ى. التىنساريننىڭ 185 جىلدىعىنا ارنالادى!

التىنسارين قىستاۋى: ارحيۆ قۇجاتتارى مەن تاريحي دەرەكتەر، زامانداستار ەستەلىكتەرى

پاتشالىق زامانداعى تورعاي وبلىسى حالىق مەكتەپتەرىنىڭ ينسپەكتورى، اعارتۋشى ىبىراي التىنسارين، شامامەن، 1883-84 جىلدارى 20 جىلدان ارتىق قىزمەت اتقارعان تورعاي قالاسىنان تۋعان جەرى توبىل ولكەسىنە تۇرعىلىقتى قونىس اۋدارۋعا بەل بۋادى. ءدال وسى جىلدارى پاتشا ۇكىمەتى نيكولاەۆسك  ۋەزىنىڭ ورتالىعىن ترويتسك قالاسىنان توبىل وزەنىنىڭ سول جاعالاۋىنداعى بيىك جارقاباقتا پەرەسەلەندەر ءۇشىن بەلگىلەنگەن جاڭا قونىس - قوستانايعا كوشىرۋدى بەلسەندى تۇردە جۇزەگە اسىرىپ جاتقان ەدى. بۇل ورايدا ۋەزدىڭ اكىمشىلىك قىزمەتكەرلەرىمەن قاتار ترويتسك قالاسىندا 1861 جىلدان بەرى جۇمىس جاساپ كەلە جاتقان ۋەزدىك 2 سىنىپتىق ورىس-قازاق مەكتەبىنە جاڭا ورتالىقتان عيمارات سالىپ كوشىرىپ الۋ جوسپارى دا كۇن تارتىبىندە تۇردى.

ينسپەكتور ى. التىنسارين تۋعان جەرگە ورالۋدىڭ ءساتتى ورايى كەلگەنىن بايقاپ (اعارتۋشىنىڭ تورعايداعى قىزمەتى كەزىندە تۋعان جەرىنە نەمەسە وعان جاقىن ترويتسكى قالاسىنا قونىس اۋىستىرۋ تۋرالى نيەتى بولعانىن ونىڭ ەپيستوليارلىق مۇرالارىنان بايقالادىدى), تىرلىگى قىزعان قوستاناي قالاسىنا كوشىپ كەلەدى. ەتى ءتىرى، كورەگەن باسشى رەتىندە ول وزىنە ءتيىستى ءبىلىم سالانىڭ قام-قارەكەتىن جاڭا قالانىڭ تىنىس-تىرشىلىگىمەن تىعىز بايلانىستىرا بىلەدى.

اعارتۋشىنىڭ كوزىن كورگەن، ونىمەن جاقىن ارالاسقان كۋاگەرلەردىڭ – ن.يلمينسكي، ع. بالعىمباەۆ، ف. سوكولوۆتاردىڭ جازۋىنشا، ول قوستاناي قالاسىنىڭ ىرگەسىنە (3-4 ۆەرست قاشىقتىققا) قونىستانىپ، وندا دۇنيەدەن وزعانشا (1889 ج) تۇراقتايدى. سول ۇيدە قايتىس بولىپ قىستاۋدىڭ جانىنداعى  اتاسى بالعوجا ءبيدىڭ قورىمىنا جەرلەنەدى. دەمەك، اعارتۋشىنىڭ قىستاۋ ءۇيى قايدا ورنالاسقان بولسا، ونىڭ بەيىتى دە سول جەردىڭ ماڭىندا بولعاندىعى اينىماس اقيقات.

بۇگىنگى تاڭدا، كەڭەس زامانىندا جەرگىلىكتى ولكەتانۋشىلاردىڭ ىزدەنىستەرىنىڭ نەگىزىندە 1947 جىلدان باستاپ قالىپتاسقان پايىم بويىنشا، اعارتۋشىنىڭ قىستاۋى توبىل وزەنىنىڭ ارعى بەتىنە، قالا ىرگەسىنەن ەداۋىر الىس، ءشوپ-شالعىنى مول وڭ جاعالاۋعا ورنالاسقان (قالانىڭ تۇسىندا توبىل وزەنىنىڭ قالا تۇرعان سول جاعالاۋى – بيىك جارقاباق، وڭ جاق جاعالاۋى – بىرسىدىرعى تەگىس ويپاتتى جەر). بۇل پايىمدى كەڭەستىك اتقارۋ جانە پارتيا ورگاندارى قىزۋ قولدايدى. سونىڭ ناتيجەسىندە «كەڭەستىك شىندىققا» قاپىسىز سەنەتىن جانە وعان كۇمان كەلتىرمەيتىن قالىڭ بۇقارانىڭ سانا-سەزىمىنە اتالعان شىندىق ورنىقتى.

ميف قالىپتاستىرۋدىڭ حاس شەبەرىندەي بولعان كەڭەستىك بيلىك داۋىرىندە ورىن العان سول ءبىر قاتەلىك تاۋەلسىزدىك كەزەڭىندە دە وزگەرە قويمادى. بۇل ماسەلەنى ءبىز سوڭعى 5-6 جىل كولەمىندە كوتەرىپ كەلەمىز (قاراڭىز: ىبىراي التىنسارين قايدا جەرلەنگەن؟ https://abai.kz/post/138344; التىنساريننىڭ وتباسىلىق سۋرەتى قايدا تۇسىرىلگەن؟: https://abai.kz/post/137404; ى. التىنساريننىڭ قىستاۋى تۋرالى مالىمەت ساقتالعان رەسمي قۇجات تابىلدى: https://abai.kz/post/186555). مۇنداعى باستى ماقسات – تاريحي شىندىققا نەگىزدەلگەن شىنايى، تاريحي تانىمدى قالىڭ جۇرتشىلىقتىڭ وي-ساناسىنا ورنىقتىرۋ.

توبىل وزەنى بويىنداعى ى. التىنساريننىڭ قىستاۋى ءاۋ باستان قوستاناي قالاسىنىڭ تاريحىمەن تىعىز بايلانىستى بولدى. سوندىقتان تاريحي شىندىققا قول جەتكىزۋ ءۇشىن ءبىزدىڭ تاراپىمىزدان قوستاناي قالاسى تۋرالى ارحيۆتىك قۇجاتتار، اعارتۋشى تۋرالى زامانىندا جازىلعان تاريحي دەرەكتەر مەن كۋاگەرلەر ەستەلىكتەرى كەشەندى تۇردە قاراستىرىلىپ، ونداعى مالىمەتتەردى عىلىمي زەرتتەۋلەرگە قولدانىلاتىن گەرمەنەۆتيكا جانە تاريحي-سالىستىرمالى ءادىس-تاسىلدەر ارقىلى تاپسىرلەۋ جۇزەگە اسىرىلدى.

