جازۋشى، دراماتۋرگ، قازاقستان جازۋشىلار وداعىنىڭ مۇشەسى جاقسىلىق مۇراتبەكتىڭ «يمپەراتوردىڭ ەمى» دراماسىنا ءتان ەرەكشەلىكتەر – قوپ-قويۋ كونفليكت، ينتريگا، پەريپەتيا، جيناقى سيۋجەت، تالاس-تارتىس ۇستىندە اشىلا تۇسەر حاراكتەر، فينالدىڭ اركەز توسىن تۇيىندەلۋى، قاھارمانداردىڭ قايتالانباۋى، فورمالىق ىزدەنىس، مازمۇندىلىق. اۆتور ومىردەگى قيلى-قيلى قۇبىلىستاردى سىرتتاي باقىلاپ قانا قويماي، ونى ءوز دۇنيەتانىمى ارقىلى دا وتكىزەدى. ءار كوركەم تۋىندى – اياقتالعان، باس-اياعى ءبۇتىن دۇنيە. سونىمەن قاتار، ونى بايلانىستىرىپ تۇراتىن تۇتاس جەلى بولماق. وسى ويماقتاي دراماداعى يمپەراتوردىڭ ورنى بولەك. ال، سونىمەن قاتار ساراي ماڭىنداعى كەيىپكەرلەر: باس ءۋازىر، ەمبەرگەن، ساۋداگەر، ەمشى، باقسى، ت.ب. ارقىلى اۆتور بيلىكتىڭ بايانسىز ەكەنىن، سۋسىمالى ەكەنىن ەمەۋرىنمەن اڭعارتادى.

دراماتۋرگيا تاريحي دامۋ ۇستىندەگى فەنومەن ەكەنىن ەسكەرسەك، قازاقتىڭ العاشقى دراماسىنان باستاپ، تاۋەلسىزدىككە شەيىنگى ارالىقتاعى بۇل جانر تۇراقتى بەلگىلەرىن ساقتاي وتىرا، ءار كەزەڭدە ءتۇرلى ترانسفورماتسياعا ۇشىراعانى ءسوزسىز. م.باحتين جانردىڭ جاڭارۋى تۋرالى ويىن بىلايشاتۇيىندەيدى: «جانر ۆوزروجداەتسيا ي وبنوۆلياەتسيا نا كاجدوم نوۆوم ەتاپە رازۆيتيا ليتەراتۋرى ي ۆ كاجدوم ينديۆيدۋالنوم پرويزۆەدەني داننوگو جانرا... جانر جيۆەت ناستوياششيم، نو ۆسەگدا پومنيت سۆوە پروشلوە». بۇل رەتتە،جاقسىلىق مۇراتبەكتىڭ اتالمىش كومەدياسى كۇلدىرىپ وتىرىپ، ويلاندىرادى.

