الەمدىك مادەنيەتتە، سونىڭ ىشىندە رۋحاني داستۇرلەردە كەڭىنەن تاراعان كاتەگوريالار جۇيەسى بار ەكەنى بەلگىلى. ولاردىڭ ءار مادەنيەتتەگى سيمۆولدىق مازمۇنى، تۇسىنىگى، ورنى ءارتۇرلى بولعانىمەن جالپى رۋحاني تانىمدىق ءمانى، فيلوسوفيالىق تۇجىرىمى ورتاق بولۋى ءجيى كەزدەسەدى.

ەگەر ولاردى جان-جاقتى تەرەڭ تالداساق، ادامزاتقا الدەبىر رۋحاني ورتاق بولىپ كەلەتىن باستاۋدى، قۇندىلىقتى كورەمىز. سول سەبەپتەن ونداي ۇعىمدار فيلوسوفيالىق كاتەگوريالار جۇيەسىنەن بەرىك ورىن الىپ، ءدىني-رۋحاني تانىمنىڭ تۇراقتى ەلەمەنتى بولىپ تابىلادى. مۇنداي امبەباپ مادەني ۇعىمنىڭ ءبىرى – «جۇرەك» كاتەگورياسى. ادامزات وركەنيەتىنىڭ تاريحىن قارايتىن بولساق، بۇل ءسوزدىڭ ىزدەرىن سوناۋ باعزى زامانداعى ءدىني نانىم-سەنىمدەردەن، شىعىس پەن باتىستىڭ ەزوتەريكالىق-ميستيكالىق ىلىمدەرىنەن تابامىز. سونىمەن قاتار بۇل ۇعىم شىعىستىڭ ءداستۇرلى جىرلارىنان دا، باتىس پوەزياسىنان دا ۇلكەن ورنىن الادى. وسىلاي ءدىني جۇيەلەردەن، الەمدىك پوەزيادان تۇراقتى ورىن العان ۇعىمنىڭ الەمدىك فيلوسوفيالىق تانىم مەن ىزدەنىستەن تىس قالماعانى زاڭدى قۇبىلىس ەكەنى ءسوزسىز. وسى «جۇرەك»  ۇعىمى – ابايدىڭ فيلوسوفيالىق ويىندا وزىندىك ءمانى بار، ونىڭ وي-تانىمىنىڭ نەگىزىن قۇرايتىن كاتەگوريانىڭ ءبىرى. ونىڭ جۇرەك ۇعىمىن قولدانىسى فيلوسوفيالىق جانە ءدىني دۇنيەتانىمنىڭ عاسىرلار قويناۋىنا كەتەتىن تاريحىمەن ساباقتاسىپ جاتىر. ءوزىنىڭ فيلوسوفيالىق ىزدەنىستەرىندە جۇرەك ۇعىمىنا سۇيەنگەن ويشىلدىڭ ءبىرى – گ.سكوۆورودا بولدى. ونىڭ قولدانىسىندا بۇل ۇعىم ءدىني باستاۋلاردان رۋحاني سەرپىلىس الا وتىرىپ، فيلوسوفيالىق كاتەگوريا دەڭگەيىنە جەتتى. ەكى ويشىلدىڭ جۇرەك تۋرالى فيلوسوفيالىق ىزدەنىستەرىن زەردەلەۋ بارىسىندا ولاردىڭ  فيلوسوفيالىق، ءدىني تانىمدىق وي ورىستەرىنىڭ ورتاق باستاۋلارىن، رۋحانيات الەمىندەگى مادەنيەتتەرگە ورتاق وي ساباقتاستىعىن كورەمىز.

سونىمەن قاتار، جالپىادامزاتتىق ەتيكالىق قۇندىلىقتاردىڭ قاينار كوزدەرى مەن ءوزارا توعىسۋى جانە ىقپالداسا دامۋى سياقتى ماسەلە دە قازىرگى جاھاندانۋ  داۋىرىندە ماڭىزدى نارراتيۆ ەكەنى تالاس تۋدىرمايدى.

مىنە، وسىنداي مادەني  نەمەسە رۋحاني-مادەني ۋنيۆەرسال قاتارىنا جاتقىزۋعا بولاتىن جۇرەك ۇعىمى قازاق مادەنيەتىنىڭ قۇندىلىقتار جۇيەسىنەن بەرىك ورىن الدى. بۇل جەردە ول ءداستۇرلى اۋىز ادەبيەتى، ولەڭدەر جانە نانىم-سەنىمدىك تۇرعىدان كەڭىنەن تارادى. بۇل ۇعىمدى سونداي حالىقتىق ءداستۇرلى كوزقاراس ەلەمەنتىنەن فيلوسوفيالىق، ەتيكالىق كاتەگوريا  دەڭگەيىنە كوتەرىپ، ينتەللەكتۋالدىق تانىمعا قوسقان اباي قۇنانباەۆ بولدى. ابايداعى «جۇرەك» كاتەگورياسىنىڭ تاريحي تانىمدىق ءتۇپ-تامىرىن ىزدەسەك، ونىڭ دا جوعارىدا ايتىلعان جالپى رۋحاني  كوزدەرمەن بايلانىستى ەكەنىن بايقايمىز. ناقتىلاپ ايتار بولساق، شىعىس حالقىنا ءتان تانىم جۇيەسى، ونداعى جۇرەك ۇعىمىنىڭ قولدانىس ماڭىزى، اۋىز ادەبيەتى ۇلگىلەرى. ال فيلوسوفيالىق العىشارتتار تۇرعىسىنان شىعىستىڭ، يسلامنىڭ ءدىني-فيلوسوفيالىق تانىمى، اسىرەسە، سوپىلىق ميستيكالىق ءىلىمى، اباي دۇنيەتانىمىنىڭ ادەبي قاينار كوزى – سوپىلىق ىلىممەن ىشتەسىپ، ۇندەسىپ جاتقان شىعىس پوەزياسى. اراب ءتىلدى فيلوسوفيانىڭ، يسلام ءدىني دۇنيەتانىمىنىڭ ەرەكشە باعىتى –سوپىلىق (سۋفيزم) ءىلىمنىڭ بۇل كاتەگورياسىنىڭ ابايدىڭ فيلوسوفيالىق جۇيەسىندە قالىپتاسۋىندا ماڭىزى زور بولعانى ءسوزسىز. ءفالسافا ءىلىمى جۇيەسى راتسيوناليزمگە ارقا سۇيەپ، اقىل مەن لوگيكاعا دەن قويسا، ءسۋفيزمنىڭ تانىمدىق پاراديگماسى «جۇرەك» ۇعىمىنا نەگىزدەلگەنى بەلگىلى. بۇل جونىندە اراب فيلوسوفياسى سالاسىنداعى بەلگىلى عالىمدار دا ءوز زەرتتەۋلەرىندە  تۇجىرىمدارىن،  پىكىرلەر ايتادى.

مىسالى، اراب فيلوسوفياسىن زەرتتەگەن تانىمال عالىم ا.يگناتەنكو ءفالسافا مەن ميستيكادا قالىپتاسقان تانىم ايىرماشىلىعى جونىندە ايتا كەلىپ، ميستيكتەردە جۇرەك فيلوسوفياداعى اقىلدى الماستىرىپ، جۇرەك ارقىلى قۇدايمەن تابىسۋ جۇزەگە اسادى دەگەن كوزقاراس بىلدىرەدى.(يگناتەنكو، 1989:200).

