ابايدا قولجازبا كىتاپ ەكەۋ: الدىڭعىسى – قالىڭ ەلى قازاعىنا ارنالعان، ۇلتىنىڭ مىنەزدەرى تۋرالى «عاقليا» كىتابى (1891-1897 ج.ج.), ەكىنشىسى – بەرىسى مۇسىلمان، ءارىسى بۇكىل ادامزاتقا ءجون-جوبا سىلتەگەن «تاسديق» (1899-1901) كىتابى. سوڭعىنىڭ تولىق اتاۋى – «عاقليات-تاسديقات» (كوشىرۋشى مولدالار ونى قىسقاشا – «كيتاب تاسديق» اتاپ كەتەدى). قازىرگى تاڭدا بۇل ۇلىق تۋىندى مولدا مۇرسەيىت بىكىۇلى 1905, 1907, 1910 جىلدارى كوشىرگەن ءۇش نۇسقاسى بويىنشا ساقتاۋلى. 

قازىرگى تاڭدا 38-ءشى قاراسوز دەلىنەتىن «تاسديق» تراكتاتى – ابايدىڭ الەمنىڭ ابايى ەكەنىن دالەلدەيتىن جانە قازاق وي-پاراسات بيىگىن جەر-جاھانعا تانىتا الاتىن ۇلتتىق برەندىمىز. ول يلحاممەن جازىلعان، قازاقى تىلمەن ايتقاندا، قۇداي اباي قۇلاعىنا سىبىرلاعان تۋىندى. ونىڭ ەرتە مە، كەش پە، بۇكىل ادامزات قۇندىلىعى رەتىندە مويىندالارى حاق! كۇردەلى تۋىندى مازمۇنىن اشىقتاۋدان بۇرىن جالپى جايلار مەن كەيبىر تەرمين-تۇسىنىكتەرگە توقتالعاندى ءجون سانادىق.

«تاسديق» تراكتاتى قاشان، قالاي جازىلعان؟

ابايدىڭ بارلىق جيناقتارى قاراسوزدەردىڭ جازىلۋ مەرزىمى «1891-1898 جىلدار» دەپ كورسەتەدى. بۇل – قاتەلىك. «تاسديقتىڭ» مەرزىمى بولەك، ول – 1899-1902 جىلدار جازىلعان. وسى پايىمعا دايەك-دەرەكتەر الايىق.

1898 جىل اباي ومىرىنە كۇتپەگەن توسىن «سىيلىق» اكەلدى. وسى جىلعى اتى-شۋلى مۇقىر سايلاۋىندا ۇلى اقىنعا قامشى سىلتەن-ءدى. «ولسەم، ورنىم قارا جەر سىز بولماي ما؟»، «اۋرۋ جۇرەك اقىرىن سوعادى جاي»، «جۇرەگىم مەنىڭ – قىرىق جاماۋ»  ولەڭدەرى، مىنە، وسى وقيعا جاڭعىرىعى. جۇرەك دەرتى – جوعارى قان قىسىمى (گيپەرتونيا) سونىڭ اۋىر سالدارى. ونىڭ ويشىلدى ولە-ولگەنشە مازالاعانى اقيقات.

وسى ايتىلعان سوراقى وقيعا ابايعا ءتاڭىرى: «قورىتىندى ەڭبەگىڭدى قولعا ال، قاپى قالما!» دەپ بەلگى بەرگەندەي اسەر ەتكەن ەدى. ءسويتىپ، 1898 جىلدىڭ كۇزىندە «تاسديق» تراكتاتىن قولعا الادى. ول 1899-1902 جىلدار ارالىعىنىڭ، ويشىل وڭاشالانعان ۋاقىتتىڭ تاماشا جەمىسى. ونىڭ اۋليە-حاكىم بارلىق كەمەل وي، ىرگەلى ىلىمدەرىن جيناقتاعان باستى مۇرا ەكەنى حاق.