بۇل ورايدا مىناداي  ارحيۆتىك قۇجاتتارى پايدالانىلدى:

1. قوستاناي ۋەزى باسشىسىنىڭ اعا كومەكشىسى، شتابس-روتميستر ت. سەيداليننىڭ تورعاي وبلىسى اسكەري گەنەرال-گۋبەرناتورىنا جازعان راپورتى (30-قازان 1879 ج.);
2. اراقاراعاي بولىسى سيەزىنىڭ پەرەسەلەندەر تۇراعىنا – قوستاناي قالاسىنا بەرىلەتىن جەردىڭ شەكاراسىن بەلگىلەۋ تۋرالى كەلىسىم-شەشىمى (1-ماۋسىم 1881 ج.);
3. قوستاناي قالاسىنىڭ تۇڭعىش باس جوسپارى (1896-1902 جج.);
4. ى. التىنساريننىڭ شاكىرتى، 1886-1890 جىلدارى قوستاناي ۋەزدىك ورىس-قازاق مەكتەبىندە كومەكشى مۇعالىم قىزمەتىن اتقارعان عابدۋعالي (ابدىعالي) بالعىمباەۆتىڭ ارحيۆ قورىندا ساقتالعان قولجازباسى.

بۇعان قوسا اعارتۋشىنىڭ كوزىن كورگەن ارىپتەتەرى، زامانداستارى نەمەسە وعان تۋىستىق تۇرعىدان جاقىن كىسىلەردىڭ جازبالارى مەن ەستەلىكتەرىندەگى تاريحي دەرەكتەر، مەرزىمدى باسپالارداعى اقپاراتتار جانە عىلىمي ەكسپەديتسيالاردىڭ ماتەريالدارى پايدالانىلدى. ولاردىڭ ساپىنا:

1. قوستاناي ۋەزدىك ورىس-قازاق مەكتەبىنىڭ مەڭگەرۋشىسى ف. د. سوكولوۆتىڭ ى. التىنسارين تۋرالى ن.يلمينسكيگە جولداعان ەستەلىگى (9-تامىز 1889 ج.)
2. قوستاناي ۋەزى باسشىسى كرەيتسشماردىڭ ء(ساۋىر 1885 ج.– قازان 1886 ج.) اتقوسشىسى حاسەن ءسابيتوۆتىڭ ى. التىنساريننىڭ ۇيىندە قوناقتا بولعانى تۋرالى ەستەلىگى;
3. «تۋرگايسكايا گازەتا» باسىلىمىندا 1896 جىلدىڭ ماۋسىم ايىندا جاريالانعان ح. قارجاسوۆتىڭ (كاردجاسوۆ) ماقالاسى;
4. 1897 جىلى قازاق جۇرتى قولدانىسىنداعى ارتىق جەرلەردى انىقتاۋ ماقساتىندا قوستاناي ۋەۋىندە جۇرگىزىلگەن ششەربينا ەكپەديتسياسىنىڭ قازاق قىستاۋلارى تۋرالى دەرەكتەرى;
5. ى. التىنساريننىڭ جاقىن تۋىسى، بەلگىلى قازاق اقىنى ءماريام حاكىمجانوۆانىڭ جازبالارىنداعى دالەل-دايەكتەمەمەلەر جاتادى.

ى. التىنساريننىڭ قىستاۋى تۋرالى مالىمەت تىركەلگەن ارحيۆتىك قۇجات قوستاناي قالاسى ءالى پايدا بولماعان كەزەڭدە-اق دۇنيەگە كەلگەن. ول قۇجات – 1879 جىلدىڭ 30-قازانىندا نيكولاەۆسك ۋەزى باسشىسىنىڭ اعا كومەكشىسى، شتابس-روتميستر تىلەۋمۇحاممەد سەيداليننىڭ تورعاي وبلىسى اسكەري گەنەرال-گۋبەرناتورى ا.كونستينتينوۆيچكە جازعان كولەمدى رەسمي بايانحاتى (راپورتى). راپورت مازمۇنى گەنەرال-گۋبەرناتوردىڭ ت. سەيدالينگە جۇكتەگەن جەكە تاپسىرماسىنىنىڭ ورىندالۋ بارىسىنا قۇرالدى.

1879 جىلدىڭ تامىز ايىندا اسكەري گەنەرال-گۋبەرناتور تورعاي وبلىسى قۇرىلعان جىلدارى (1869-70) نيكولاەۆسك ۋەزىنىڭ ورتالىعى بولادى دەپ بەلگىلەنگەن ورداباي-توعايدى سانيتارلىق-ەكولوگيالىق تۇرعىدان قولايسىز ساناپ، توبىل وزەنىنىڭ تومەنگى اعىسىمەن ءجۇرىپ وتىرىپ ورداباي-توعاي مەن ءومىرتاي قىستاۋى اراسىنداعى 18 شاقىرىم جەردە شولىپ شىعادى. سونىڭ ناتيجەسىندە ول نيكولاەۆسك ۋەزىنىڭ ورتالىعى بولاتىن بولاشاقتاعى جاڭا قونىستىڭ – توبىل وزەنىنىڭ سول جاعالاۋىنداعى قىستاقتىڭ (پوسەلەنيە) ورنىن بەلگىلەپ، سول جەردە كىمدەردىڭ قىستاۋى، وندا قانشا شاڭىراق جانە قىسقى مەزگىلگە قانشا كولەمدە ءشوپ ازىعى دايىندالاتىنىن انىقتاۋدى ت. سەيدالينگە جۇكتەيدى. وبلىس باسشىسىنا بۇل مالىمەت بولاشاق قالانىڭ جەرىن قازاق بولىستارىنان الۋ قيمىل-قارەكەتىنە اسا قاجەت بولادى.

ت. سەيدالين جۇكتەلگەن تاپسىرمانىڭ نەگىزىندە گەنەرال-گۋبەرناتور شولىپ شىققان ورداباي-توعاي، قوستاناي، نارتايلاق، ءومىرتاي قونىستارى ورنالاسقان 18 ۆەرست شاقىرىمدىق جەردىڭ گەوگرافيالىق جانە بيولوگيالىق ەرەكشەلىكتەرىن انىقتايدى. (تولىعىراق: ى. التىنساريننىڭ قىستاۋى تۋرالى مالىمەت ساقتالعان رەسمي قۇجات تابىلدى: https://abai.kz/post/186555). سونىمەن قاتار اتالعان قونىستاردا كىمنىڭ قىستاۋلىق جەرى ورنالاسقانىن، وندا قانشا شاڭىراق بار جانە قانداي كولەمدە ءشوپ دايىندالاتىنىن انىقتاي كەلە، ءوزى جيناعان مالىمەتتەردى ءبىر كەستەگە توپتاستىرادى. ونداعى مالىمەتتەر مىناداي (كەستە 1):

مۇنداعى مالىمەتتەر قاتارىنا «ورداباي-توعاي»-دان «قوستاناي وتكەلى» قونىسى ارالىعىنداعى ورنالاسقان جەتى قىستاۋدىڭ 4-ءشى رەتتىك سانىندا «حورۋنجي التىنسارين» قىستاۋى، وندا 2 شاڭىراق، وزەننىڭ ەكى جاعالاۋىنان بارلىعى 3000 شومەلە ءشوپ دايىندالاتىنى تۋرالى اقپارات تىركەلگەن (سۋرەت 1).