زەرتتەۋشى ت.ستەپانيانتس سوپىلىقتاعى جۇرەك ورنىن ناقتىلاپ، سوپىلىقتاعى سيمۆول جۇيەسى بويىنشا جۇرەكتىڭ قۇدايدىڭ تۇرعان ورنى ەكەنىن جانە ميستيكالىق تانىمعا ءتان ورگان ەكەنىن اتاپ وتەدى. ياعني، جۇرەك – ءبىر جاعىنان ادامداعى قۇداي «مەكەنى»، ءدىني-رۋحاني سيپاتتاعى فەنومەن، ەكىنشىدەن، جۇرەكتىڭ ورگاندىق ءرولى دە كورسەتىلەدى. اۆتور ءوز تۇجىرىمىنا دالەل رەتىندە «قۇدسي» حاديسىندەگى قۇداي ءسوزىن كەلتىرەدى: مەنىڭ ورنىم كوكتە دە ەمەس، جەردە دە ەمەس، سەنىمدى قۇلىمنىڭ جۇرەگىندە. (ستەپانيانتس، 1987:27).

سونىمەن قاتار، ت.ستەپانيانتس بەلگىلى تۇرىك ميستيگى يۋنۋس ەمرەنىڭ سوزىندە مىسالعا الادى: «ەگەر سەن قۇدايدى ىزدەسەڭ ءوز جۇرەگىڭنەن ىزدە، ول يەرۋساليمدا دا ەمەس، مەككەدە دە ەمەس، قاجىدا دا ەمەس» (ستەپانيانتس، 2). وسى كەلتىرىلگەن ۇزىندىلەردەن-اق، ابايدىڭ سۋفيزمنەن ءنار العانىن كورەمىز. بىراق ول سوپىلىق جولىنا تۇسكەن جوق. «سوفىلىق قىلىپ، ءدىن باعۋ؟ جوق، ول دا بولمايدى، وعان دا تىنىشتىق كەرەك. نە كوڭىلدە، نە كورگەن كۇندە ءبىر تىنىشتىق جوق، وسى ەلدە، وسى جەردە نە قىلعان سوفىلىق ء(بىرىنشى ءسوزى) (اباي، 1986:215). سوندىقتان دا ول تازا ميستيك دارەجەسىنە جەتكەن جوق. ەۆروپا، ورىس مادەنيەتىمەن تانىستىعى، شىعىستىق بيميستيكالىق ىلىمدەردى جاقسى ءبىلۋى ونى، ءبىر جاعىنان، راتسيوناليستىك تانىمعا دا جاقىنداتتى.

ابايداعى جۇرەك ۇعىمىن تەرەڭدەي تانىپ ءبىلۋ ءۇشىن تەك شىعىس قانا ەمەس، باتىس، حريستيان مادەنيەتىندەگى «جۇرەك» فەنومەنىنە دە سالىستىرما تۇردە تالداۋ جاساعان دۇرىس سياقتى. بۇل بىرىنشىدەن، جۇرەك ۇعىمىنىڭ الەمدىك ءدىني-فيلوسوفيالىق ويداعى كەڭ تاراعان كاتەگوريا ەكەنىمەن بايلانىستى بولسا، ەكىنشىدەن، اباي وي-تولعامدارىنىڭ الەمدىك وي باعىتىمەن ۇندەستىگىن، ورتاق يدەيالارى مەن كوزقاراس ايىرماشىلىعىن تانىپ ءبىلۋ ءۇشىن قاجەت. اينالىپ كەلگەندە وسىنداي كومپاراتيۆيستىك زەرتتەۋلەر اباي فيلوسوفيالىق دۇنيەتانىمىنىڭ الەمدىك ويشىلدارمەن قاتار تۇرار دەڭگەيىن، ينتەللەكتۋالدىق كۇشىن كورسەتەر ەدى. وسى ويمەن رۋحاني-مادەني جاعىنان بەلگىلى ءبىر كەڭىستىكتەگى پاراللەلدەرگە جاتقىزۋعا بولاتىن رەسەي ويشىلدارىنىڭ، ناقتى ايتقاندا بەلگىلى ورىس فيلوسوفى گ.س.سكوۆورودانىڭ جۇرەك فيلوسوفياسىنا ءبىراز شولۋ جاساپ، وسى ماسەلە توڭىرەگىندەگى اباي  ويلارىمەن  سالىستىرا قاراپ وتسەك.

