتتارعا سۇيەنگەن مەملەكەتتەر جاھاندىق كوشباسشىلار قاتارىنا شىقتى. وسى تۇرعىدان قاراعاندا، پرەزيدەنت ۇسىنعان دامۋ مودەلىنىڭ وزەگىندە ءۇش ىرگەلى قاعيدات جاتىر دەپ ويلايمىن.

ءبىرىنشىسى – بىلىمگە نەگىزدەلگەن دامۋ. مەملەكەت باسشىسى تسيفرلاندىرۋ مەن جاساندى ينتەللەكت داۋىرىندە ءومىر ءسۇرىپ جاتقانىمىزدى ەرەكشە اتاپ ءوتتى. دەمەك، قازاقستاننىڭ كەلەشەكتەگى ورنى شيكىزات كولەمىمەن ەمەس، ۋنيۆەرسيتەتتەردە دايىندالاتىن مامانداردىڭ ساپاسىمەن، عىلىمي جاڭالىقتارمەن جانە تەحنولوگيالىق شەشىمدەرمەن ايقىندالادى.

ەكىنشىسى – جاۋاپكەرشىلىك مادەنيەتى. جاڭا كونستيتۋتسيادا قۇقىقتارمەن قاتار مىندەتتەردىڭ دە كورىنىس تابۋى وسىنى اڭعارتادى. قوعامنىڭ تۇراقتىلىعى ءار ازاماتتىڭ ءوز ىسىنە، ءوز ورتاسىنا جانە ءوز ەلىنە دەگەن جاۋاپكەرشىلىك دەڭگەيىنە بايلانىستى.

ءۇشىنشىسى – تاريحي ساباقتاستىق پەن ۇلتتىق تۇتاستىق. پرەزيدەنتتىڭ التىن وردا مۇراسى، ۇلىتاۋ، جوشى حان تاقىرىپتارىنا توقتالۋىنىڭ ءوزى مەملەكەتتىڭ بولاشاعى وتكەننەن قول ۇزبەي قۇرىلۋى كەرەك دەگەن ويدى بىلدىرەدى. تامىرىن بىلەتىن حالىق قانا دامۋ باعىتىن دۇرىس تاڭداي الادى.

ۇندەۋدەن تاعى ءبىر ماڭىزدى ويدى كورەمىن. قازاقستاننىڭ بولاشاعىن تەك مەملەكەتتىك باعدارلامالار مەن ساياسي رەفورمالارعا تاۋەلدى ەمەس، ءار ادامنىڭ جەكە جاۋاپكەرشىلىگىنە، كاسىبي بىلىكتىلىگىنە جانە ەل دامۋىنا قوساتىن ناقتى ۇلەسىنە بايلانىستى. سوندىقتان قۋاتتى قازاقستان دەگەنىمىز – ءبىلىمدى جاستار، بىلىكتى ماماندار، ادال ەڭبەك، عىلىمي ىزدەنىس جانە قوعامدىق جاۋاپكەرشىلىك ۇستەمدىك قۇرعان قازاقستان. پرەزيدەنت ايتقان تابىستى مەملەكەتتىڭ باستى فورمۋلاسى وتە قاراپايىم ءارى تەرەڭ: تاريحىنان تاعىلىم العان، بىلىمىنە ينۆەستيتسيا سالعان جانە ورتاق ماقسات جولىندا جۇمىلا الاتىن ۇلت قانا ۇزاق مەرزىمدى تابىسقا جەتە الادى.

Abai.kz