التىنسارين قىستاۋىنداعى ەكى شاڭىراق – ىبىرايدى ءوزى جانە ونىڭ ءبىر انادان تۋعان باۋىرى وسپان التىنساريننىڭ وتباسى. سونىمەن قاتار ورداباي-توعاي مەن قوستاناي اراسىنداعى 7 قىستاۋدىڭ بەسەۋى جاڭبىرشى ءبيدىڭ ۇرپاقتارى، ياعني التىنساريننىڭ وتە جاقىن تۋىستارى ورنالاسقان. بۇل سوتسيۋم اكىمشىلىك تىزىمدە اراقاراعاي بولىسىنىڭ №2 اۋىلى دەپ بەلگىلەنگەن.

اۆتور اتالعان بايانحاتقا قوسىمشا ماسشتابى 1 ۆەرست مەجەدەگى كوزبەن مولشەرلەنگەن جوسپارىن (گلازومەرنىي پلان) تىركەيدى. وكىنىشكە قاراي، ول مۇراعاتتا ساقتالماعان. ءبىز سەيدالين جازباسىنداعى مازمۇندى 1896 جىلى جاسالعان قوستاناي قالاسىنىڭ تۇڭعىش جوسپارىنىڭ تابانىنا سالىپ، ونى ءسوز ەتىپ وتىرعان ماسەلە شەڭبەرىندە قايتا قالپىنا كەلتىرۋگە ۇمتىلدىق. قالپىنا كەلتىرىلگەن سىزبانى بايانحاتتاعى جازبا مالىمەتتەر جانە التىنسارين قىستاۋىنا قاتىستى وزگە مۇراعاتتىق دەرەكتەرمەن تولىقتىرىپ، وعان بۇگىنگى تاڭداعى مازمۇندار كىرىكتىرىلدى(سۋرەت 2).

جوعالعان سىزبانى قالپىنا كەلتىرۋ بارىسىندا بايانحاتتا اتالعان قازاق قىستاۋلارىنىڭ شەكاراسىن قىردان ويعا-توبىل وزەنىنە قاراي قۇلايتىن ساي مەن جىرالار اراسىندا بەلگىلەدىك. قازاق ءۇشىن ساي مەن جىرا – شەكارالىق مەجە. كارتا قولدانباعان جۇرتىمىز قونىس قىستاۋلارىن وسىنداي تابيعي گەوگرافيالىق بەلگىلەرمەن ايقىنداعانى ءسوزسىز.

القيسسا، ت. سەيدالينىڭ راپورتىندا التىنسارين قىستاۋى نەمەرە اعاسى (وكىل اكەسى) قوشان بالعوجين مەن قارىقبول قابىلوۆتىڭ قونىستارى اراسىندا ورنالاسقاندىعى بايقالادى. بىزدىڭشە، شامامەن. ول قونىستىڭ ءبىر جاق شەتى – قازىرگى ا. بايتۇرسىنۇلى اتىنداعى قوستاناي ۋنيۆەرسيتەتى ۆەتەريناريا فاكۋلەتىنىڭ عيماراتى جانىنان وتەتىن ساي، ەكىنشى جاعى – قازىرگى م. حاكىمجانوۆا كوشەسىنىڭ جانىنان وتەتىن تەرەڭ جىرا. بۇل – توبىل وزەنىنە جاعالاي ورنالاسقان قوستاناي قالاسىنىڭ شەكاراسىنا كىرمەيتىن وڭتۇستىك-باتىس جاقتاعى سىرتقى بولىگى. مۇنى اراقاراعاي بولىسىنىڭ قالاعا جەر بەرۋگە كەلىسىم بەرۋ ماسەلەسى قاراستىرىلعان ءۇش سيەزىنىڭ حاتتاما قۇجاتتارى ارقىلى انىقتادىق.

1881 جىلدىڭ 1–ماۋسىمىندا بولىس ۇرتەك (يۋرتەك) باۋبەكوۆ ءۇشىنشى مارتە ۇيىمداستىرىلعان اراقاراعاي بولىسىنىڭ سيەزىندە №1 جانە 2 اۋىل تۇرعىندارىنىڭ وكىلدەرى بولاشاق قالا قاجەتىنە الىناتىن جەردىڭ شەكاراسىن ناقتى بەكىتەدى. ونداعى كەلىسىمنىڭ مازمۇنى بويىنشا، قالانىڭ سولتۇستىكتەگى شەكاراسىنا «تولەڭگىتتەر سايى» الىنىپ، ال وڭتۇستىكتەگى شەگىن قارىقبول قابىلوۆ پەن وسپان التىنسارين قىستاۋلارىنىڭ شەكاراسى تۇيىسكەن تۇستان دەپ بەلگىلەيدى.

قالانىڭ وڭتۇستىكتەگى شەكارالىق شەگىنىڭ قالاي انىقتالعانى ارحيۆ قۇجاتتارىندا بىلايشا حاتتالعان: «...وتنوسيتەلنو ۋستۋپكي يح سوستوياششيح ۆ پولزوۆاني ودنووبششەستۆەننيكوۆ ناشيح №2-گو اۋلا زەمەلنىح ۋگودەۆ دو 13 500 دەسياتين پود ۋچرەجداەمىي نا ۋروچيششە كۋستاناي پري ر. توبول گورود س زەملەدەلچەسكيم پري نەم پوسەلەنيەم، سيم پريگوۆوروم پوستانوۆيلي: وتۆود پوترەبنوگو دليا سەگو كوليچەستۆا زەملي سدەلات پو وبەيم ستورونام ر. توبولا، نازناچيۆ گرانيتسەي تاكوۆوگو وتۆودا چەرتۋ وت سۋششەستۆۋيۋششەي مەجدۋ زيموۆكامي كيرگيز كارىكبۋلا كابىلوۆا ي وسمانا التىنسارينا…».

سيەز شەشىمىندە قىستاۋ يەسى حورۋجني ى. التىنساريننىڭ اتى اتالمايدى، سەبەبى بۇل ۋاقىتتا ول الىستاعى تورعاي قالاسىندا مەملەكەتتىك قىزمەتتە بولدى. سوندىقتان قىستاۋدا تىركەلگەن ەكىنشى شاڭىراقتىڭ – اعارتۋشىنىڭ ءبىر انادان تۋعان ءىنىسى وسپان التىنساريننىڭ ەسىمى قۇجاتقا تىركەلەدى. ىبىرايعا «حورۋجني» اسكەري اتاعى ورىنبور شەكارالىق كوميسسيا جانىنان قازاق بالالارىنا ارنالعان مەكتەپتى بىتىرگەن كەزدە بەرىلدى. ويتكەنى مەكتەپ تۇلەكتەرى اسكەري قىزمەتكە مىندەتتەلەتىن. 1860 جىلى شەكرالىق كوميسسيا باسشىسى ۆ. گريگورەۆتىڭ باستاماسىمەن ى. التىنساريننىڭ تورعاي بەكىنىسىنە اۋدارماشى ءارى مۇعالىم بولىپ قىزمەتكە اتتانۋى اسكەري بورىشتىڭ مىندەتىمەن تىعىز بايلانىستى بولدى.