«تاسديق» قالاي جازىلدى؟ جاسى ەلۋدى ەڭسەرگەن اباي بايانسىز تىرلىكتەن اۋلاقتاپ، عىلىمعا بەت قويادى. اسىرەسە، 1898 جىلدان سوڭ، ەل جۇمىسى، ساۋدا-ساتتىق، دۇنيەلىك ءىس-شارۋا ءبارى-ءبارى ەكىنشى ءمارتابادا قالعانى انىق. قىمبات ۋاقىتىن جانى قالاعان، سۇيىكتى ءىسى – وي ەڭبەگىنە ارنادى. ۇلى اقىن قولىندا وسكەن ءۋاسيلا، ءارحام سوزىنشە، ابايعا كۇندىز وڭاشالانۋ، اسىرەسە، جايلاۋدا وڭاي بولماعان. «ءبىر كورسەك، سالەم بەرسەك» دەپ الىستان ىزدەپ كەلەتىن قوناقتار، كەي-كەيدە شارۋاسى بار ادامدار، سونداي-اق، ءۇي شارۋاسىن ىستەيتىن ايەل، ەركەك نەمەسە كورشىلەرى، بالالارى، كەلىندەرى كىرىپ-شىعىپ جاتادى ەكەن. سوندىقتان ويشىل كوبىنە تۇنگى ۋاقىتتا پايدالانعان. «اباي كەي تۇندە ۇيىقتامايدى، – دەيدى ءارحام كاكىتايۇلى، – شامدى ءسوندىرىپ توسەككە جاتىپ قالادى دا، ءبىر ساعاتتاي ۋاقىتتا شامدى قايتا قايتا جاعىپ، كىتاپ وقىپ وتىرادى، نە قاعاز جازىپ وتىرادى. ...اباي كۇندىز وقۋعا، جازۋعا كوپ كوڭىل بولمەيدى» (اباي تۋرالى ەستەلىكتەر. –الماتى، 2018. -163-بەت). ءارحام اقساقالدىڭ بۇل ايتقانى – 1899-1902 جىلدارى جيدەباي مەكەنىندە كورگەن-بىلگەندەرى.

باقساق، دانىشپاننىڭ جۇرەگى تىنىش، ءوزىن باقىتتى سەزىنەتىن كەزدەرى – شىعارماشىلىق شابىت ۋاعى بولعان. جازۋ ۇستىندە جان ءلاززاتىنا، راحاتى مەن قۋانىشىنا بولەنگەن. حاكىمدەر تۋرالى: «بۇلار ...ادام بالاسىنىڭ پايداسى ءۇشىن، ويىن-كۇلكى تۇگىل، دۇنيەدەگى بۇكىل ءلاززات بۇلارعا ەكىنشى ءمارتابادا قالىپ، ءبىر عانا حاقتى تاپپاق، ءاربىر نارسەنىڭ سەبەبىن تاپپاقپەنەن ءلاززاتتانادى» دەگەنى، ءشۇباسىز، جەكە  باسىنىڭ دا تاجىريبەسى.

قورىتا ايتقاندا، «تاسديق» تراكتاتى – ايان سەكىلدى عايىپتان كەلگەن، يلاھي شابىتپەن جازىلعان شىعارما.  ابايدى «ادامزاتتىڭ ابايى» نەمەسە «الەمدىك ويدىڭ الىبى» دەۋىمىز تەك وسى شىعارما ارقىلى عانا دالەلدەنبەك. مىنە، ۇمىتپاي، ەسكەرۋ ءلازىم! ەندى تەرمين-تۇسىنىكتەرگە توقتالماقپىز.

اباي عىلىمى ما، الدە اباي ءىلىمى مە؟

«تاسديق» كىرىسپەسىندە اباي ءبۇي دەيدى: «قاشان ءبىر بالا عىلىم-ءبىلىمدى ماحابباتپەنەن كوكسەرلىك بولسا، سوندا عانا ونىڭ اتى ادام بولادى». عىلىم نە، ءبىلىم نە؟ عىلىم دەگەن – زاتتىق جانە رۋحاني الەمگە ورتاق ۇعىم. قۇران كارىمنىڭ: «عىلىمعا بويلاعاندارعا سىي بەرەمىز» (نيسا سۇرەسى، 162 ايات), «ەڭ الدىمەن عالىمدار اللادان قورقادى» (فاتىر سۇرەسى، 28 ايات) دەگەن سەكىلدى اياتتارىندا وسى استار بار.

