ازاماتتىق قوعامنىڭ قازاقستاندىق مودەلى قانداي؟
قازىرگى قازاقستان ازاماتتىق قوعامنىڭ ىرگەتاسىن تەزىرەك قالىپتاستىرۋ ماقساتىندا ءجيى‑جيى ساياسي رەفورمالارعا بارۋدا. ونىڭ سەبەبى تۇسىنىكتى، ويتكەنى، وسىعان دەيىنگى وتىز جىلدان استام ۇستەمدىك ەتكەن اۆتوريتارلى بيلىك قوعامدىق دامۋدىڭ رەتروسپەكتيۆالىق، ياعني، قازاق تىلىمەن ايتساق – ماقساتسىز ء(ۇمىتسىز) قوعام ۇلگىسىن قالىپتاستىرىپ ۇلگەرگەن بولاتىن.
ماقساتسىز قوعامدا نەبىر ساۋەگەيلىك، قۇرعاق ۋادەلەر، الداپ‑ارباۋشىلىق، ءدىني سوقىر سەنىمدەر، ارەكەتسىزدىك، قاتىگەزدىك پەن قورعانسىزدىق، پاتەرناليزم سياقتى كەلەڭسىز قۇبىلىستار قاۋلاپ وسەتىنى – الىمساقتان بەلگىلى جايت. ماسەلەن، كونە زاماندا دۇرىلدەپ دامىعان حازار مەملەكەتى دە وسىنداي سەبەپتەرمەن تاريحتان جويىلىپ كەتكەنىن قازىر عالىمدار دالەلدەدى.
مىنە، قازاقستاندا تاۋەلسىزدىكتەن كەيىن وتىز جىلعا جۋىقتاعاندا العاش رەت بيلىكتىڭ الماسۋى – ەلىمىزدىڭ الدىنا وسىنداي ماسەلەنى كولدەنەڭىنەن قويدى: قازىرگى زاماندا تابىستى دامۋشى مەملەكەتتەردىڭ تۇراقتى دامۋىنىڭ ءبىر عانا جولى بار، ول – ازاماتتىق قوعامدى قالىپتاستىرۋ ەكەنىن ەسكەرە وتىرىپ، ونىڭ «قازاقستاندىق مودەلىن» جاساپ شىعۋ!
نەگە «قازاقستاندىق مودەل»؟
سەبەبى، ازاماتتىق قوعام تەك قانا دەموكراتيالىق پرينتسيپتەرگە سۇيەنگەندە پايدا بولادى. ال، دەموكراتيا بولسا – مەملەكەتتىڭ ىرگەتاسىن قۇرايتىن حالىقتىڭ، ياعني، كوپشىلىكتىڭ مۇددەسىن العا شىعارۋ. ولاي بولسا، ءوزىن «ۋنيتارلى مەملەكەت» دەپ جاريالاعان قازاقستاندا «مەملەكەت قۇراۋشى ۇلت» رەتىندە قازاق ۇلتى كونستيتۋتسيادا ايقىندالعان. ەندەشە، بىزدەگى دەموكراتيالىق قۇندىلىقتار دا قازاق حالقىنىڭ مادەنيەتىن، ءتىلىن، ءسالت‑داستۇرىن ەسكەرە وتىرىپ، وزگە دياسپورالار مەن ەتنوستاردى قازاقتىڭ ۇلتتىق مادەنيەتىنە توپتاستىرا وتىرىپ قانا جۇزەگە اسا الادى. بۇنداي دامۋ ءۇردىسى قازىرگى الەمدەگە بارلىق ۋنيتارلى مەملەكەتتەرگە عانا ەمەس، ازاماتتىق ءھام اۆتوريتارلى قوعامدارعا دا ءتان: جاپونيا، قىتاي، يزرايل، تۇركيا، پولشا، فرانتسيا، انگليا، اقش، رەسەي جانە ت.ت. سول سەبەپتى، ءبىز دە – قالاساق تا، قالاماساق تا – وسى جولدى تاڭداۋعا ءماجبۇرمىز.
قازاق قوعامى وعان دايىن با؟
بۇل ماسەلە قازىر كۇردەلى سۇراق قاتارىندا تۇر. ولاي بولۋىنىڭ سەبەبى دە بەلگىلى، ول – جوعارىدا اتاپ وتكەن «قازاقستاندىق ديكتاتۋرالىق ءاۆتوريتاريزمنىڭ» زاردابى! مىنە، سول كەزدە ءبىزدىڭ ۇلتتىق مىنەزگە نەبىر جات قۇبىلىستار جامالدى، كەيبىرى – «ءتول بولمىس» دەپ قابىلدانىپ، ەپيدەميا سياقتى تارالا باستادى،..