قالانىڭ سىرتقى بولىگى دەمەكشى، 1879 جىلدىڭ تامىز ايىندا وبلىس باسشىسى تاراپىنان بولاشاق قالانىڭ ورنى «قوستاناي وتكەلى» (بۇل سايدى پەرسەلەندەر «ورداباي-ساي» دەپ اتاعان. شاماسى، قالا سالىنادى دەپ بەلگىلەنگەن العاشقى جەرگە دەگەن قالا  تۇرعىندارىنىڭ قۇرمەتىنەن تۋىنداسا كەرەك) مەن «ءابىل-ساي» اراسىنداعى قونىسقا (ىبىرايدىڭ ارعى اتاسى جاڭبىرشى ءبيدىڭ ءابىل حانعوجين مەن ءالىم قىلىشباەۆ اتتى ۇرپاقتارىنىڭ قونىسى) ورنالاسۋى ءتيىس دەپ بەلگىلەنەدى. 1896 جىلعى جوسپاردا 10 مىڭنان اسا تۇرعىنى بار قالانىڭ تۇرعىن ۇيلەرى اتالعان ەكى سايدىڭ ارالىعىنا ورنالاسقانى ايقىن بايقالادى (سۋرەت 3).

ورىس پەرەسەلەندەرىمەن قاتارلاس كەلىپ قونىستانعان تاتار جۇرتىنا دا «ءابىل-سايدىڭ» سىرتىنداعى قونىس بۇيىرادى. ويتكەنى ول ۋاقىتتا پراۆوسلاۆيالىق دىندەس پەرەسەلەندەر قالىپتاستىرعان قالاعا وزگە ءدىن وكىلدەرى ارنايى رۇقسات ارقىلى عانا ورنالاساتىن. بۇل قونىس «تاتارسكايا سلابودكا» دەپ اتادى. قازىرگى اتاۋى – نارميمانوۆكا.

«ءابىل-ساي»-دىڭ سىرتىنا قارىقبول قابىلوۆتىڭ، ودان كەيىن ى.التىنساريننىڭ قىستاۋى ورنالاستى. 1881 جىلدىڭ 1-ماۋسىمىنداعى شەشىمگە سايكەس قوستاناي قالاسىنىڭ شەگىنە كىرگەن ق.قابىلوۆتىڭ قونىسىنا قالا تىرشىلىگىنە قاجەتتى ءوندىرىس وشاقتارى – جارمەڭكە الاڭى، كەروسين قويماسى، مۇسىلماندار زيراتى، كىرپىش زاۋىتى ورنالاسادى (تولىعىراق: تاريحي جادىگەر: قوستاناي قالاسىنىڭ العاشقى كارتاسى: https://abai.kz/post/165614).

بىزدىڭشە، تورعاي وبلىسى حالىق مەكتەپتەرىنىڭ ينسپەكتورى سىندى ۇلكەن لاۋازىمدىق قىزمەت اتقارعان ى. التىنسارين تورعايدان قونىس اۋدارعان تۇستا جاڭادان سالىنىپ جاتقان قالانىڭ ىشىنە ء(ابىل–ساي مەن قوستاناي وتكەلى اراسىنا) ورنالاسۋ مۇمكىندىگى بار ەدى. بىراق ول قالا سىرتىنداعى قونىسقا قىستاۋ ءۇي سالىپ قونىستانادى. بۇل كورىنىستى ع. بالعىمباەۆ بىلايشا سۋرەتتەيدى: «ي. التىنسارين ۆ 1883-84 گگ. وستاۆيل تۋرگاي ي پەرەسەليلسيا ۆ كۋستاناي، گدە جيلي ەگو بليزكيە رودستۆەننيكي التىباسسكوگو وتدەلەنيا: برات وسپان، دياديا ومار ي درۋگيە. تام نەپودالەكۋ وت كۋستانايا ۆ 3-4 ۆەرستاح پو لەۆۋيۋ ستورونۋ توبىلا ۆىسترويل سۆوي سوبستۆەننىي دوم 5-6 كومنات: سپالنيا، ستولوۆايا، كابينەت، گوستيننايا، ليۋدسكايا، سو ۆسەمي نادۆورنىمي پوسترويكامي ي دۆوروم. نەپودالەكۋ بىل بولشوي گلۋبوكي پرۋد، وتكۋدا پولزوۆاليس ۆودوي».

تورعايدان قونىس اۋدارعان اعارتۋشىنىڭ يەلىگىندە ءتورت تۇلىكتەن قۇرالعان شاعىن شارۋاشىلىق تا  بولدى. «ۋ نەگو بىلو سۆوە حوزيايستۆو: تابۋن لوشادەي پريبليزيتەلنو 50-60 گولوۆ، ۆ توم چيسلە كوبىل دوينىح 25-30, دوينىە كوروۆى، بىكي ي بارانى. ەتيم حوزيايستۆوم زاۆەدىۆال، پريۆەزەننىي يز تۋرگايا دوششان توكتىباەۆ، كوتوروگو پو وكونچاني كۋرسا تۋرگايسكوگو ۋچيليششا ۆزيال سەبە ۆ ۆيدە ەنچيلەس (ۋ سىنوۆەننوگو), ودەۆال حوروشو پو پەرەسەلەنيۋ ۆ كۋستاناي جەنيل ەگو. ون پروجيل ۋ التىنسارينا ۆ سەمە دو ەگو سمەرتي»، - دەپ جازادى ع. بالعىمباەۆ.

بۇل شاعىن مال شارۋاشىلىعىى.التىنساريننىڭ 1881 جىلعى «قويان جۇتىنان» قالعان كىشىگىرىم جۇرناعى ەدى. ءوزىنىڭ ايتۋى بويىنشا، ول سول ءبىر الاپات جۇتتا 300-دەن استام اسىل تۇقىمدى جىلقىسىنان ايىرىلىپ قالادى.

اعارتۋشىنىڭ قىستاۋى قالا ىرگەسىندە بولعانىن قوستاناي ۋەزدىك ورىس-قازاق مەكتەبىنىڭ مەڭگەرۋشىسى ف. سوكولوۆتىڭ جازباسى دا قۋاتتايدى. 1889 جىلدىڭ 9-تامىزىندا، ياعني ى. التىنسارين قايتىس بولعاننان سوڭ 22 كۇننەن كەيىن ن.يلمينسكيگە جولداعان ەستەلىگىندە ول  بىلاي دەيدى: «جيل نا زيموۆكە، چتو ۆ 3-ح ۆەرستاح وت كوستانايا. ا.ي.ك. ي يا پوچتي ەجەدنەۆنو پەشكوم پوحاجيۆالي ك نەمۋ ي پرەلەستنو ۆرەميا پروۆوديلي، تو ۆ بەسەداح، دەرجا ۆ رۋكاح پو چاشكە كۋمىسا، تو ۆ چتەني».

