2026 جىلعى 1 شىلدە قازاقستاننىڭ ساياسي-قۇقىقتىق جۇيەسى ءۇشىن ماڭىزدى كەزەڭنىڭ باستالۋى بولماق. ءدال وسى كۇنى بۇكىلحالىقتىق رەفەرەندۋمدا قابىلدانعان جاڭا كونستيتۋتسيا تولىق زاڭدى كۇشىنە ەنەدى. سوعان سايكەس مەملەكەتتىك باسقارۋ جۇيەسى، جوعارى وكىلدى بيلىك قۇرىلىمى، بىرقاتار ساياسي ينستيتۋتتار مەن زاڭنامالىق نورمالار تۇبەگەيلى وزگەرەدى. BAQ.KZ ءتىلشىسى الداعى رەفورمالارعا قاتىستى ساراپشىلاردىڭ پىكىرىن سۇراپ ءبىلدى.

ساراپشىلاردىڭ پايىمداۋىنشا، بۇل وزگەرىستەر ەلدىڭ ساياسي ارحيتەكتۋراسىن قايتا قالىپتاستىرىپ، مەملەكەتتىك ينستيتۋتتاردىڭ جۇمىس ىستەۋ قاعيداتتارىن جاڭاشا سيپاتقا كوشىرەدى.

ساياسي جۇيە “قايتا جۇكتەلەدى”

ساياساتتانۋشى جانات مومىنقۇلوۆتىڭ ايتۋىنشا، 1 شىلدەدەن باستاپ كۇشىنە ەنەتىن ينستيتۋتسيونالدىق وزگەرىستەر ەلدىڭ ساياسي جۇيەسىنە ەلەۋلى ترانسفورماتسيا اكەلمەك.

ساياساتتانۋ تۇرعىسىنان مۇنداي قادامدار “قايتا جۇكتەۋ” (reset) رەتىندە باعالانىپ، مەملەكەت ءۇشىن جاڭا مۇمكىندىكتەر تەرەزەسىن اشادى، – دەيدى ساراپشى.

ونىڭ پىكىرىنشە، جاڭا كونستيتۋتسيالىق نورمالاردىڭ مازمۇنى ەلدىڭ الداعى دامۋىندا شەشۋشى ءرول اتقارادى.

ەگەر بۇل وزگەرىستەر بيلىك تارماقتارى اراسىنداعى تەپە-تەڭدىكتى نىعايتىپ، مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ ەسەپتىلىگىن ارتتىرىپ، ازاماتتاردىڭ قۇقىقتارى مەن مۇددەلەرىن ناقتى قورعاۋعا باعىتتالسا، بۇل بيلىكتىڭ قوعام الدىنداعى ساياسي لەگيتيمدىلىگىن كۇشەيتەدى. ال ىشكى تۇراقتىلىق پەن ءتيىمدى ينستيتۋتتار – كەز كەلگەن ەلدىڭ حالىقارالىق بەدەلىن ايقىندايتىن نەگىزگى فاكتورلاردىڭ ءبىرى. مۇنداي جاعدايدا مەملەكەت رەفورمالارعا، مودەرنيزاتسياعا بەيىم ويىنشى رەتىندە قابىلدانىپ، ونىڭ ينۆەستيتسيالىق تارتىمدىلىعى ارتا تۇسەدى، – دەيدى جانات مومىنقۇلوۆ.

سونىمەن قاتار ساياساتتانۋشى وتپەلى كەزەڭنىڭ بەلگىلى ءبىر تاۋەكەلدەرى دە بار ەكەنىن اتاپ ءوتتى.

ۇكىمەتتىڭ دوعارىسى مەن پارلامەنتتىڭ تاراتىلۋى قىسقا مەرزىمدى ساياسي بەلگىسىزدىك تۋىنداتاتىنى انىق. اسىرەسە پارتياارالىق ديناميكا مەن الداعى سايلاۋ پروتسەسى بۇل كەزەڭنىڭ شيەلەنىستى وتەتىنىن ايقىندايدى. ساياسي ەليتانىڭ بىرلەسىپ جۇمىلۋى، پارتيالاردىڭ بەلسەندىلىگى جانە ەلەكتوراتتىڭ سەنىمى بيلىك تۇراقتىلىعىنىڭ ەڭ نەگىزگى كەپىلى بولماق. دەگەنمەن، باسەكەنىڭ شەكتەۋلى بولۋى سىرتقى باقىلاۋشىلار ءۇشىن ەلدەگى ساياسي پروتسەستەردىڭ اشىقتىعىنا قاتىستى سۇراقتار تۋعىزۋى مۇمكىن، – دەيدى ول.