بىراق، بۇل ءبارىبىر مىڭداعان جىلدار حالقىمىزدى نەبىر اپاتتتاردان ساقتاپ كەلگەن تەرەڭ مادەني قالىبىمىزدى، تۇپكىلىكتى ءسالت‑داستۇرىمىز بەن ۇلتتىق تاربيەمىزدىڭ نەگىزىن جويا المادى. مىسالى، «اۆتوريتارلىق جاعىمپازدىق» اتتى قوعامدىق كەسەلدى ءبىزدىڭ حالقىمىز ەش قابىلداي الماي قويدى، ويتكەنى، ول قازاق بولمىسىنا جات دۇنيە بولاتىن...
(ارينە، ونى جاقسى «مەڭگەرگەندەر» جەتكىلىكتى بولدى. ولار ماتەريالدىق تۇرعىدا تابىسقا كەنەلسە دە، وزدەرىنىڭ ۇلتتىق نەگىزدەرىن جوعالتتى. وندايلاردىڭ بىرقاتارى بيلىك رەجيمى اۋىسقاندا ءارى‑سارى كۇيگە تۇسكەنى دە راس. كوبى شەت ەلدەرگە اۋىپ كەتتى...).
ەندەشە، وسى فاكتىدەن ءبىز قازاق قوعامىنىڭ ءسالت‑داستۇرى، تەرەڭ تاريحى مەن مادەنيەتى، ۇلتتىق تاربيە جۇيەسى ەجەلدەن قوعامدىق دامۋ پراكتيكاسىن باستان وتكەرگەن جانە قازىرگى قالىبىندا دا جالپىادامزاتتىق دەموكراتيالىق جانە ازاماتتىق قۇندىلىقتارعا تولىق ساي ەكەندىگىن كورەمىز.
مىنە، بۇگىندە ءبىزدىڭ ادىلەتتىلىك ءپرينتسيپىن تاڭداۋىمىزدىڭ دا باستى سەبەبى وسى بولسا كەرەك: ويتكەنى، ادىلەتتىلىك – دەموكراتيالىق دامۋدىڭ شىڭى، ەڭ باستى ۇستانىمى! ال، ول، ءوز كەزەگىندە، قازاقتىڭ ۇلتتىق بولمىسىنىڭ تامىرى!
ەندى نە ىستەۋ كەرەك؟
ءبىز الدىمەن، وتكەننىڭ «جاعىمسىز جۇگىنەن» ارىلۋ ءۇشىن ەل باسقارۋ پرينتسيپتەرىنە بىرنەشە وزگەرىسمتەر ەنگىزدىك. ونىڭ العاشقىسى «ەستيتىن ۇكىمەت» دەگەن قاعيدا بولدى. ارينە، وسى قاعيدانى ەنگىزە سالۋمەن ۇكىمەتتىڭ دە «قۇلاعى قالقايىپ» كەتكەن جوق – ۇكىمەت تە ءوزىنىڭ ەسكى قالىبىنان اۋىتقىماۋعا جانتالاستى. ويتكەنى، ەل باسقارۋ ءپرينتسيپىنىڭ وزگەرۋى – باسشىلىقتا وتىرعان تۇلعالاردىڭ دا وزگەرۋىن بىلدىرمەيدى: ولار ءوزىنىڭ بۇرىنعى قالىبىندا قالا بەرۋدى قالايدى.
سوندىقتان، بىزدەگى باسقارۋ جۇيەسىندە دۋاليزم پايدا بولدى: «ەستيتىن قۇلاق» ‑ حالىقتىڭ مۇددەسىنە ساي، ال، بيلىك تۇتقاسىنان اجىراماعان كونسەرۆاتور شەنەۋنىك – ءاۆتوريتاريزمنىڭ استىرتىن قولداۋشىسى – وعان «قۇلاق كەرەك ەمەس».
دەگەنمەن، وسى پرينتسيپ ەنگەن سوڭ ەلدە ازاماتتىق دامۋ ءۇردىسى ءبىرشاما قارقىن الدى. ول، ءوز كەزەگىندە، بۇرىنعى ءتوتالدى كوررۋپتسيانى شەكتەي باستادى. جەر‑جەردە جەرگىلىكتى مۇددە مەن ادام قۇقىن قورعايتىن بەلسەندى ازاماتتار شىعا باستادى. بۇل، ءوز كەزەگىندە ەكونوميكالىق جانە الەۋمەتتىك دامۋدىڭ مەملەكەتتىك جوبالارىنا دا تيىمدىلىك تۇرعىدا اسەر ەتە باستادى. ەلىمىزدە دامۋدىڭ جاڭا مودەلدەرى پايدا بولا باستادى. قالاي دەگەنمەن دە، ەلىمىز ءوزىنىڭ «اۆتوريتارلىق تاريحىنان» ءباسىبۇتىن ارىلۋعا قاراي بەت بۇردى.