ى. التىنساريننىڭ قىستاۋى قالانىڭ جانىندا بولعاندىعىن ونىڭ ارىپتەستەرى عانا ەمەس، اعارتۋشىنىڭ ۇيىندە بولعان وزگە زامانداس كىسىلەر دە اتاپ وتەدى. مىسالى، 1947 جىلى ۇيىمداستىرىلعان عىلىمي ەكسپەديتسياننىىڭ مۇشەسى م.حاكىمجانوۆا قوستاناي ۋەزىنىڭ باسشىسى كرەيسمەردىڭ  اتقوسشىسى بولعان حاسەنوۆ ءسابيت دەگەن كىسىنىڭ ءوز اۋزىنان اعارتۋشىنىڭ ۇيىندە باستىعىمەن بىرگە قوناقتا بولعان وقيعاسىن جازىپ الادى. كرەيسمەر – ارحيۆتىك قۇجاتتاردا ۆ. كرەيتسشمار، شامامەن، 1885 جىلدىڭ ءساۋىر ايىنان 1896 جىلدىڭ قازان ايىنا دەيىن، ياعني ا. سيپايلوۆ پەن ن. كاراۋلوۆتاردىڭ اراسىندا قوستاناي ۋەزىن از-كەم باسقارعان باسشى.

كۋاگەر س. حاسەنوۆ بىلاي دەيدى: «مەن ىبىرايدى 22 جاسىمدا كوردىم. ول كەزدە قوستاناي قالاسىندا كرەيسمەر دەگەن وياز بولدى. مەن سول ويازدىڭ اتىن جەگىپ ءجۇردىم. ودان كەيىن سەنىمدى بولعان سوڭ ءبىر جاققا شىققاندا سالت اتپەن قاسىندا ءجۇردىم. سونىڭ قاراماعىندا كوپ ۋاقىت قىزمەت ەتتىم... مەن سول ويازدا ىستەپ جۇرگەنىمدە ىبىراي ويازدى ۇيىنە قوناققا شاقىردى. ىبىرايدىڭ ءۇيى قوستاناي قالاسىنان 3 شاقىرىمداي جوعارى تۇراتىن، 12 بولمەلى ادەمى اعاش ءۇي بار ەكەن...».

ەستەلىكتەگى «ىبىرايدىڭ ءۇيى قوستاناي قالاسىنان 3 شاقىرىمداي جوعارى تۇراتىن» دەگەن اقپارات توبىل وزەنىنىڭ بويىنا قاتىستى ايتىلىپ تۇر. دەمەك، التىسارين قىستاۋى وزەننىڭ بويىمەن قاراعاندا، جوعارى جاقتا ورنالاسقان. كەز-كەلگەن اعىستى وزەننىڭ قىردان ويعا قاراي اعاتىنى – بەلگىلى تابيعي قۇبىلىس. بۇل دەگەنىڭىز قالادان شىعىپ، ورداباي-توعايعا قاراي بەت الۋدى بىلدىرەدى. ورداباي-توعاي مەن قوستاناي قونىستارى اراسىندا كىمدەردىڭ قىستاۋى ورنالاسقانىن ءبىز جوعارىدا اتاپ وتتىك (سۋرەت 2).

اتالعان ەستەلىكتىڭ جالعاسىندا ءبىز قوزعاپ وتىرعان ماسەلەگە ەرەكشە قاتىسى بار ماڭىزدى كورىنىس سۋرەتتەلەدى. وندا اتقوسشى س. حاسەنوۆ باستىعى كرەيتسشماردىڭ التىنساريننىڭ ۇيىندە قوناقتا بولعاننان كەيىن كوپ ۇزاماي توبىلدىڭ ارعى بەتىندەگى وباعان بولىسىنىڭ باسشىسى ارعىن ساقاۋدىڭ اۋىلىنا باراعانىن باياندايدى: «وسىدان كەيىن، – دەيدى كۋاگەر، – ۇزاماي ارعىن ساقاۋ بولىس قوناققا شاقىردى. وياز سوندا بارماقشى بولدى. ول كەزدە توبىل تاسىپ، ساباسىنا تۇسپەگەن كەز ەدى. بۇل زامانداعى پاروم دەگەندى وندا بىلمەيمىز. ونداعى پارومىمىز ون بەس شاقتى ۇلكەن بوشكەنى ارقانمەن ءتىزىپ، سونىڭ ۇستىنە ۇلكەن قايىقتى قويىپ، سونىمەن وتكىزدىك ويازدى».

دەمەك، سول زاماندا توبىل وزەنىندە كوپىر تۇگىل پاروم دا جوق. دەمەك، وزەنىنەن ارى-بەرى ءوتۋ ۇلكەن سىن-قاتەرلى، ماشاقات تىرلىك بولعان. وسى ورايدا وي-تۇيسىگى ايقىن كىسىنىڭ كوڭىلىندە ءتۇرلى قيسىندى ساۋالدار تۋىندايتىنى انىق. مىسالى، تورعاي قالاسىنان قوستانايعا قىزمەت بابىمەن قونىس اۋدارىپ وتىرعان ى. التىنسارين قىزمەتكە قولايلى (بارۋ-كەلۋ، الىس-جاقىن) مەكەندى تاڭدايتىنى انىق ەمەس پە؟ نەگە ول، ايدىڭ-كۇنى امانىندا قالا ماڭىنداعى اتالاس اعايىندارىنىڭ قونىسىنان قاشقاقتاپ، وزەننىڭ ارعى بەتىنە، قالاعا قىزمەتكە بارۋى قيىن سوعاتىن جەرگە بارىپ ورنالاسادى؟

قيسىندى ساۋالداردىڭ ءمان-ماڭىزىن اشۋ ءۇشىن ع. بالعىمباەۆتىڭ ەستەلىگىنەن مىنداي قىسقاشا كورىنىستى كولدەنەڭ تارتايىق: «التىنسارينا زاەجال ۆ كۋستاناي پو سلۋجەبنىم دەلام ەجەدنەۆنو، ينوگدا نا ودنوم كرۋپنوم ۆورونوم ارگىماكە، ينوگدا نا نەسكولكيح، ا زيموي ۆ حوروشيح سانكاح، ۆەسنوي، لەتوم ي وسەنيۋ تەلەجكە-پلەتەنكە». ولاي بولسا، قالا ىرگەسىندەگى قىستاۋ ۇيىنەن كۇندە قىزمەت بابىمەن قوستاناي قالاسىنا كۇيمە جەگىپ كەلەتىن ينسپەكتور وزەننەن ءوتۋ ءۇشىن ون شاقتى بوشكەدەن پاروم قۇراپ اۋرە بولىپ جۇرگەن بە؟  مۇنداي ماشاقاتتى تىرلىكتى ى. التىنساريننىڭ ۇيىنە تالاي مارتە بارعان ف. سوكولوۆ، ع. بالعىمباەۆتار، ۋەزد باسشىسىنا ىلەسىپ قوناققا بارعان س. حاسەنوۆتەر نەگە ەسكە المايدى؟!