بىراق ەۋروپانىڭ قايتا ورلەۋ ءداۋىرى عىلىمعا دەگەن كوزقاراستى وزگەرتتى. ماسەلەن، اتاقتى نەمىس ويشىلى ي. كانت (1724-1804): «مەتافيزيكا دەگەن – ترانستسەنتتىك، ياعني تانىپ-ءبىلۋ مۇمكىن ەمەس نارسە، وعان بەس سەزىم مۇشەسى دارمەنسىز، دەمەك، عىلىم بولا المايدى» دەگەن بايلامعا كەلەدى. وسىلايشا «عىلىم» ۇعىمىنىڭ شەڭبەرى تارىلدى. جان سىرى سىرت قالىپ،   جاراتىلىس سىرىن تانۋ عانا «عىلىم» دەلىندى. ءبىز باتىس ىقپالىنداعى ەلمىز. عىلىم – تەك ماتەريالدىق الەمدى تانىپ-ءبىلۋ قۇرالى دەپ بىلەتىنىمىز سوندىقتان.

قايتالاپ ايتايىق، شىنتۋايتىندا عىلىم – دۇنيەنىڭ كورىنگەن (فيزيكا) جانە كورىنبەگەن (مەتافيزيكا) سىرىن، ياكي عالامدى تۇتاس قامتيتىن تەرمين. اباي: «عىلىم – اللانىڭ ءبىر سيپاتى، ول – حاقيقات» دەپ ناقتى انىقتاما بەرەدى. عىلىمنىڭ الەۋەتىن: «عىلىمسىز احيرەت تە، دۇنيە دە جوق. عىلىمسىز وقىعان ناماز، تۇتقان ورازا، قىلعان حاج، ەشبىر عيبادات ورنىنا بارمايدى» (10-ءسوز) دەپ ۇقتىرعان. كۇللى عالام اللانىڭ عىلىم-قۇدىرەتىمەن جاراتىلعان. ادامنىڭ عىلىمى ونىڭ زاررەدەي عانا بولشەگى. «ادامنىڭ عىلىمى، ءبىلىمى حاقيقاتقا، راستىققا قۇمار بولىپ، ارنارسەنىڭ ءتۇبىن، حيكمەتىن بىلمەككە ىنتىقتىقپەنەن تابىلادى» دەيدى ويشىل.

ءبىلىم دەگەن نە؟ «ءبىلىم» ءسوزىنىڭ توركىنى – ءبىلۋ، وقۋ، ۇيرەنۋ. عىلىم تامىرى – تەوريا، ال ءبىلىم تامىرىن پراكتيكادان تارتادى. بالا ۇستازدان، كىتاپ وقۋدان، ينتەرنەتتەن، تاعى باسقا دەرەك كوزدەرىنەن سۋسىندايدى، ەسەيا كەلە، ءومىر تاجىريبەسىنەن جيناقتاپ، بىلگەندەرى – ءبارى-ءبارى  ءبىلىم. تەرەڭ ويعا تەلمىرگەندىك نەمەسە بەلگىلى ءبىر نارسەنىڭ ءتۇبىن بىلمەككە ىنتىقتىقپەنەن عانا جاڭاعى جينالعان ءبىلىم عىلىم دەڭگەيىنە كوتەرىلۋى مۇمكىن.

ەندى «ءىلىم» ۇعىمىنا كەلەيىك. ول عىلىمعا جاقىن تۋىس ۇعىم. ەرەكشەلىگى – ول جەكە ادامداردىكى، ونىڭ ناقتى اۆتورى بار. ماسەلەن، كونفۋتسي، پلاتون، فارابي، عازالي، ياسساۋي، كانت، گەگەل، مەيلى، يبن-سينا، نيۋتون، ۇلىقبەك، دارۆين، ماركس دەيىك، بارشاسى دا – ارتقىعا وزىندىك ءىلىم قالدىرعان تۇلعالار. اباي:

قايعى شىعار ىلىمنەن،

ىزا شىعار بىلىمنەن.