ساراپشى حالىقارالىق قاۋىمداستىقتىڭ باعاسى رەفورمالاردىڭ ساپاسىنا تىكەلەي بايلانىستى بولاتىنىن ايتادى.

ەگەر وزگەرىستەر ناقتى ينستيتۋتسيونالدىق ناتيجەلەرگە الىپ كەلسە، ەلدىڭ ءيميدجى “قولمەن باسقارىلاتىن ساياسي وزگەرىستەر” نەمەسە “ەۆوليۋتسيالىق دەموكراتيا” ۇلگىسى رەتىندە نىعايادى. ال رەفورمالار تەك ەليتالىق قايتا ءبولىنىس دەڭگەيىندە قالىپ قويسا، بۇل ىشكى جانە سىرتقى سەنىمگە كەرى اسەر ەتۋى ىقتيمال، – دەيدى ساياساتتانۋشى.

قۇرىلتاي قۇرىلىپ، پارلامەنت جۇمىسىن توقتاتادى

ل.ن. گۋميلەۆ اتىنداعى ەۋرازيا ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ كونستيتۋتسيالىق جانە ازاماتتىق قۇقىق كافەدراسىنىڭ پروفەسسورى، زاڭ عىلىمدارىنىڭ دوكتورى جامالادەن يبراگيموۆتىڭ ايتۋىنشا، 1 شىلدەدەن باستاپ رەفەرەندۋمدا قابىلدانعان جاڭا كونستيتۋتسيا تولىق كۇشىنە ەنەدى.

بۇل كونستيتۋتسيالىق رەفورما نەگىزگى زاڭنىڭ 84 پايىزىن قامتىدى. ەڭ باستىسى – مەملەكەتتىك باسقارۋ جۇيەسى مەن مەملەكەتتىك-قۇقىقتىق ۇلگى وزگەرەدى. مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ ءوزارا قارىم-قاتىناسى، بيلىك تارماقتارىنىڭ جۇمىس ىستەۋ تەتىكتەرى قايتا قالىپتاسادى، – دەيدى ول.

پروفەسسوردىڭ ايتۋىنشا، نەگىزگى وزگەرىستەردىڭ ءبىرى – ەكى پالاتالى پارلامەنتتىڭ ورنىنا ءبىر پالاتالى قۇرىلتايدىڭ قۇرىلۋى.

ەڭ جوعارى زاڭ شىعارۋشى ورگان رەتىندە ءبىر پالاتالى كاسىبي قۇرىلتاي سايلانادى. سونىمەن قاتار مەملەكەتتىك قۇرىلىمعا ۆيتسە-پرەزيدەنت ينستيتۋتى ەنگىزىلەدى. بۇل ساياسي بيلىكتىڭ تۇراقتىلىعىن قامتاماسىز ەتۋگە ارنالعان ينستيتۋت. سونداي-اق قازاقستان حالىق كەڭەسى قۇرىلادى. وسى وزگەرىستەردىڭ بارلىعى مەملەكەتتەگى ساياسي ارحيتەكتۋرانى وزگەرتەدى، – دەيدى زاڭگەر.

ونىڭ ايتۋىنشا، 1 شىلدەدەن باستاپ “قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ قۇرىلتايى جانە ونىڭ دەپۋتاتتارىنىڭ مارتەبەسى تۋرالى” زاڭ كۇشىنە ەنەدى.

وسى كۇننەن باستاپ سەنات پەن ماجىلىستەن تۇراتىن قازىرگى پارلامەنت ءوز قىزمەتىن تولىق توقتاتادى. پرەزيدەنت جاڭا قۇرىلتايدى سايلاۋ تۋرالى جارلىققا قول قويادى. سايلاۋ ءبىر-ەكى اي كولەمىندە ءوتۋى مۇمكىن. قۇرىلتاي 145 دەپۋتاتتان تۇرادى جانە ولار بەس جىل مەرزىمگە سايلانادى، – دەيدى يبراگيموۆ.