كوپىر دەمەكشى، توبىلدىڭ وزەننىڭ ەكى جاعالاۋىن جالعاستىراتىن كوپىر سالۋ ءىسى التىنسارين ءومىر سۇرگەن كەزەڭنەن الدەقايدا كەيىنگى ۋاقىتتا جۇزەگە اسقان. ايتالىق، 1896 جىلعا دەيىن قوستاناي قالاسىنىڭ تۇسىندا كوپىر جوق، بىراق ونىڭ قۇرىلىس ءجۇرىپ جاتقان ەدى. 1896 جىلدىڭ 14 مامىرىندا ءىى نيكولايدىڭ تاققا وتىرۋىن ۇلىقتاۋ (كوروناتسيا) ءراسىمىن مەرەكەلەۋ ءۇشىن ۋەزد قازاقتارى جانە وزگە دە ۇلت وكىلدەرى قوستاناي قالاسىنا جينالادى. بۇل وقيعانى قوستاناي ۋەزى باسقارماسىنىڭ اۋدارماشىسى حامزا قارجاسوۆ «تۋرگايسكايا گازەتا» باسىلىمىنىڭ 1896 جىلعى 9-ماۋسىمىنداعى №24 سانىندا «گورود كۋستاناي پەرەد كوروناتسيەيۋ ي ۆ دني سۆياششەننوگو كورونوۆانيا» دەگەن ماقالاسىندا كەڭىنەن سۋرەتتەگەن.  سونىڭ ءبىر ەپيزودىندا ول  قوستاناي قالاسىنا توبىلدىڭ وڭ جاعالاۋىنداعى قازاق اۋىلدارىنان كەلگەن كىسىلەردىڭ پاروممەن قالاعا ءوتۋى بىرنەشە كۇنگە سوزىلىپ كەتۋىنە بايلانىستى ءوز بەتتەرىمەن وزەن جاعالاپ وتكەل ىزدەپ، سۋعا مالشىنعانىن جازادى: «پولوجەنيە ەحاۆشيح ۆ كۋستاناي س پراۆوي ستورونى ر. توبولا، زا نەۋسترويستۆوم ك تومۋ ۆرەمەني موستا ي پلوتينى ي پو نەۆوزموجنوستي پەرەپراۆيت ۆسەح يح ۆ ودين دەن نا پارومە، بىلو تاكوۆو، چتو وني، وتىسكاۆ نيجە ۆوديانوي مەلنيتسى گ. كۋستانايا ۆوزموجنوە دليا پەرەپراۆى مەستو، پۋستيليس ۆبرود، كوتورىي، پرينيمايا تاكيح سمەلچاكوۆ-گوستەي ي مەستامي ۆپلاۆ لوشادەي، پوموچيل ۋ منوگيح ودەجدۋ، نو، نەسموتريا نا ەتو، پەرەپراۆيۆشيەسيا بىلي سوۆەرشەننو دوۆولنى سۆويم ريسكوم ي وتنيۋد نە سوجالەلي و يزموچەننىح ۆەششاح».

ى. التىنسارين قىستاۋى قالانىڭ ناق ىرگەسىندەگى 2 ۆەرست قاشىقتىقتاعى اتاسى بالعوجا ءبيدىڭ  قونىسىندا بولعانى 1897 جىلى قوستاناي ۋەزىندەگى قازاقتاردىڭ ارتىق جەرىن (يزليشكي) ەسەپكە الۋ ءۇشىن جۇرگىزىلگەن ششەربينا ەكسپەديتسياسىنىڭ مالىمەتتەرىنە دە تىركەلگەن (سۋرەت 3).

مۇندا ىبىراي التىنسارى (تۇپنۇسقادا وسىلاي جازىلعان) قىستاۋى ۋەزدىك قالادان (قوستانايدان) 2 ۆەرست، وتىرىقشىلىق تىرلىگى دەگەن باعاناعا سۇراق بەلگىسى (؟), ال ساۋدا نۇكتەسىنە 3 سانى قويىلسا، سۋ كوزىنە «قاراسۋ» دەگەن اقپارات تىركەلگەن جانە ول قىستاۋدىڭ ورنى ونىڭ وزىمەن اتالاس اعايىندارىنىڭ قونىستارىنىڭ ماڭىندا ەكەندىگى بايقالادى. ال ەكسپەديتسيا ماتەريالدارىنداعى التىنسارين قىستاۋىنىڭ پايدالاناتىن سۋ كوزى «قاراسۋ» دەگەن مالىمەتتى بالعىمباەۆتىڭ جازباسىنداعى «توعان سۋ» دەپ ساناۋعا بولادى. قازاقتار اعىسى جوق سۋ كوزدەرىنە «قاراسۋ» دەگەن ۇعىمدى دا قولدانعان.

ءبىزدىڭ تاراپىمىزدان كەلتىرىلگەن بۇل مۇراعاتتىق قۇجاتتار مەن تاريحي دەرەكتەر – ى. التىنساريننىڭ قىستاۋى توبىلدىڭ سول جاعالاۋىنا، ياعني قوستاناي قالاسىنىڭ ورنى مەن ىرگەسىنە ورنالاسقان ءوز اعايىندارىنىڭ قىستاۋ-قونىستارىنىڭ قاتارىندا بولعاندىعىنا ناقتى دالەل. سول قىستاۋلىق قونىستىڭ ماڭىندا، اعارتۋشىنىڭ جاقىن تۋىسى (قوشان – حاكىمبەك -ءماريام), كورنەكتى اقىن م. حاكىمجانوۆانىڭ ايتۋىنشا، جاڭبىرشىۇلى بالعوجا مەن حانقوجانىڭ بەيىتى بولادى. 1889 جىلدىڭ جازىندا مەزگىلسىز قايتىس بولعان اعارتۋشى دا سول اۋلەتتىك قورىمعا جەرلەنەدى. اعارتۋشىنىڭ جانازاسىندا بولعان زامانداس كىسىلەر ءبۇي دەيدى: «نا درۋگوي دەن ەگو پوحورونيلي نەدالەكو وت زيموۆكي، ريادوم س ەگو وتتسوم، نا بەرەگۋ رەكي توبولا» (سوكولوۆ); «پوحورونيلي ۆبليزي دوما (زيموۆكي) ۆ ودنوي ۆەرستە، ۆ وبششەي مازاركە، گدە رانشە حورونيليس ۆسە ەگو رودستۆەننيكي ي دەد بالگوجا-بي، ۆ وگرادە، نازىۆاەموي اك-تام (بەلايا مازاركا)» (بالگيمباەۆ).

كەيىن اعارتۋشىنىڭ جانىنا جاستاي دۇنيەدەن وتكەن بالالارى جەرلەنىپ (م.حاكىمجانوۆا), شاعىن قورىم پايدا بولادى. بىراق، وكىنىشكە قاراي، ول  قورىم كەڭەستىك ءداۋىردىڭ 20-30-جىلدارىندا جويىلىپ كەتەدى (تولىعىراق: ىبىراي التىنسارين قايدا جەرلەنگەن؟ https://abai.kz/post/138344).

بۇل قاسىرەتتى وقيعانى كەزىندە ع. بالعىمباەۆ، تاۋەلسىزدىك العان جىلدارى م.حاكىمجانوۆالار وكىنىشپەن ەسكە العان ەدى ايتالىق، ى. التىنسارين جەرلەنگەن قورىمنىڭ جويىلىپ كەتكەنى تۋرالى ۇستازىن ءوز قولىمەن اقتىق ساپارعا شىعارىپ سالعان شاكىرت ع. بالعىمباەۆ بىلاي دەيدى: «نا موگيلۋ پوكوينوگو ي .ا. پوتوم بىل پوستاۆلەن نادگروبنىي كامەن س نادپيسيۋ يز كاكوگو رودا، وتدەل، يميا فاميليا، لەت ي داتا سمەرتي... نەيزۆەستنو سۋدبا پامياتنيكا ي ساميح كلادبيشش. ودني گوۆوريات، چتو وني سوحرانيليس دو 1928-29 گ. درۋگيە گوۆوريات، چتو ۆسە زانياتىە كلادبيششامي مەستا ۆىروۆنەنى، ۆسپاحانى ي زانياتى پود پوسەۆ، تاك چتو ي سلەدا نە وستالوس وت كلادبيشش».