كوركەم كەڭىستىك – پاتشا سارايى. مۇندا سۋبەكت ءوزدى-ءوزىن جانە قورشاعان ورتانى تانيدى. كەڭىستىكتى تولتىرعان بارلىق اتريبۋت – فەنومەنولوگيا تۇعىرى. سەميوتيك، مادەنيەتتانۋشى, سترۋكتۋراليست يۋري لوتمان وسى جونىندە: «سەميوتيكا پروسترانستۆا يمەەت يسكليۋچيتەلنو ۆاجنوە، ەسلي نە دومينيرۋيۋششەە، زناچەنيە ۆ سوزداني كارتينى ميرا توي يلي ينوي كۋلتۋرى» دەگەن بولاتىن. ۋاقىت پەن كەڭىستىك – ەگىزدىڭ سىڭارىنداياۋقىمى كەڭ ۇعىمدار, بىرىنەن-ءبىرى اجىراعىسىز سۋبستانتسيالار. كوركەمادەبيەت – ۋاقىت پەن كەڭىستىكتىڭ شاپ-شاعىن مودەلى. باسقا ونەر تۇرىنەقاراعاندا, ادەبيەت ۋاقىت-كەڭىستىك كاتەگورياسىمەن ەركىن بايلانىستا. ءبىرمەزگىلدە ءبىر كەڭىستىكتەن ەكىنشى كەڭىستىككە اۋىسىپ كەتۋ مۇمكىندىگى بار، بۇنىدراماتۋرگيادا «پەرەحود» دەيدى, ءبىر ۋاقيعانى ەكىنشى ۋاقيعا, ءبىر كورىنىستىەكىنشى كورىنىس, ءبىر ساحنانى ەكىنشى ساحنا الماستىرادى. ۋاقىت-كەڭىستىك كاتەگورياسى اۆتور دۇنيەتانىمىن، ءستيلىن قالىپتاستىرۋدا زور ءرول اتقارادى، سول نەگىزدەگى جاھاننىڭ جەكە اۆتورلىق سۋرەتىن ءتۇزۋ ەرەكشەلىگىن، شىعارمانىڭ ىشكى زاڭدىلىقتارىن ايقىندايدى، ونىڭ كومپوزيتسيالىق تىرەگى بوپ، بەينەاشىلۋىنىڭ ىشكى ۇيىمداستىرۋشىسى فۋنكتسياسىن اتقارماق. ۋاقىت پەن كەڭىستىكتى زەرتتەۋ تۋىندى تىنىنە بويلاي وتىرا، ونىڭ قۇرىلۋ سپەتسيفيكاسىن، جازۋشىنىڭ دۇنيە تۋراسىنداعى كونتسەپتسياسىن  ايقىنداۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. اتالعان كەڭىستىكتىڭ اۋقىمى كەڭەيىپ، ۋاقيعادان دا تىس كوپ دۇنيەلەردى قامتۋى مۇمكىن. ءار قالامگەر – eڭ اۋەلى ءوز حالقىنىڭ ءۇنiن، oنىڭ تapيxىندaعى eڭ وزەكتى دەگەن ءماceلeنى قاراقتى كوزگە كوpكeمدiك تۇرعىدان وpنeكتeي وربىتە oتىpىپ جeتكiزۋگە اسىعادى. حالىق كوكeيىندەگىسىن تاپ باسىپ تانۋ – ارقاي قالام يەسىنىڭ aبىpoيلى مىندەتى. تiپتەن، بۇل – تەك aبىpoيلى عaنa eمec, سونىمەن قاتار الاش جۇرتى aلدىندaعى پepزeنتتiك بopىشى. تەگىندە، جازۋشى اتاۋلىسىنا ءتان باستى ەرەكشەلىك – ونىڭ وزىندىك ءتىل ورنەگى مەن ءسوز ساپتاۋ شەبەرلىگىمەن ۇندەس كەلگەن قايتالانباس قولتاڭباسى. جاقسىلىق مۇراتبەكبۇل دراماسىندا ادەبي كەيىپكەرلەر ءىس-ارەكەتىن، ۇمتىلىس، قۇلشىنىس، نيەت-پيعىلىن، ىشكى وي-تولعانىسىن تەرەڭىنەن تولعاي وتىرا، الەۋمەتتىك ورتانىڭ قاراما-قايشىلىعىن، قارىم-قاتىناسىن، سان ءتۇرلى كوزقاراسى مەن ءومىر زاڭدىلىقتارىن تامىرشىداي تاپ باسادى. بۇل جەردە قاھارماندار قاقتىعىسىمەن قاتار، ولاردىڭ رۋحاني الەمىندەگى وي مەن سەزىم قايشىلىقتارىنا دا باسىمدىق بەرىلگەن. جازۋشى سۇلۋ ءسوز قۋمايدى، كەرىسىنشە كەيىپكەر جانىنىڭ ديناميكاسىن، قۇرىلىمىن، ينتوناتسياسىن ايقىنداۋعا كۇش سالادى. شىعارما باسىنداعى كەيىپكەرلەردىڭ اياعىنا قاراي مىنەز-قۇلقى ايتارلىقتاي وزگەرىسكە ۇشىرايدى. سەبەبى، اۆتور ولاردى ءوسىرۋدى كوزدەيدى. وسى تۇرعىدان كەلگەندە، اۆتوردىڭ «يمپەراتوردىڭ ەمى» كومەدياسى قر پرەزيدەنتتىك ستيپەندياسىنا لايىقتى.  

الىبەك بايبول,

قازاقستان جازۋشىلار وداعىنىڭ

مۇشەسى، جازۋشى-دراماتۋرگ،

ادەبيەتتانۋشى، سىنشى, الاشتانۋشى.

Abai.kz