ازاماتتار ءۇشىن قانداي مۇمكىندىك پايدا بولادى؟

جامالادەن يبراگيموۆ جاڭا كونستيتۋتسياداعى ازاماتتاردىڭ قۇقىقتارىن قورعاۋعا باعىتتالعان بىرقاتار نورماyى ەرەكشە اتاپ ءوتتى.

ولاردىڭ ءبىرى – ۇستالعان ازاماتتاردىڭ قۇقىقتارىن مىندەتتى تۇردە ءتۇسىندىرۋ تۋرالى نورما.

ءار ادامعا ۇستالعان ساتتە بوستاندىعىن شەكتەۋ نەگىزدەرى مەن ونىڭ قۇقىقتارى تۇسىندىرىلەدى. الەمدىك تاجىريبەدە بۇل ميراندا ەرەجەسى دەپ اتالادى. قۇقىق قورعاۋ ورگاندارى ازاماتقا ونىڭ قانداي باپ بويىنشا ۇستالعانىن تۇسىندىرۋگە، ۇندەمەۋ قۇقىعى بار ەكەنىن ايتۋعا، ادۆوكات شاقىرۋعا جانە تەلەفون سوعۋعا قۇقىعى بار ەكەنىن حابارلاۋعا مىندەتتى، – دەيدى زاڭ عىلىمدارىنىڭ دوكتورى.

تاعى ءبىر ماڭىزدى وزگەرىس – ازاماتتاردىڭ كونستيتۋتسيالىق سوتقا تىكەلەي جۇگىنۋ قۇقىعى.

ەگەر ازامات قانداي دا ءبىر زاڭ نورماسى ءوزىنىڭ قۇقىقتارى مەن بوستاندىقتارىن شەكتەپ تۇر دەپ ەسەپتەسە، كونستيتۋتسيالىق سوتقا تىكەلەي جۇگىنە الادى. ەڭ ماڭىزدىسى – بۇل ءوتىنىش ءۇشىن مەملەكەتتىك باج تولەنبەيدى، – دەيدى ول.

سونىمەن قاتار ادۆوكاتتاردىڭ مارتەبەسى كونستيتۋتسيالىق دەڭگەيدە بەكىتىلەدى.

ەندى ادۆوكاتتار سوت پروتسەسىندە پروكۋرورلارمەن جانە باسقا قاتىسۋشىلارمەن تەڭ دارەجەدە ارەكەت ەتە الادى. بۇل ازاماتتارعا كورسەتىلەتىن قۇقىقتىق كومەكتىڭ ساپاسىن ارتتىرادى، – دەيدى پروفەسسور.

قازاقستان حالىق كەڭەسىنە قاراپايىم ازاماتتار دا قاتىسا الادى

جاڭا كونستيتۋتسيا اياسىندا قۇرىلاتىن قازاقستان حالىق كەڭەسى كونسۋلتاتيۆتىك-كەڭەسشى ورگان رەتىندە جۇمىس ىستەيدى.

بۇل ورگان 126 مۇشەدەن تۇرادى. ونىڭ 42 مۇشەسىن ەتنومادەني بىرلەستىكتەر، 42 مۇشەسىن قوعامدىق ۇيىمدار مەن ۇكىمەتتىك ەمەس ۇيىمدار، تاعى 42 مۇشەسىن ءماسليحاتتار مەن قوعامدىق كەڭەستەر ۇسىنادى، – دەيدى يبراگيموۆ.

ونىڭ پىكىرىنشە، بۇل قاراپايىم ازاماتتاردىڭ مەملەكەتتىك شەشىمدەر قابىلداۋ پروتسەسىنە قاتىسۋ مۇمكىندىگىن كەڭەيتەدى.