تۇتاس اۋلەتتىك قورىمنىڭ 30-جىلداردىڭ «ارعى-بەرگى جاعىندا» جويىلىپ كەتكەنىن م. حاكىمجانوۆا دا اتاپ وتەدى. ونىڭ 1991 جىلدىڭ كۇز ايىندا جازۋشى، قازاق راديوسىنىڭ ءتىلشىسى ءدىناش نۇرمۇحامبەتكە بەرگەن سۇحباتى رەسپۋبليكالىق «ازات» گازەتىنىڭ 2005 جىلعى №9 سانىندا «ىبىراي التىنساريننىڭ سۇيەگى قايدا؟» دەگەن تاقىرىپپەن جاريالانادى.

سۇحباتتا اقىن قاسىرەتتى وقيعانى بىلايشا باياندايدى: «نەبىر زامان باستان ءوتتى عوي. بالاپان باسىنان، تۇرىمتاي تۇسىنەن شوشىعان. ايتايىن. توبىلدىڭ ارعى بەتىندە، ءۇش شاقىرىم جەردە بالعوجا ءبيدىڭ دە، قانقوجا ءبيدىڭ دە ون ەكى قۇلاقتى، ءار قۇلاعىنىڭ ۇستىنە جەزدەن اي ورناتقان كەرەمەت كۇمبەزدەرى بار تامدارى بولعان. سىرتى كوكشىلمەن سىرلانعان. الىستان «مەنمۇندالاپ» كوز تارتىپ، جارقىراپ تۇراتىن ەدى. ءارى-بەرى وتكەن ادام ات باسىن بۇرىپ، اتتان ءتۇسىپ، تىزە بۇگىپ قۇران وقىپ كەتەتىن. ءتىپتى كۇنى كەشەگە دەيىن، جيىرماسىنشى جىلعا دەيىن سول جەرگە ءبىزدىڭ اۋلەتتىڭ ۇلكەن كىسىلەرى قۋانىش بولسىن، رەنىش بولسىن بارىپ ءبىر سوعاتىن. مەنىڭ ءالى كۇنگە دەيىن ەسىمدە بار، 1921 جىلى ۇزاتىلعانىمدا ايعانىم اجەم الىپ بارىپ، سول جەرگە تىزە بۇكتىرگەن. سوندا كورگەنمىن: ىبىراي اتانىڭ دا تەمىر تورمەن قورشاعان تامى بار بولاتىن. قورشاۋى بيىك ەدى، كىسى بويى قول سوزىمداي. جانىندا بالالارىنىڭ بەيىتى بار ەدى. توڭكەرىستەن كەيىنگى جىلدارى، سول وتىزىنشى جىلداردىڭ ارعى-بەرگى جاعىندا، سونىڭ ءبارى بۇزىلىپتى... كەيىننەن ىزدەپ بارىپ ورنىن دا تابا المادىم. مەنىڭ اتالارىمنىڭ بەيىتى تۇرعان جەر قازىر قوستاناي قالاسىنىڭ استىندا قالدى... شىراعىم، مەن ءوزى ومىردە كوپ قاسىرەت كورگەن، قۋعىن-سۇرگىندى باسىنان وتكەرگەن اداممىن. وتىز جىلدان ارتىق حالىق جاۋىنىڭ قاتىنى اتانىپ وتىردىم. ول كەزدەرى ولىكتەردى تۇگەندەپ، مولاسىن ىزدەمەك تۇگىلى قارا باسىمىزدىڭ قامىمەن ارپالىستىق. اراعا ءبىراز ۋاقىتتار ءتۇستى. كەيىننەن ىزدەپ بارىپ ورنىن دا تابا المادىم. اۋ، مەنىڭ اتا-بابالارىمنىڭ بەيىتى قايدا دەپ قاي ورىستىڭ بەتىنە قاراپ، جاعاسىنا جارماسايىن. ولىلەردىڭ بەيىتى تۇگىلى، تىرىلەردىڭ قۇنى قالماعان كەز بولدى عوي. سولاي، شىراعىم. ال قازىرگى ەسكەرتكىش تۇرعان جەرگە ىبەكەڭنىڭ سۇيەگىن قازىپ اپارىپ قويدى ما، بولماسا ايتەۋىر قازاقتىڭ تانىمال بىرەۋى عوي دەپ ايدالاعا قۇر ەسكەرتكىشتى قويدى ما، ايتا المايمىن. جاسىم پايعامبار جاسىنان اسقاندا جالعان سويلەپ، قۇدايعا كۇناھار بولار شامام جوق. بۇل قازاقتىڭ باسىنان نە وتپەدى. نەبىر الاساپىران زامان بولدى. سونداي كەزدە ەشتەڭەگە ءمان بەرە الماي قالدىق. ىبىرايلار ەسكەرۋسىز قالا بەردى».

بۇل تۇستا اقىننىڭ «توبىلدىڭ ارعى بەتى» دەپ وتىرعان كوگنيتيۆتىك ۇعىمعا قىسقاشا تۇسىنىكتەمە بەرۋگە تۋرا كەلەدى. م. حاكىمجانوۆانىڭ اۋىلى توبىلدىڭ وڭ جاعالاۋىنداعى تالاپكەر، مەزگىل، ايسارى ماڭىنداعى قونىستار بولدى. سوندىقتان قوستاناي قالاسى ول ءۇشىن توبىلدىڭ ارعى بەتى بولىپ سانالادى. اقىن ەشقاشان قوستاناي قالاسىندا تۇراقتاپ تۇرماعان.

ءدال وسىنداي تۇسىنىكتەمەنى ع. بالعىمباەۆتىڭ قولجازباسىنداعى التىنساريننىڭ تورعايدان قوستاناي قالاسىنا كوشكەن وقيعاسىن باياندايتىن كورىنىسكە قاتىستى ايتۋعا بولادى. «پري پەرەەزدە يز تۋرگايا ۆ كۋستاناي ي. ا. ەتوت سۆوي دوم پرودال پود تۋرگايسكوە رەمەسلەننوە ۋچيليششە ي پوسترويل نا ەتي دەنگي ۆبليزي كۋستانايا زا ر. توبىل ۆ 4 ۆەرستاح وت كۋستانايا دەرەۆياننىي دوم 5-6 كومناتاح س نادۆورنىم پوسترويكامي، كاجەتسيا، يز دەرەن ي زابوروم يز توگو جە ماتەريالا. نەسومنەننو، ەمۋ، كاك پريبىۆشەمۋ پوسلە دولگوگو وتسۋتستۆي، پوموگلي بليجايشيە رودستۆەننيكي گلاۆنىم وبروزوم دوستاۆكوي سترويماتەريالوۆ ي رابوچيح رۋك».