ابايدىڭ «جۇرەك» تۋرالى ىلىمىنە كەلەر بولساق، بۇل ءسوزدىڭ ونىڭ ولەڭدەرى مەن قاراسوزدەرى ماتىندەرىنىڭ لەكسيكالىق بىرلىگىندە تۇراقتى ورىن الىپ تۇرعانىن كورەمىز. دەمەك، ابايدا بۇل ءسوز ونىڭ فيلوسوفيالىق، ءدىني-ەتيكالىق دۇنيەتانىمىن كورسەتەتىن كاتەگوريا تۇرعىسىندا قولدانىلعان. اباي جۇرەكتى ادام ءۇشىن ەڭ ماڭىزدى سۋبستانتسيالىق نارسە رەتىندە ساناپ، «ءتىرى ادامنىڭ جۇرەكتەن اياۋلى جەرى بار ما؟» - دەپ ساۋال تاستايدى. بۇل ويدى ەكىۇدايى قاراۋعا بولادى. بىرىنشىدەن، جۇرەكتى ادامداعى رۋحاني سۋبستانتسيا رەتىندە، ەكىنشىدەن، جۇرەكتى ورگان تۇرعىسىندا فيزيولوگيالىق قابىلداۋ. جۇرەكتىڭ وسىنداي ونتولوگيالىق قاسيەتىن انىقتاعاننان كەيىن، اباي جۇرەكتىڭ ەتيكالىق قىزمەتىن نەگىزدەيدى. ول جۇرەكتىڭ اتىنان: «جۇمساق توسەكتە، جىلى ۇيدە تاماقسىز اشتىڭ كۇي-جايى قانداي بولىپ جاتىر ەكەن دەپ ويلاتىپ، جانىن اشىتىپ، ۇيقىسىن اشىپ، توسەگىندە دوڭبەكشىتەتۇعىن - مەن» دەگەن ءسوز ايتقىزادى (اباي،113). ول جۇرەك قاسيەتىن اشۋ ءۇشىن «جۇرەك–اقىل–قايرات»  تارتىسىنا سۇيەنەدى. جۇرەكتىڭ اقىل مەن قايراتتان باسىم تۇرۋىن اباي مورالدىق جاعىنان دالەلگە قۇرادى. ەتيكالىق قۇندىلىقتاردى ايىرۋ قۇرالى رەتىندە جۇرەك قۇداي تانۋدىڭ دا يرراتسيونال جولى بولىپ سانالادى. «قۇدايشىلىق–جۇرەكتە»-دەپ، تۇجىرىمدايدى اباي. وسىلايشا، ابايدىڭ ءدىني گنوسەولوگيالىق ۇستانىمىندا جۇرەك ۇعىمى فيلوسوفيالىق كاتەگوريا سيپاتىنا وتەدى. ونىڭ باستى يدەياسى پەندەنىڭ جاراتقانعا، ادامعا دەگەن قاتىناسى جۇرەك ارقىلى بولۋ كەرەك. وسى كونتەكستە ول راتسيونالدىق تانىمنىڭ قۇداي تانىمدا جەتكىلىكسىز   ەكەنىن دە ايتا وتىرىپ، جۇرەكتىڭ عانا اللاعا جول ەكەنىن باسىپ كورسەتىپ، ەتيكالىق-تەولوگيالىق تۇجىرىم جاسايدى: «اللا دەگەن ءسوز – جەڭىل، اللاعا اۋىز جول ەمەس. ىنتالى جۇرەك، شىن كوڭىل، وزگەسى حاققا قول ەمەس» (اباي،139). تاعى ءبىر ولەڭ جولدارىندا: «يمان ساقتاۋعا – قورىقپاس جۇرەك» كەرەك دەگەن وي تۇيەدى. اباي فيلوسوفياسىندا، ونىڭ پوەزياسىندا جۇرەك اقىل مەن قايراتپەن قاتار ادامنىڭ ءۇش بولمىستىق ءمانىن قۇرايدى. دەمەك، جۇرەكتىڭ ەكى تانىمدىق قىزمەتىن كورەمىز: قۇداي تانىمدىق جانە مورالدىك-ەتيكالىق. ونىڭ بۇل قاسيەتتەرىن  اباي جۇرەك اتىنان جىكتەپ كورسەتىپ بەرەدى. «مەن تازا بولسام، ادام بالاسىن الالامايمىن; جاقسىلىققا ەلجىرەپ ەريتۇعىن – مەن، جامانشىلىقتا جيرەنىپ تۋلاپ كەلەتۇعىن- مەن، ادىلەت، نىساپ، ۇيات، راحىم، مەيىربانشىلىق دەي تۇعىن نارسەلەردىڭ ءبارى مەنەن شىعادى...» (اباي،113). ابايدىڭ «جۇرەك» جايلى ىلىمىندە  جۇرەكتىڭ ادامنىڭ ءارتۇرلى پسيحولوگيالىق، ەموتسيالىق كۇيىنە، الەۋمەتتىك قاتىناسىنا بايلانىستى «سۇم جۇرەك»، «ىستىق جۇرەك» سياقتى انىقتامالاردى كەزدەستىرۋگە بولادى. دەمەك، «جۇرەك» كاتەگورياسى تەك تەولوگيالىق قانا ەمەس، فيلوسوفيالىق، پسيحولوگيالىق كاتەگوريا رەتىندە قولدانىلادى. سونىمەن قاتار بينارلىق وپپوزيتسيادا بەرىلگەن قاراما-قارسىلىق سيپاتتا  سالىستىرمالى تۇرلەرى دە بار. مىسالى، «ءبىر سۋىق مۇز اقىل – جىلىتقان تۇلا بويدى ىستىق جۇرەك». بولماسا، ەموتسيالىق كۇيدى بىلدىرەتىن «ىزالى جۇرەك»، «شوشىعان جۇرەك» تىركەستەرى ويشىلدىڭ ادام جانە الەم، ادام – قوعام جانە ادام – ادام قاتىناسىن جۇرەك سۋبستانتسياسى ارقىلى وتەتىن پروتسەسس تۇرىندە ءتۇسىنىپ، ەموتسيالىق جاعدايدى جۇرەكتىڭ كۇيى رەتىندە بەينەلەگەنىن كورەمىز. تاعى ءبىر جەردە اقىن جۇرەك پەن ءتاننىڭ ىشكى ءوزارا ساباقتاستىعىن «جۇرەكتەن قىزىق كەتكەندە، تاننەن قۋات كەتەدى» دەپ بەرەدى. دەمەك، ول جۇرەكتى تاندىك-فيزيولوگيالىق سۋبستانتسيا سيپاتىنان ءبولىپ، رۋحاني، ەموتسيالىق باستاۋ مانىندە قارايدى. اباي قولدانعان توسىنداۋ ءبىر تەڭەۋ – «يت جۇرەك»، ويشىل ونى ادامنىڭ «سەنىسەرگە جان تابا الماي، سەندەلگەن» جاعدايى دەپ  بەرەدى. اباي جۇرەك  – ءتۇپسىز تەرەڭ، ونىڭ ءتۇبىن كوزدەپ سۇڭگۋ كەرەك دەي وتىرىپ، سول تۇپسىزدەن تاپقان نارسە شىنايى اسىل بولادى، ونى سوندىقتان تاستاما دەيدى. جۇرەكتىڭ «ءتۇبى» ۇعىمىن اباي ءوزىنىڭ بەلگىلى ولەڭ جولدارىندا دا قولدانادى. ءوزىڭدى تانۋ ءۇشىن «جۇرەگىڭنىڭ تۇبىنە تەرەڭ بويلا» دەگەن جولداردان جۇرەكتىڭ ادام ءمانىن ءتۇسىنۋ جولى نەمەسە تانىمدىق انتروپولوگيالىق كود ەكەنىن بايقايمىز. جۇرەككە قاتىستى تاعى ءبىر تىركەس – «جۇرەك كوزى» دەگەن مەتافورا، ەگەر جۇرەك كوزى اشىق بولسا، وعان حاق ساۋلەسى تۇسەدى. ەجەلدەن كەلە جاتقان جۇرەكتى ميستيكالىق، ماگيالىق قابىلداۋ ءداستۇرىن  جالعاستىرا وتىرىپ، جۇرەكتى اقيقاتتى تانۋ كوزى تۇرىندە قابىلدايدى،  ارينە، ابايدىڭ تاعى ءبىر ۇعىمىن قولدانار بولساق، جۇرەكتى «كىر شالسا» وندا حاق ساۋلەسى تۇسپەس ەدى. ونى كىرلەتەتىن نارسەلەردى بىلايشا اتاپ وتەدى: «…جۇرەكتى ماقتانشاقتىق، پايداكۇنەمدىك، جەڭىلدىك، سالعىرتتىق – بۇل ءتورت نارسەمەن كىرلەتپەي تازا ساقتاسا، سوندا سىرتتان ىشكە بارعان ءار نارسەنىڭ سۋرەتى جۇرەكتىڭ ايناسىنا انىق ءراۋشان بولىپ تۇسەدى. ەگەر دە باعاناعى ءتورت نارسەمەن جۇرەكتى كىرلەتىپ الساڭ، جۇرەكتىڭ ايناسى بۇزىلادى…». بۇل جەردە اباي تاعى ءبىر تىركەستى جۇرەك قاسيەتىن ايقىنداۋعا پايدالانادى. ول سوپىلىق داستۇردە جانە جالپى باسقا دا دىندەردىڭ سيمۆوليكا جۇيەسىندە كەڭىنەن تاراعان «اينا» سيمۆولى. بۇل سيمۆول قۇدايدىڭ ادام جۇرەگىندە كورىنۋىن بىلدىرەدى. جۇرەك تازا بولسا، ايناسىنا تۇسكەن نارسە دە انىق بولادى. سونىمەن بىرگە، جۇرەك تۋا بىتكەن ەرەكشە، مورالدىق قاسيەتتەرگە يە. سونىڭ ءبىرى – ادىلەتتىك. سوندىقتان ول «عادىلەتتى جۇرەكتىڭ  ادىلەتىن بۇزىپپىن»  دەگەن وكىنىشتى ويىن بىلدىرەدى. وسىلايشا، اباي دۇنيەتانىمىنداعى «جۇرەك» ۇعىمىن تالداپ، جۇيەلەپ قارايتىن بولساق، ونىڭ بىرنەشە تانىمدىق قىرى مەن فۋنكتسياسى بار ەكەنىن تۇجىرىمداي الامىز. ارينە، بىرىنشىدەن، جوعارىدا ايتىلعان قۇدايتانىمدىق قىرى نەمەسە، ءدىني اسپەكتىسى، ەكىنشىدەن، ەتيكالىق-مورالدىق قىزمەتى، ۇشىنشىدەن، ادامنىڭ ءوزىن -ءوزى تانۋى، وزىندىك رەفلەكسيا جاساۋ، تالداۋ قىزمەتى، ياعني فيلوسوفيالىق ءمانى، تورتىنشىدەن، ءتان مەن جاننىڭ تۇتاستىعىنىڭ (پسيحوسوماتيكا) نەگىزى رەتىندە انىقتالاتىن پسيحولوگيالىق قىزمەتى، جۇرەكتىڭ ميستيكالىق تانىم كانالى رەتىندەگى اتقاراتىن جۇمىسى، وسىنىڭ ءبارى اباي قۇنانباەۆتىڭ جۇرەك فيلوسوفياسىنىڭ كۇردەلى مازمۇنىنان حابار بەرەدى.