ەكونوميكادا قانداي وزگەرىستەر بولادى؟

ءماجىلىس دەپۋتاتى ايتۋار قوشمامبەتوۆتىڭ ايتۋىنشا، 1 شىلدەدەن باستاپ حالىق كۇندەلىكتى ومىردە بايقايتىن بىرنەشە ماڭىزدى جاڭالىق كۇشىنە ەنەدى.
ولاردىڭ ءبىرى – ۇلتتىق تاۋارلار كاتالوگىنىڭ ىسكە قوسىلۋى.

ەندى ساۋدامەن جانە ءوندىرىس سالاسىمەن اينالىساتىن كاسىپكەرلەر ءوز تاۋارلارىن ۇلتتىق كاتالوگقا ەنگىزۋى كەرەك. ءار ءونىمنىڭ سۋرەتى، سيپاتتاماسى، شىققان جەرى، كولەمى، قولدانىلۋ ماقساتى سياقتى مالىمەتتەر كورسەتىلەدى. بۇل ەلدەگى تاۋار اينالىمىن باقىلاۋعا جانە ۇلكەن اناليتيكا جۇرگىزۋگە مۇمكىندىك بەرەدى، – دەيدى دەپۋتات.

ونىڭ ايتۋىنشا، تۇتىنۋشىلار دا QR-كود ارقىلى كەز كەلگەن ءونىم تۋرالى تولىق اقپارات الا الادى.

سونىمەن بىرگە ماركەتپلەيستەر جۇمىسىنا قاتىستى جاڭا تالاپتار ەنگىزىلەدى.

بۇرىنعىداي تاۋاردى بەيرەسمي جولمەن اكەلىپ ساتۋ مۇمكىن بولمايدى. ساۋدا تەك رەسمي تارتىپپەن جۇرگىزىلۋى ءتيىس، – دەيدى قوشمامبەتوۆ.

دەپۋتات تاعى ءبىر ماڭىزدى جاڭالىق رەتىندە قۇنى 200 دوللارعا دەيىنگى جەكە پايدالانۋعا ارنالعان تاۋارلارعا بۇرىنعى جەڭىلدىكتەردىڭ ساقتالاتىنىن ايتتى.

“تەنگە” ەمەس، “تەڭگە”

1 شىلدەدەن باستاپ سالىق كودەكسىنە دە اۋقىمدى تەرمينولوگيالىق وزگەرىستەر ەنگىزىلەدى.

ەڭ كوزگە تۇسەتىن تۇزەتۋلەردىڭ ءبىرى – رەسمي قۇجاتتارداعى “تەنگە” ءسوزىنىڭ “تەڭگە” بولىپ جازىلۋى.

بۇل اقشا رەفورماسى ەمەس جانە ۇلتتىق ۆاليۋتانىڭ وزگەرۋىن بىلدىرمەيدى. وزگەرىس تەك قۇجاتتارداعى جازىلۋ نورماسىنا قاتىستى.

سونىمەن قاتار سالىق كودەكسىندە بىرقاتار تەرميندەر جاڭارتىلادى. مىسالى، “رەسپۋبليكالىق رەفەرەندۋم” تىركەسى “بۇكىلحالىقتىق رەفەرەندۋم” بولىپ وزگەرەدى، ال كەيبىر نورمالاردا پارلامەنت اتاۋىنىڭ ورنىنا قۇرىلتاي تەرمينى قولدانىلادى.

ساراپشىلاردىڭ پىكىرىنشە، 1 شىلدە تەك زاڭنامالىق وزگەرىستەر كۇنى عانا ەمەس، قازاقستاننىڭ ساياسي جانە ينستيتۋتسيونالدىق دامۋىنىڭ جاڭا كەزەڭىنىڭ باستاۋى بولماق.

الداعى ايلاردا جاڭا قۇرىلتايدى سايلاۋ، مەملەكەتتىك ينستيتۋتتاردى قايتا قالىپتاستىرۋ جانە جاڭارتىلعان كونستيتۋتسيا نورمالارىن ىسكە اسىرۋ جۇمىستارى باستالادى. بۇل وزگەرىستەردىڭ تيىمدىلىگى مەن ناتيجەسى ولاردىڭ قاعاز جۇزىندە ەمەس، ناقتى ومىردە قالاي جۇزەگە اساتىنىنا بايلانىستى بولماق.

Abai.kz