كوپ جۇرتشىلىقتى «توبىلدىڭ ارعى بەتى» دەپ اداستىرىپ جۇرگەن كوگنيتيۆتىك ماسەلەنىڭ ءبىرى – وسى.

قورىتا كەلگەندە، ى.التىنساريننىڭ توبىل وزەنىنىڭ سول جاعالاۋىندا، قالا ىرگەسىنەن اسا الىس ەمەس جەردە ورنالاسقان قىستاۋى، قايتىس بولعاننان كەيىن جەرلەنگەن اتاسى بالعوجا ءبيدىڭ قورىمى كەڭەستىك ءداۋىردىڭ 20-30 جىلدارىندا قالىپتاسقان قاسىرەتتى تاريحي جاعدايلارعا بايلانىستى جويىلىپ كەتەدى. مۇنىڭ وبەكتيۆتى سەبەپتەرى دە بولدى. كەڭەستىك بيلىكتى كۇشپەن ورناتۋ كەزىندە بولعان ازاماتتىق سوعىس، 20-30 جىلدارداعى اشارشىلىق اپاتى، بۇدان سوڭ ستاليندىك اتاقتى قۋعىن-سۇرگىننىڭ ورىن الۋى، 1941 جىلعى باستالعان ەكىنشى دۇنيە جۇزىلىك سوعىس قازاق جۇرتىنا وراسان زور قاسىرەت الىپ كەلدى. ارىپ-اشىعان، ازىپ-توزعان حالىقتىڭ الەۋەتى السىرەدى: جانى كۇيزەلدى، جادى توزدى، تورىقتى، ال شىندىقتى بىلگەندەر – قورىقتى.

قورىققان كىسىلەردىڭ ءبىرى – اعارتۋشىنىڭ جاقىن تۋىسى ءماريام حاكىمجانوۆا. مۇنى ول جاسىرمايدى. وعان جوعارىدا اتالعان سۇحباتتاعى مىنا جولدار دالەل: «مەن – ءوزى ومىردە كوپ قاسىرەت كورگەن، قۋعىن-سۇرگىندى باسىنان وتكەرگەن اداممىن. وتىز جىلدان ارتىق حالىق جاۋىنىڭ قاتىنى اتانىپ وتىردىم. ول كەزدەرى ولىكتەردى تۇگەندەپ، مولاسىن ىزدەمەك تۇگىلى قارا باسىمىزدىڭ قامىمەن ارپالىستىق». ول كىسى التىنسارين بەيىتى تۋرالى شىندىقتى تاۋەلسىزدىك جىلدارى عانا اشىق ايتا باستايدى. بىراق، وكىنىشكە قاراي، كوپ ۇزاماي ءوزى ومىردەن وزىپ كەتەدى.

بۇرىن دا ايتقانبىز، قازىر دە قايتالايمىز. توبىلدىڭ ارعى بەتىندە اعارتۋشىعا ورناتقان ءسان-سالتاناتتى، زاماناۋي كەسەنە سول كۇيىندە ساقتالىپ قالا بەرۋى ءتيىس. ماسەلە حالقىمىزدىڭ تاريحىن بولعان قالپىندا تانۋعا ۇمتىلىستا بولىپ وتىر. وسى ورايدا، ەلىمىزدىڭ تاريحىنداعى كەڭەستىك ءداۋىردىڭ 20-30 جىلدارىندا ورىن العان قاسىرەتتى ەسكە الا وتىرىپ، تاريحي شىندىقتى قايتا قالپىنا كەلتىرۋ ماقساتىندا ى. التىنساريننىڭ قالا ىشىندە جويىلىپ كەتكەن اۋلەتتىك قورىمىنا تاعزىم، قۇرمەت نىشانى رەتىندە بەلگى سوعۋ قاجەت. ول بەلگى ەل تاريقىندا مۇنداي قاسىرەتتىڭ قايتالانباۋى ءۇشىن قاجەت. بۇل باستاما بۇگىنگى تاڭداعى «ادىلەتتى قازاقستان» باستاماسىمەن ۇندەسەرى حاق. ادىلەتتىلىك قوعامنىڭ بار باعىتىندا، بارلىق دەڭگەيدە ورناۋى ءتيىس دەپ سانايمىز. سونىڭ ىشىندە قوعامدىق سانانى قالىپتاستىرۋداعى ايرىقشا ورنى بار تاريحي ادىلەتتىلىك تە سىرت قالماۋى قاجەت.

تاعىزىمدىق نىشاندى قوياتىن دايىن ورىن دا بار. ول – قازىرگى تاڭدا ماياكوۆسكي كوشەسىنىڭ بويىنا ورنالاسقان مۇسىلماندىق-حريستياندىق قورىم. قالا تۇرعىندارى ونى «ەسكى قورىم» دەپ اتايدى. بۇل ونىڭ شىن مانىندە ەرتەدەن كەلە جاتقاندىعىن مەگزەيدى. بىراق قاي جۇرتتىڭ قورىمى؟ حريستيان جۇرتىنىڭ «ەسكى قورىمى» دەيتىن بولساق، ول تاريحي شىندىققا قايشى. سەبەبى حريستياندىق ەسكى قورىم قالانىڭ باسقا بولىگىندە – قازىرگى ورتالىق ستاديون ماڭىندا بولعان. دەمەك، بۇل ۇعىم جەرگىلىكتى قازاق جۇرتىنىڭ، دالىرەك ايتقاندا، بالعوجا ءبيدىڭ اۋلەتتىك قورىمىنا بايلانىستى تۋىنداۋى مۇمكىن دەپ ويلايمىز.

ءبىر قىزىعى، اتالعان قورىم ارحيۆتىك جانە تاريحي دەرەكتەردە ساقتالعان ى. التىنساريننىڭ قىستاۋلىق قونىسىندا (شامامەن، قازىرگى م. حاكىمجانوۆا كوشەسىنىڭ جانىنداعى تەرەڭ جىرا مەن قوستاناي ۋنيۆەرسيتەتى ۆەتەريناريا فاكۋلتەتىنىڭ وقۋ كورپۋسى جانىنان وتەتىن سايدىڭ اراسىنداعى قونىس) ورىن العان. كەزدەيسوقتىق دەيمىز بە، الدە تىلسىمنان بەرىلگەن يشارا دەپ قابىلدايمىز با، ايتەۋىر، وسىنداي تۇسپا-تۇس، دالمە-ءدال كەلۋ كورىنىسى ءبىزدىڭ شىندىق ومىرىمىزدە ورىن الىپ وتىر.

تۇيىندەي كەلگەندە، تاريحي قۇجات-دەرەكتەر مەن بۇگىنگى شىندىق ومىرىمىزدەگى كورىنىس شەندەسكەن، قابىسقان وقيعاعا ءبىزدىڭ جۇرتتى بەي-جاي قارامايدى دەپ ويلايمىز. تاريحي ادىلدىكتى، شىندىقتى قالپىنا كەلتىرۋ جاۋاپتى ءارى ساۋاپتى ىستەردىڭ قاتارىندا بولاتىنى ءسوزسىز!

الماسبەك ابسادىق،

فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى، پروفەسسور

Abai.kz