جۇرەك فەنومەنى تەك شىعىستىق قانا ەمەس، باتىس مادەنيەتى مەن فيلوسوفياسىنا دا كەڭىنەن تاراعان قۇبىلىس. ارينە، فيزيولوگيالىق بولمىسى جاعىنان قارايتىن بولساق، بۇل تۇسىنىكتى، اڭگىمە وسىنداي ۋنيۆەرسال قۇبىلىستىڭ رۋحاني، فيلوسوفيالىق ءمان-ماعىناسىندا بولىپ وتىر. وسى فەنومەندى فيلوسوفيالىق كاتەگوريا رەتىندە ينتەللەكتۋالدىق تالداۋ ءداستۇرى رەسەي ەلىندە دە قالىپتاسقان. قارالىپ وتىرعان ماسەلە بويىنشا عىلىمي زەرتتەۋلەر جۇرگىزىپ جۇرگەن رەسەي زەرتتەۋشىسى ا.ا.لەبەدەنكو «جۇرەك فيلوسوفياسى» (ورىسشا-«فيلوسوفيا سەردتسا» نەمەسە كارديوتسەنتريزم) ۇعىمىن العاش پايدالانعان ورىس زەرتتەۋشىسى ب.پ.ۆىشەسلاۆتسەۆ ەكەنىن ايتادى(لەبەدەنكو). «جۇرەك فيلوسوفياسى» دەگەن ءسوزدى 1929 جىلى ورىس فيلوسوفى ب.پ.ۆىشەسلاۆتسەۆ «سەردتسە ۆ حريستيانسكوي ي ينديسكوي ميستيكە» ەڭبەگىندە العاش رەت قولداندى (1929) (5). ال ب.پ.ۆىشەسلاۆتسەۆ بولسا، وسى ەڭبەگىندە «جۇرەك» ۇعىمىن بيبليالىق تەرمين رەتىندە XVIII عاسىردا قولدانعان گ.س.سكوۆورودا ەكەنىن اتاپ كورسەتىپتى. ا.ا.لەبەدەنكو وسى اتالعان جۇمىسىندا ب.پ.ۆىشەسلاۆتسەۆتىڭ جۇرەك جايلى مىنانداي انىقتاماسىن كەلتىرىپ كەتەدى: «جۇرەك تە ءتۇسىنۋ ورگانى، ول ينتەللەكت  جەتە المايتىن كوپ نارسەنى تۇسىنە الادى، كيەلىكتى، سۇلۋلىقتى، قۇندىلىقتى تۇسىنەدى»(5).                                                                                                                                                  ياعني، ول جۇرەكتى ساكرالدىق، ەستەتيكالىق جانە اكسيولوگيالىق اسپەكتىدە قاراستىرادى. جالپى ورىس مادەنيەتىندەگى «جۇرەك» كاتەگورياسىن زەرتتەگەن ا.ا.لەبەدەنكو ءوز ەڭبەگىندە جۇرەكتى حريستيان دىنىنەن باستاپ ورىس ءدىني فيلوسوفياسىنداعى جانە ودان كەيىن قازىرگى كەزدەگى زەرتتەۋلەرگە دەيىن ۇلكەن شولۋ جاسايدى، سونىڭ ىشىندە جۇرەكتى تۇپكى ۇعىمنىڭ ءبىرى ەتىپ العان «جيۆايا ەتيكا» ىلىمىنە دە جان-جاقتى توقتالىپ وتەدى. ورىس زەرتتەۋشىسىنە سۇيەنسەك، «جۇرەك» ۇعىمىن سونداي-اق  XIX عاسىردا پ.د.يۋركەۆيچ ءوزىنىڭ «سەردتسە ي ەگو زناچەنيە ۆ دۋحوۆنوي جيزني چەلوۆەكا پو ۋچەنيۋ سلوۆا بوجيا»  دەگەن ەڭبەگىندە، كەيىن XX عاسىردا اتاقتى ويشىل پ.ا.فلورەنسكي «ستولپ ي ۋتۆەرجدەنيە يستينى»  دەگەن ەڭبەكتەرىندە جان-جاقتى قاراستىرعان ەكەن. وسىنداي بەلگىلى ويشىلداردىڭ بۇل ماسەلەگە نازار اۋدارعانى  كوپ نارسەنى اڭعارتسا كەرەكتى. بىراق سولاردىڭ ىشىندە جۇرەك تۋرالى ەرەكشە ويعا يە ويشىلدىڭ ءبىرى – گريگوري ساۆۆيچ سكوۆورودا ەكەنىنە ءسوز جوق.