ول تىلدىك ساياساتتا، ۇلتتىق تاريحتى قايتا قاراۋدا، ادام كاپيتالىن جاڭا تەحنولوگيالىق داۋىرگە بەيىمدەۋدە كورىنىس تابۋدا.
ماسەلەن، اۆتوريتاريزم – قازاق قوعامىن مەيلىنشە باسىپ ۇستاسا، ازاماتتىق قوعام – قازاق قوعامىنىڭ ساپاسىن ەسەلەپ ارتتىرۋعا مۇددەلى ەكەندىگىن كورەمىز.
ول قالاي جۇزەگە اسىپ جاتىر؟
ءبىز، الدىمەن، سايلاۋ جۇيەسىندە موجيتارلىق جانە پروپورتسيونالدىق ءتارتىپتى ەنگىزدىك. ارينە، وسى بويىنشا جەكە سايلاۋ وكرۋگتەرىندە جەكە بەلسەندى ازاماتتار ايدا بولدى. ولار ءاربىر ازاماتتىڭ، ەگەر ىنتا‑جىگەرى بولسا، دەپۋتاتتىققا ءوتۋ مۇكىندىگى بار ەكەنىنە كوپتىڭ كوزىن جەتكىزدى.
سونىمەن بىرگە، پارتيالار دا ەندىگى كەزدە ازاماتتىق قوعامعا بەت بۇرۋدىڭ قانشالىقتى ءتيىمدى ەكەنىنە نازار اۋدارا باستادى. ء(يا، ازىرگە ونىڭ كوبى دەكوراتسيالىق سيپاتتا ەكەنىن دە جاسىرماۋ كەرەك). بىراق، وسىنىڭ ءوزى قوعامدا جالپىازاماتتىق قۇندىلىقتاردىڭ دامۋىنا تۇرتكى بولاتىنى بەلگىلى.
بىراق، موجيتارلى جۇيە كوبىنە ەپيزودتىق سيپاتتا بولاتىندىقتان، ونىڭ ازاماتتىق قوعامدى دامىتۋعا تيگىزەر اسەرى ستيحيلى، كەزدەيسوق بولىپ كەلەدى. مۇندا شەشۋشى ءرولدى پارتيالار اتقاراتىنى – دامىعان ەلدەردىڭ تاجىريبەسىندە بار. ءبىز دە سول جۇيەگە وسى سايلاۋدا قايتىپ ورالدىق... ارينە، كەيدە بۇل تىم اسىعىس شەشىم بولعان جوق پا دەگەن دە سۇراق كوكەيگە كەلەدى. ويتكەنى، ءبىز ءالى ازاماتتىقتىڭ تولىق قالىبىنا كەلگەن جوقپىز، وعان كەدەرگى كەلتىرەتىن جۇيە دە ءالى ورنىنان كەتكەن جوق... ەندى، مىنە، سول جۇيە وززگەرمەسە ‑ وندا ءبىز ءالى دە «دەكوراتسيالىق ازاماتتىق» كۇيدە قالا بەرەمىز. ءبىزدى وسى الاڭداتادى.
بىراق، بىزدە بۇرىننان دا، قازىر دە «تومەننەن قۇرىلعان پارتيالىق جۇيە» بولعان ەمەس. مۇمكىن، بۇل ءبىزدىڭ ۇلتتىق بولمىسىمىزدان تۋاتىن شىعار. ويتكەنى، ەلى مەن جەرىن قورعاۋمەن وتكەن تاريحىمىزدا، حالىق ۇنەمى جاۋىنگەرلىك تارتىپكە باعىنعان عوي! ەندەشە، بىزگى كەرەك سحەما مىناداي بولۋى مۇمكىن: ۇلتتىق مۇددە ءۇشىن ەرلىككە بارۋعا دايار، كەمەڭگەر باسشى، ۇلت ءۇشىن جانپيداعا دايار باتىرلار لەگى، ەلى مەن جەرىن جەرۇيىققا اينالدىرعىسى كەلەتىن، تابيعاتى ءتۇزۋ، ىنتالى، اقىلدى، ەڭبەكقور حالقى.
مىنەكي، بىزدەگى «دالالىق دەموكراتيانىڭ» ەڭ باستى مازمۇنى وسىندا. «ەلىن سۇيگەن ەر بولسا، ەلى ونى كوككە كوتەرەدى، ەرىن سۇيگەن ەل بولسا – ەرى ول ءۇشىن جانىن بەرەدى! بۇل – بىزدەگى ازاماتتىق قوعامنىڭ جالپى عانا ەمەس، جالقى مودەلى بولىپ تابىلادى! بۇل ەرەجە بارىمىزگە ورتاق!
ءابدىراشيت باكىرۇلى، فيلوسوف‑پۋبليتسيست
Abai kz