قايعى مەن ىزا قىسقان سوڭ،

زار شىعادى تىلىمنەن (1892), –

دەيدى. اۋەلدە شىعىستا، ونان سوڭ باتىستا عىلىم قارقىن الدى، وعان سەبەپ – ىلىمدەر. ەۋروپا ءبىلىمپازدارىن كوپ وقىعان اباي بۇل جايتكە قانىق. بىراق عىلىم ىزدەپ، ءىلىم جاساپ جۇرگەن قازاق كانە، مىنە، اقىنعا قايعى – سول. ىلىمنەن جۇرداي ءحالدى كۇندەلىكتى ومىردەن دە كورىپ-ءبىلىپ وتىر. «ىزا شىعار بىلىمنەن» دەيتىنى سودان. اباي عىلىم ءسوزىن سان مارتە، ال ءىلىمدى تەك وسى ولەڭىندە عانا ايتقان. نەگە؟ سەبەبى، عىلىم توركىنى – قۇداي حيكمەتى، زاڭى جانە ول – كوپتىڭ ءىسى، ماسەلەن، جاراتىلىستانۋ عىلىمدار، تەولوگيا عىلىمى، ابايتانۋ عىلىمى دەيمىز. ال ءىلىم – جەكەگە تيەسىلى، ونىڭ اشقان زاڭى، قوسقان وزىندىك ۇلەسى.  ويشىلدىڭ ەشبىر كىتاپقا يا عالىمعا سىلتەمە جاساماي-اق، تەك ايات-ءحاديستى عانا تىرەك ەتكەن جايى سول.

قورىتا ايتقاندا، «اباي عىلىمى» تىركەسى قاتەلىك ەمەس، الايدا «اباي ءىلىمى» دەۋ دۇرىسىراق، ويتكەنى، عىلىم جالپىعا، ءىلىم جەكەگە قاتىستى تەرمين.

ابايدىڭ ەكى تانىمدىق ءتاسىلى

تانىمدىق ءادىس يا ءتاسىلسىز نەنىڭ دە بولسا، ءتۇبىن بىلمەكتىك قيىنعا سوعادى. ونىڭ ەكەۋىن اتاپ وتەيىك. «ەكى ءتۇرلى نارسە عوي، سىر مەن سىمبات» دەپ ءوزى ايتقانداي، اباي قاي قۇبىلىستى بولماسىن ىشكى جانە سىرتقى جاق دەگەن پريزما جونىمەن قاراستىرعان. بۇل –  دۇنيەنى جان قۇمارى جانە ءتان قۇمارى ارقىلى تانىپ ءبىلۋ ءتاسىلى. ەكىنشى تۇردە ونى «سەبەپ-سالدار ءادىسى» دەۋگە دە بولادى. بولمىستى تانىپ-ءبىلۋدىڭ يندۋكتسيا جانە دەدۋكتسيا دەيتىن  تاسىلدەرى بار. دەدۋكتسيا – جوعارىدان تومەنگە دەيتىن تانىمدىق ءتاسىل. «تاسديق» تراكتاتى وسى ايتىلعان ءادىس، تاسىلدەرمەن جازىلعانىن ايتا وتىرايىق.

ماقسات پەن ماقسۇتتىڭ ايىرىمى

ماقسات پەن ماقسۇت ءبىر ەمەس، ەكى ءتۇرلى ۇعىمدار. ماقسات – وزگەرمەلى ءفاني تىرشىلىك تالابىنان (مانساپ، بايلىق، اتاق، دارەجە ت.ب.) تۋادى. ماقسۇت – جان تىلەگى مەن قۇمارىنان، ونىڭ سيپاتى – تۇراقتىلىق. ايگىلى «سەگىز اياق» ولەڭىندە اباي:

قايراتىم ءمالىم،

كەلمەيدى ءالىم،

ماقسۇت – الىس، ءومىر – شاق (1889), –

دەيدى. نەگە دەسەك، ويشىل 1886-1890 جج. اعارتۋشىلىق باعىت – تۋعان حالقىن قاراڭعىلىق تۇنەگىنەن جارىققا الىپ شىعۋعا بارلىق كۇش-قۋاتىن سارقا جۇمسادى. ماقسۇتى وسى بولدى. بىراق وعان وتارشىل بيلىك جاعداي جاساي ما، مۇمكىندىك بەرە مە؟ ارينە، جوق! مىنە ۇلت ۇستازى: «ماقسۇت – الىس، ءومىر – شاق» دەۋىمەن وسى ءحالدى جەتكىزگەن.  وسى كۇندە «ماقسات-مۇرات» تىركەسى ءجيى قولدانىستا. نەگىزى، مۇرات ءسوزى ماقسۇتقا توركىندەس. ماسەلەن، اتا-اناعا مۇرات – ۇرپاق ءوسىرۋ، تاربيە بەرۋ، ءمارت ازاماتقا مۇرات – كوپكە پايداسى تيەتىن حارەكەت قىلۋ، سوپىعا مۇرات – حاق ديدارىن جەتۋ.

قورىتا كەلگەندە، اباي مەن شاكارىم ماقسات سوزىمەن قاتار ماقسۇت ءسوزىن دە قولدانعان. ونىڭ ەرەكشەلىگى – تانگە ەمەس، جان تىلەگىنە قاتىستى تەرمين.

«عالام بىرلىگى» تەورياسى جايىندا

بولمىس، عالام، جارالىس – تەڭدەس تەرميندەر. ۇشەۋى دە – اللا، ادام، دۇنيە بىرلىگىن بىلدىرەدى. ابايدىڭ قولدانعانى – عالام ءسوزى، شاكارىمدىكى – جارالىس. بولمىس نەمەسە عالام بىرلىگى دەگەن –  يسلامدا «ءال-احاد ءۋا ءال-ءۇجۋد» دەپ اتالاتىن ايگىلى تەوريا. «تاسديق» تراكتاتىنداعى «ءۇش تانىماق» ءىلىمى – سونىڭ بالاماسى. سونىمەن، عالام بىرلىگى دەگەن نە؟ ونى اباي بىلاي دەپ ءتۇسىندىرىپ بەرەدى: «ءبىز اللا تاعالا «ءبىر» دەيمىز، «بار» دەيمىز، ول «ءبىر» دەمەكلىك تە اللا تاعالاعا لايىقتى كەلمەيدى. ونىڭ ءۇشىن مۇمكيناتتىڭ (بولۋى مۇمكىن نارسەلەر) ىشىندە نە نارسەنىڭ ءۇجۋدى (بولۋ، بولمىس) بار بولسا، ول بىرلىكتەن قۇتىلمايدى. ...ول «ءبىر» دەگەن ءسوز عالامنىڭ ىشىندە، عالام اللا تاعالانىڭ ىشىندە».

بۇدان ۇعىلاتىنى – عالامدى جاراتقان ءبىر اللا، ونان تىس ەشتەڭە جوق، نە نارسە بار بولسا، سول ونىكى. شاكىرتى شاكارىمنىڭ دە: «عالامدا نە بار بولسا، ءبارى – جاندى» دەيتىنى سول.

ءسويتىپ، «عالام اللانىڭ ىشىندە». بۇل ءتۇپسىز تەرەڭ يدەيا!  دەمەك، قۇداي جالعىز. ول – ابسوليۋت، قىتايدىكى،  ۇندىستىكى، ورىستىكى، ارابتىكى بولا المايدى. ءدىني سەنىم بويىنشا جاق-جاق بوپ ءبولىنۋ، قىرقىسۋ – بىلىمسىزدىك، بالكىم، سايقالدىق. تاعى اباي: «ساياز جۇزەر، سايقالدار، عاپىل قالار، حاقيقات تا، ءدىن-داعى تەرەڭىندە» دەپ ەسكەرتەدى.

قايتالاپ ايتايىق، الداعى مىندەت – «تاسديق» تراكتاتىن تالداۋ، تاپسىرلەۋ، ونىڭ وزەگى «عالام بىرلىگى» يدەياسى ەكەنىن دالەلدەۋ. بۇل – اسا كۇردەلى عىلىمي جۇمىس. وعان دايىندىقسىز كىرىسۋ – تۇيە ۇستىندە وتىرىپ، وت كوسەگەنمەن بىردەي. مىنە، جوعارىداعى ۇعىم، تەرمين، تۇسىنىكتەرگە ازدى-كوپتى توقتالعان جايىمىز سول.

اسان وماروۆ،

ابايتانۋشى

Abai.kz