گريگوري ساۆۆيچ سكوۆورودا (1722–1794) ورىس، ۋكراين اقىنى، ويشىل، پەداگوگ، ورىس  فيلوسوفياسىنىڭ نەگىزىن قالاۋشى. ول 1738-1741 جىلدارى كيەۆتىڭ ءدىني اكادەمياسىندا (دۋحوۆنايا اكادەميا) وقىعان، بىراق كەيبىر زەرتتەۋشىلەر وعان كۇمانمەن قارايدى، سەبەبى ول بۇل اكادەميادا وقۋدى ءبىراز ۋاقىتتان كەيىن تاستاپ كەتىپ، كەيىن قايتا ورالىپ وقىعان. وسى وقۋدى تاستاپ كەتىپ ءۇش جىلداي ەۆروپا ەلدەرىن ارالاپ، سول جىلدارى بەلگىلى عالىمدارمەن ارالاسقان دەگەن پىكىر بار. ءوزى كەدەي وتباسىنان شىقسا دا، ناعاشى تۋىستارى جاعىنان سول كەزدەگى اۋقاتتى، بەلگىلى وتباسىلار بولعانىنا قاراماستان ول قاراپايىم حالىق اراسىندا جۇرگەندى قالاعان («ا موي جرەبي س گولياكامي»). وسى جەردە ءوزىنىڭ تەگى جاعىنان گ.سكوۆورودانىڭ شەشەسى قىرىمتاتارلىق شانگيرەەۆ اۋلەتىنەن شىققانىن دا ايتا كەتكەن ءجون سياقتى. شانگەرەيلەر اۋلەتى قىرىم حاندىعىن بيلەگەن اتاقتى گيرەيلەر تۇقىمى بولىپ كەلەدى. وسى جەردە تاعى ءبىر قىزىق گەنەولوگيالىق  فاكتىگە نازار اۋدارۋعا بولادى، وسى اۋلەتتەن تارايتىن  اكيم شان-گيرەي (اكيم پاۆلوۆيچ شان-گيرەي) اتاقتى ميحايل لەرمونتوۆپەن نەمەرە بولىپ كەلەدى جانە اقىنمەن بىرگە وسكەن، ونىڭ العاشقى ءومىربايانىن جازۋشىلاردىڭ ءبىرى بولعان. زەرتتەۋشىلەردىڭ جازۋىنشا، سونىمەن بىرگە گ.سكوۆورودا اتاقتى ورىس ويشىلى ۆ.سولوۆەۆتىڭ شەشەسى جاعىنان ناعاشى اتاسى بولىپ كەلەدى. زەرتتەۋشىلەر ونىڭ فيلوسوفيالىق ەڭبەكتەرىنەن باسقا كولەمدى ادەبي شىعارمالارى بولعانىن ايتىپ، ونىڭ شىعارماشىلىعىن ەكى كەزەڭگە بولەدى. ءبىرىنشىسى ادەبي شىعارماشىلىعى كەزەڭى (1850-1860 جىلدار) بولسا، ەكىنشىسى ويشىلدىڭ فيلوسوفيالىق شىعارمالار جازعان ۋاقىتى، بۇل شامامەن 1870-1880 جىلدار. ول وتە دارىندى ادام بولعان، ولەڭ، مىسالدار جازۋىمەن قاتار ءان شىعارعان، مۋزىكالىق اسپاپتاردا ويناعان، سۋرەتتتە سالعان. ال فيلوسوفيا سالاسىندا ون ءتورت ديالوگ فورماسىندا شىعارما، بەس تراكتات جازىپ، تسيتسەروننىڭ، پلۋتارحتىڭ ەڭبەكتەرىن اۋدارادى. ول وزىنە الەكساندريا مەكتەبىن، ريم ويشىلدارى سەنەكا مەن مارك اۆرەليدى  ۇلگى تۇتقان. ونى ويشىلدىڭ ءوز ەڭبەكتەرىندە كوپتەگەن گرەك جانە ريم فيلوسوفتارىنا سىلتەمە جاساعانىنان بايقاۋعا بولادى. سكوۆورودا گرەك، ريم فيلوسوفياسىن وتە جاقسى بىلگەن، سوندىقتان ول اسىرەسە ەتيكالىق سۇراقتار توڭىرەگىندە  پيفاگورشىلدەر، كينيكتەر، كيرەنايكتەر، ستويكتەر، سكەپتيكتەر، ال ويشىلداردان اريستوتەل، پلاتون پيفاگور، ديوگەن، سوكرات، ەپيكۋر، پلۋتارح، سەنەكا ەڭبەكتەرىنە سۇيەنەدى. ول گرەك فيلوسوفياسىن جاقسى ءبىلدى، سونىڭ ىشىندە اسىرەسە سوكراتتى جاقىن ساناعان، سول سەبەپتەن بولار ونى ۋكراينا سوكراتى دەپ اتاعان ەكەن جانە ەجەلگى گرەك فيلوسوفىنىڭ ءومىر ءسۇرۋ داعدىسىن دا وزىنە ۇلگى ساناعان. ول دا سوكرات سياقتى ءوزىن ءوزى تانۋدى - ومىرلىك ماقسات ساناپ، كابينەتكە قامالىپ كىتاپ جازباي، حالىق اراسىندا ءومىر ءسۇرۋدى، اڭگىمە قۇرۋدى ارتىق ساناعان. سوكراتتىڭ ءوزىن ءوزى تانۋ يدەياسىن ول جان دۇنيەڭنىڭ،  جۇرەگىڭنىڭ تۇبىندەگى قۇدايدى تانۋ جولى دەپ تۇسىنگەن. اينالىپ كەلگەندە ونىڭ تۇسىنىگىندەگى باقىتتىڭ ءمانى دە وسى بولىپ شىعادى. سونىمەن قاتار ەپيكۋر فيلوسوفياسىن دا ۇناتقان. ونىڭ «جۇرەك قۋانىشى» دەگەن ءسوزى بار، بۇل ءسوز ىشكى باقىت دەپ اتاعان يدەياسىنان تۋىندايدى. بۇل ۇعىمنىڭ ماعىناسى قۋانۋ ادامنىڭ سىرتقى نارسەدەن الاتىن ءلاززاتىنان بولمايدى، ول ىشكى تىنىشتىق، ءوزى بولمىسىمەن ۇندەستىگى، ءوزى جۇرەگىن تىڭداۋ سياقتى  ادام كۇيىمەن بايلانىستى دەپ تۇسىنۋدە. ەندى سىرتقى دەپ وتىرعانى ابايداعى «مەنىكىمەن» ءبىر تەكتەس بولىپ كەلەتىن بايلىق، اتاق  سياقتى نارسەلەر بولسا كەرەكتى. وسى جەردە سكوۆورودانىڭ مىنانداي ويىن كەلتىرسەك بولادى، ونىڭ ايتۋىنشا باقىتقا جەتكىزەتىن نارسەنىڭ ءبارىن قۇداي وڭاي ەتىپ، ال بارلىق كۇردەلى نارسەنى كەرەكسىز قىلىپ جاساعان. سوندا ونىڭ وڭاي دەپ ساناعانى ادامنىڭ ءوزىن ءوزى تانۋى جولى ەكەن.

ايتا كەتۋ كەرەك، سول كەزدە قالىپتاسقان رەسمي ينتەللەكتۋالدىق، اكادەميالىق ورتا ونى كوپ جاقتىرماي، ەل كەزگەن ءدارۋىش فيلوسوف بەينەسىندە قابىلدايدى. سەبەبى، ونىڭ ءپرينتسيپتى تۇردە رۋحاني، مورالدىك ۇستانىمداردى جوعارى ۇستانۋى بيلىككە جاقىن نەمەسە رەسمي رۋحانيات وكىلدەرىنە ۇنامادى. بىراق وسىعان قاراپ ونى تەك ەسكى سلاۆيان ءتىلىن عانا يگەرگەن، ءدىني سيپاتتاعى ويشىل دەۋگە بولمايتىن ەدى. جوعارىدا ايتىلعان زەرتتەۋشى ا.ا.لەبەدەنكو ونىڭ سول كەزدەگى رەسەيدەگى لاتىن، گرەك، ەجەلگى ەۆرەي ءتىلىن، گۋمانيتارلىق عىلىم ءتىلى – نەمىس ءتىلىن جاقسى بىلگەن فيلوسوفتاردىڭ ءبىرى بولعانىن ايتادى. سوندىقتان ول شەتەلدىك عالىم، ويشىلداردى تۇپنۇسقادا وقىعان، بەس جىل بويى ەۋروپا ەلدەرىن ارالاپ، ۋنيۆەرسيتەتتەردە ءدارىس تىڭداعان ويشىل ەدى. ا.ا.لەبەدەنكو ونى حريستياندىق جۇرەك تۇسىنىگىنەن جۇرەك فيلوسوفياسىنا كەلگەن ويشىل دەپ ەسەپتەيدى.

زەرتتەۋشىلەردىڭ پايىمداۋىنشا، ونىڭ دۇنيەتانىمى پانتەيزمگە جاقىن كەلەدى. دۇنيەگە كوزقاراسىندا ول عالام  ءۇش الەمنەن تۇرادى دەپ ساناعان، ولار: ماكروكوسم، ميكروكوسم جانە سيمۆولدىق الەم. وسىنىڭ ءبىرىنشىسى – عالام، ەكىنشىسى – ادام بولسا ءۇشىنشىنىسى – الدىڭعى ەكى الەمدى بەينەلەۋشى بيبليا الەمى دەۋگە دە بولادى. بۇل جەردە ءبىز انتيكالىق فيلوسوفيانىڭ ىقپالىن انىق بايقايمىز. وسى الەمنىڭ اربىرەۋى ماتەريا مەن فورمادان كورىنەتىن الەم – جاراتىلعان الەمنەن جانە كورىنبەيتىن، قۇدايى الەمنەن تۇرادى. ءوزى ونى بىلاي دەپ انىقتايدى: «ۆيديمايا ناتۋرا نازىۆاەتسيا تۆار، ا نەۆيديمايا – بوگ». سكوۆورودا بۇل يدەيانىڭ پلاتوندا بار ەكەندىگىن ايتادى. ويشىلدىڭ ءوزى وسى ەكى ناتۋرا تۋرالى ءىلىمدى گرەكتەردەگى ماتەريا مەن فورما جايلى تانىمنان العانىن العا تارتادى. ادام بولمىسىنا قاتىستى ول بارلىق نارسەنىڭ، ءاربىر وي مەن فيلوسوفيانىڭ  باستالۋى  مەن ءتامامدالۋى بولىپ كەلەتىن ادام – فيزيكالىق بولماسا، ەمپيريكالىق ادام ەمەس، ىشكى، ماڭگى، اجالسىز جانە قۇدايى ادام دەگەن  وي تاستايدى. وسىلايشا، ول ادام ءوزىن ىشكى ادام رەتىندە رۋحاني تانۋعا كوتەرىلەدى دەپ سانايدى.

ادامنىڭ اقىرعى ءمانى كورىنەتىن، سەزىمدىك ناتۋرا ىشىنەن كورىنبەيتىن «ناتۋرانى»، قۇدايى باستاۋدى اڭعارا ءبىلۋ دەگەن يدەيا تاستايدى ويشىل. سوندىقتان كورىنەتىن، سەزىمدىك الەمگە بەرىلگەن پەندە الدامشى الەمنەن قۇدايى دۇنيەنى ايىرا الماي، ءوزىنىڭ قۇدايمەن بايلانىسىن جوعالتادى. وسىعان بايلانىستى ول «ەكى جۇرەك تۋرالى» كونتسەپتسياسىن جاساپ، سىرتقى جۇرەك، تاندىك جۇرەك جانە ىشكى جۇرەك جايلى ءىلىمىن بەرە وتىرىپ، وسى ىشكى جۇرەك ارقىلى قۇدايدى جانە ادام ءوزىن-ءوزى تاني الادى دەگەن تۇجىرىم جاسايدى. ادامدا ءتان مەن رۋح بار دەي وتىرىپ، ول ادام بولمىسىن «ىشكى» جانە «سىرتقى» دەپ ايىرادى. ونىڭ ويىنشا، «سىرتقى» ادام ولەدى، ال «ىشكى» ادام ماڭگى ءتىرى بولماق. ونىڭ وسى كوزقاراسى ابايدىڭ «مەن» مەن «مەنىكىنىڭ ايىرىلعانى جايلى ءىلىمىن ەسكە تۇسىرەدى.

وعان دەگەن رەسمي زيالى ورتانىڭ تەرىس كوزقاراسىنا قاراماستان زەرتتەۋشىلەر ونىڭ رەسەي فيلوسوفياسىنداعى ورنىن جوعارى باعالادى. مىسالى، اتاقتى ف.لوسەۆ وعان: «حYIII عاسىردىڭ  ەكىنشى جارتىسىندا ايتەۋىر سكوۆورادانىڭ پايدا بولعانى ءۇشىن تاعدىرعا ريزا بولۋىمىز كەرەك. البەتتە، ونىڭ ماڭىزىن كانت پەن سپينوزامەن سالىستىرۋعا دا كەلمەس، بىراق ءبىز ءۇشىن ول رۋستاعى تۇڭعىش ءتولتۋما فيلوسوف رەتىندە قىمبات» - دەپ، باعا بەرەدى (لوسەۆ، 1991:6]. ا.ا.تاحو-گوديدىڭ ايتۋىنشا, ا.ف.لوسەۆ ءوزىنىڭ گيمنازيالىق شىعارماسىندا وعان وسىنداي باعا بەرسە، كەيىن گەرمانيادا شىققان «Die russische Philosophie» ماقالاسىندا گ.سكوۆورادانىڭ فيلوسوفيالىق ويىن بىلايشا سيپاتتايدى:«انتروپولوگيزم» (جۇرەك تۋرالى ءىلىم), «ميستيكالىق سيمۆوليزم» («ءۇش الەم جايلى» ءىلىم) جانە الەمنىڭ كورىنەتىن جانە كورىنبەيتىن ەكى ءمانى جايلى تۇسىنىگى (لوسەۆ، 6].  ا.لوسەۆتىڭ بۇل ماقالاسى گ.سكوۆورادانى شەتەلگە العاش تانىستىرعان جانە ويشىلدىڭ دۇنيەتانىمىنا العاشقى عىلىمي فيلوسوفيالىق باعا بەرىلگەن ەڭبەك دەپ ساناۋعا بولادى.

ونىڭ ەڭبەكتەرىن جاقسى بىلگەن جانە جوعارى باعالاعان ا.ف.لوسەۆ ونىڭ ءوزى، ءىلىمى جايلى  بىلاي دەيدى:«بۇل ورىس توپىراعىنداعى ناعىز سوكرات ەدى جانە گرەك سوكراتىنان بىردە كەم قالماي، ءوز ءومىرىنىڭ ماقساتىن ادامنىڭ رۋحاني تۋىنان  جانە ونى  فيلوسوفياعا باعىشتاۋدان كوردى. سكوۆورادا فيلوسوفياسىنىڭ  نەگىزگى يدەياسى – انتروپولوگيزم. تانىم تەك قانا ادام ارقىلى مۇمكىن بولادى. ادام – بۇل ميكروكوسم. جالعىز  اقيقات ءومىر – ادام جۇرەگى – وسى تانىمنىڭ قۇرالى (لوسەۆ،217]. فيلوسوفيا عىلىمىنىڭ بىلگىرى ا.ف.لوسەۆتىڭ وسى سوزدەرىنە سۇيەنسەك، گ.سكوۆورادانىڭ گنوسەولوگياسى انتروپولوگياعا ۇلاسىپ، ال تانىمنىڭ نەگىزى جۇرەك بولىپ شىعادى. «جۇرەكتىڭ تانىمدىق قىزمەت»ى دەگەن اباي فيلوسوفياسىنداعى ماڭىزدى ۇستانىمنىڭ ءبىرى ەكەنىن بىلەمىز، دەمەك بۇل جاعىنان دا ەكى ويشىلدىڭ ورتاسىنداعى وي ساباقتاستىعىن جوققا شىعارۋعا بولمايدى.

وسى ورىس فيلوسوفيالىق داستۇرىندەگى جۇرەك  فيلوسوفياسىنىڭ ەرەكشەلىگى، ونىڭ رۋحاني-تاريحي قاينار كوزدەرى قانداي دەگەنگە زەرتتەۋشى ا.ا.لەبەدەنكو  ءوز تۇجىرىمدارىن بەرەدى. بىرىنشىدەن، باتىستىق راتسيونالدىق-لوگيكالىق تەوريادان ايىرماشىلىعى ورىس ويىندا ول ادامنىڭ جان-سەزىم، رۋحاني قاسيەتتەرىمەن كوبىرەك بايلانىستى قابىلدانادى. ەكىنشىدەن، پلاتونيزمنەن، ەرتەحريستياندىق  وي داستۇرىنەن، ورىس يسيحيزمىنەن تامىر  الاتىن ورىس فيلوسوفياسىنا قۇدايى لوگوس يدەياسىنان تارايتىن جۇرەك فيلوسوفياسى  جاقىن دەپ  سانالادى. ونىڭ ءمانى مىنادا، جۇرەك تۇپكىرىندە جاتقان لوگوس ءدانى ادام بولمىسىن قۇدايلاندىرۋ ءۇشىن تارالىپ، سەزىلىپ، تانىلۋى قاجەت. ول گ.سكوۆورودانىڭ جۇرەك تۋرالى ءىلىمىن بىلاي تۇجىرىمدايدى: «ويشىل-ءپىراداردىڭ  جۇرەك جايلى فيلوسوفيالىق ءىلىمى ونىڭ تولىعىمەن ادامعا جانە ونىڭ رۋحاني-يماندىلىق قايتا  تۇلەۋىنە ارنالعان  فيلوسوفيالىق  شىعارماشىلىعىنىڭ شىڭى بولىپ تابىلادى» (لەبەدەنكو،5]. ەگەر  گ.سكوۆورودانىڭ انتروپولوگياسىنىڭ ءبىر قاعيداتى: «وزىڭنەن ادامدى تاپ! (لەبەدەنكو)  بولسا، وندا ەكى ويشىلدىڭ وي ساباقتاستىعىنىڭ دالەلى، كورىنىسى رەتىندە ابايدىڭ «ادام بول»، «تولىق ادام» يدەياسىن ەسكە سالۋعا بولادى.

ەندى گ.سكوۆورودانىڭ وسى قارالىپ وتىرعان ماسەلە بويىنشا وي-تۇجىرىمدارىنا كەلسەك، ەڭ بىرىنشىدەن، ول  فيلوسوفيانى: «فيلوسوفيا دەگەنىمىز – دانالىققا قۇشتارلىق، ول ءبارىن ءبىزدىڭ رۋحىمىزعا – ءومىر، جۇرەگىمىزگە – ىزگىلىك، ويىمىزعا – نۇر بەرۋگە باعىتتايدى» -دەپ انىقتايدى (سكوۆورودا، 2003).  دەمەك، فيلوسوفيانى راتسيونالدىق وي ىزدەنىسى عانا ەمەس، دۇنيە قابىلداۋ، ەتيكالىق قاتىناس اياسىندا كوبىرەك قاراستىرادى جانە فيلوسوفيا جۇرەكتى ىزگىلەندىرۋگە قىزمەت ەتەدى دەپ سانايدى. گ.سكوۆورودانىڭ فيلوسوفيالىق دۇنيەتانىمى قالىپتاسۋىنا ۇلكەن ىقپال ەتكەن رۋحاني باستاۋلار – پراۆوسلاۆيالىق ءدىني تانىم جانە انتيكالىق فيلوسوفيا داستۇرىندەگى ىزگىلىكە ۇمتىلىس قاعيداسى مەن پلاتوننىڭ يدەياسى بولدى.

سكوۆورودا ءوزىنىڭ جۇرەك تۋرالى ىلىمىندە سوناۋ بيبيليادان كەلە جاتقان «جۇرەك تۋرالى» تۇسىنىكتەرگە سۇيەنەدى. ادامنىڭ قانداي بولۋى ونىڭ جۇرەگىنە بايلانىستى، كىمدە بارلىق نارسەنى باستاۋى جۇرەك بولسا، سول عانا ناعىز ادام دەگەن كوزقاراس ونىڭ جۇرەك ءىلىمىنىڭ ىرگەتاسى دەۋگە بولادى. ادامنىڭ بارلىق مۇشەسىنىڭ ءمانى جۇرەكتە دەپ، ءتىپتى فيزيولوگيالىق تۇرعىدان دا ول بارلىق ادام ورگانىن جۇرەككە تىرەيدى. توپىراق ءتان (تەلو زەمليانوە) جانە رۋحاني، قۇپيا،  سىرلى، ماڭگىلىك ءتان بار دەپ ايىرا كەلە، سوعان بايلانىستى «ەكى جۇرەك» بارلىعىن ايتادى. وسى – رۋحاني جۇرەك – ءتۇپسىز، ءبارىن سىيعىزادى، بىراق ونى ەشنارسە وزىنە سىيعىزا المايدى. ول جۇرەك جايلى مىنانداي انىقتامالار تۇزەدى: جۇرەك دەگەنىمىز – جان، جان دەگەن – وي، ال وي دەگەنىمىز – ءبىزدىڭ قان تامىرىمىزدىڭ ءتۇبىرى، تۇقىمى، ءدانى. تازا رۋحاني، اسكەتتىك جولعا تۇسكەن ادام رەتىندە جانە ءوزىنىڭ تىكە مىنەزىنە بايلانىستى، ماتەريالدىق نارسەدەن قاشىق تۇلعا  رەتىندە  سكوۆورودا قوعامدىق ورتاعا سىيىسا المادى. ول ءاربىر ادامنىڭ بويىندا «قۇداي پاتشالىعى» مەن «زۇلىمدىق پاتشالىعى» بار جانە وسى ەكى پاتشالىق ماڭگىلىك كۇرەس تۋعىزادى دەپ ساناعان. وسى «زۇلىمدىق پاتشالىعى» دەگەن ۇعىمدى ول ادامدى ۋىسىنان شىعارمايتىن، ماتەريالدىق كۇشتەرگە، ماتەريالدىق دۇنيە الەمىنە تەڭەيدى. ادامنىڭ ول الەمنەن قۇتىلۋىنىڭ قيىندىعىن، ازاپتىعىن العا تارتادى. بارىنشا قارسى تۇرۋعا تىرىسقانىمەن ءوزىنىڭ السىزدىگىن بىلاي بىلدىرگەن ەكەن:«و، وتچە موي! ترۋدنو ۆىرۆات سەردتسە يز كلەيكوي ستيحينوستي ميرا!». ويشىل وسىنىڭ ءبارىن «قۇداي پاتشالىعى» مەن «زۇلىمدىق پاتشالىعى» ءدۋاليزمى اراسىنداعى بىتىسپەيتىن تارتىس تۇرعىسىندا قارادى.

گريگوري سكوۆورودا «ىشكى ادامدا» ەكى جۇرەك بار دەگەن يدەياعا سۇيەنەدى. بىرى–تاندىك، اجالدى جۇرەك («ميرسكوە» نەمەسە «پەپەلنوە سەردتسە») بولسا، ەكىنشىسى رۋحاني، ماڭگى جۇرەك. ادامدى جاراتقانمەن قاۋىشتىراتىن دا وسى ەكى جۇرەكتىڭ توعىسۋى دەگەن تۇجىرىم جاسايدى فيلوسوف. ءار ادامدا ەكى جۇرەك بار دەيدى ول: اجالدى جانە ماڭگى، دورەكى جانە نازىك. ونىڭ ويىنشا بيبليانىڭ ءوزى ادام جۇرەگىن قالاي ىزگىلەندىرۋگە ۇيرەتەدى. جۇرەكتىڭ وسىنداي ەكىۇدايلىعىنىڭ (دۋالنوست) تەرەڭىنە بويلاعان جانە جۇرەكتەن قۇدايدىڭ انىق يدەياسىن كورۋگە ۇمتىلعان ادام قۇداي  سوزىنىڭ بۇكىل كۇشىن سەزىنە الادى دەگەن وي ايتادى ول. ەگەر جۇرەكتەن اقيقات پەن اقىل رۋحى كەتكەن كەزدە ونىڭ بويىن جاماندىق جاۋلاپ الادى دەگەن ءتۇيىن جاسايدى، دەمەك جۇرەكتى دە ۇنەمى جاقسىلىققا باۋلۋ قاجەت. سالىستىرما تۇرىندە ابايداعى «كىرلەگەن جۇرەك ءوزى ءىشىن، تۇرا الماس استە جۋىنباي» دەگەن تىركەستەردى الساق تا، جۇرەكتى تازالاۋ دەگەن ويدىڭ ورتاقتىعىن كورەمىز.

ول «توپىراق ءتان» مەن رۋحاني ءتان» دەگەندى ايىرادى. وسى رۋحاني ءتاننىڭ نەگىزى – جۇرەك. وسى رۋحاني جۇرەك ادامداعى ەڭ تەرەڭ، ەڭ سىرلى بۇكىل ادام دەنەسىنىڭ توعىسقان جەرى. ادام دەنە مۇشەسىنىڭ بارلىعىنىڭ ءمانى سول جۇرەكتەن تارالادى. ادام ەسكى جۇرەكتەن ارىلسا جاڭا جۇرەك ونى جاڭا ادامعا اينالدىرادى. ول ءۇشىن قاتىپ، سىرەسكەن جۇرەكتەن ارىلۋ كەرەك.

وسىلايشا، ول  جۇرەكتى ادام رۋحىنىڭ، بولمىسىنىڭ نەگىزى ەتىپ الادى.  دەمەك، ادامنىڭ بۇكىل ءبىتىم بولمىسى جۇرەگى ارقىلى انىقتالادى ەكەن. جۇرەك-ادامنىڭ رۋحاني ءومىرىنىڭ ءارى ورتاسى جانە ءبۇتىن باستاۋى رەتىندە  تانىلادى.  جۇرەكتىڭ وسى قاسيەتىن، تەرەڭدىگىن ول بىلايشى سۋرەتتەيدى: «و جۇرەك، بۇكىل سۋدىڭ  تۇپسىزدىگى مەن كوكتىڭ شەكسىزدىگى! سەن قانداي تەرەڭسىڭ! ءبارىن قۇشا الاسىڭ (سكوۆورادا، 1973). وسى جەردە جوعارىدا ءبىز كەلتىرگەن ابايدىڭ جۇرەكتىڭ «ءتۇبى» تۋالى   سوزدەرىمەن سايكەستىكتى انىق بايقايمىز. ونىڭ جۇرەك تۋرالى فيلوسوفيالىق  ءىلىمىنىڭ ءتۇيىنى - جۇرەكتى ىزگىلىككە ۇيرەتۋ. گ.سكوۆورادانىڭ قولدانعان تاعى ءبىر ۇعىمى- «ىزگى جۇرەك» (بلاگوە سەردتسە) ۇعىمى پەداگوگيكالىق سيپاتقا يە بولىپ كەلەدى. دەمەك ونىڭ، «جۇرەك» كاتەگورياسى تەك ءدىني-فيلوسوفيالىق قانا ەمەس، پەداگوگيكالىق سيپاتقا دا يە ەكەن.

جالپى فيلوسوف جۇرەكتى جاتتىقتىرۋ (ۋپراجنەنيە) تۋرالى كوپ ايتادى. ەگەر ونى ۇيرەتپەسەڭ ول دا جاماندىق جولىنا ءتۇسىپ كەتۋى مۇمكىن. سوندىقتان ادام جۇرەگى ءوز وزىنەن قۇدايى سۇلۋلىق پەن اقيقاتتى تابۋعا اكەلۋى كەرەك. بۇل ءوزىن ءوزى تانۋ جولى بولىپ شىعادى، وسى جولدا ادام جۇرەك تازالىعىنان ناعىز قۇدايى ەركىندىككە يە بولادى. ادام ءوزىن بۇكىل الەمنىڭ  بولشەگى رەتىندە رۋحاني ءمانىن جۇرەك ارقىلى تابادى، سوندا  عانا ونىڭ  ءوزى دە ونىڭ ارەكەتى دە  جۇرەكتەن شىققان بولادى. ول جۇرەك، وي، جان ۇشەۋى ءبىر نارسە دەگەن ويدى ۇستانادى. سوندىقتان ول ىشكى جان دۇنيەنى جوعارى قويادى جانە بارلىق سىرتقى نارسە تەك قانا ماسكا دەگەن وي تۇيەدى. وسى اسپەكتىدە   گ.سكوۆورادا «تازا ار، «تازا جۇرەك» سياقتى ەتيكالىق سيپاتتاعى ۇعىمداردى قولدانادى. ونىڭ «ناركيس» دەپ اتالاتىن شىعارماسىندا ءوزىن ءوزى تانۋ، تانۋ بولعاندا سىرتقى سيپاتىن ەمەس، ىشكى ءمانىن، وزەگىن تانىپ ءبىلۋ دەگەن ويدى گرەكتىڭ اتاقتى نارتسيسس ءميفى ارقىلى بەرەدى. بەلگىلى ميفتەگى وزىنە عاشىق بولۋ سارىنىن  گ.سكوۆورادا ادام سىرتقى بەينە ەمەس، ىشكى جان دۇنيەسىنە ءۇڭىلۋ كەرەك دەگەن وي تۇرعىسىنان تالدايدى. وسى ماقالادا جۇرەك، ونىڭ تانىمدىق ءمانى جايلى وي تولعايدى. «ادام بەينەسىنە قارايدى، قۇداي جۇرەگىنە قارايدى». «و جۇرەك، بۇكىل سۋدىڭ  تۇپسىزدىگى مەن كوكتىڭ شەكسىزدىگى؟... سەن قانداي تەرەڭسىڭ! ءبارىن قۇشا الاسىڭ ءارى ساقتايسىڭ، ال سەنى ەشكىم سىيعىزا المايدى». «كىم نەگە عاشىق بولسا، سوعان اينالادى». «ءبارى دە وزىندە  كىمنىڭ جۇرەگى بولسا، ءوزى دە سول بولادى». «اركىم جۇرەگىمەن قايدا بولسا، ءوزى دە سوندا بولادى». «تۇرىنە قاراپ باعالاما، جۇرەگىمەن باعالا» (سكوۆورادا، 2003:8]. وسىنداي افوريزمدىك سوزدەرىنەن جۇرەكتىڭ رۋحاني ءرولىن، ءمانىن، ونتولوگيالىق سيپاتىن كورەمىز. وسى جەردە ونىڭ سۋ بەتىنەن ءوزىن كورگەن نارتسيسس بەينەسىن اباي قولدانعان اينا سيمۆوليكاسىمەن سالىستىرىپ كورۋگە دە بولادى. سەبەبى، سكوۆورادا ءوزى ايتقان «ىشكى ادامداعى» رۋحاني، قۇدايلىق باستاۋدى كورۋدىڭ سيمۆوليكاسى تۇرىندە اينانى ايتىپ وتىر. سۋ وسى كونتەكستە اينا مەتافوراسى. بۇل جەردە ول اينا رەتىندە سۋدى الادى، نارتسيسس ول سۋدان تەك سىرتقى بەينەسىن كوردى، ال شىنىندا ادام ىشكى جان دۇنيەنىڭ سۋىنا ءۇڭىلۋى كەرەك ەدى، سوندا ول ىشكى ادامنان قۇداي بەينەسىن كورە الادى دەگەن ويدى تۇيىندەيمىز. ويشىلدىڭ شىعارماشىلىعىنا ءتان تانىمدىق امالدىڭ ءبىرى ءارتۇرلى سيمۆولاردى ورىندى، تەرەڭ ماعىنالى، مەتافورالىق جۇك ارقالاعان ۇعىم رەتىندە قولدانۋى بولدى. ونىڭ سونداي ءجيى قولدانعان سيمۆولىنىڭ ءبىرى – فونتان بەينەسى ەكەن. بۇل سيمۆولدا ول قۇدايدى فونتانمەن تەڭەستىرەدى، ياعني، قۇدايدىڭ ادامعا دەگەن راحىمى فونتان سياقتى توگىلىپ تۇرادى، سوندىقتان ول بارلىق ادامعا ورتاق. بىراق ادامدار ىدىس رەتىندە قاراساق ءار ءتۇرلى كولەمگە يە بولىپ كەلەدى. بىراق سۋ، ياعني قۇدايدىڭ راحىمى كىشكەنە ىدىستى دا، ۇلكەن ىدىستى دا تولتىرادى. مىنە،ونىڭ ويىنشا بۇل بارىنە تەڭ ەمەس تەڭدىك («نەراۆنوە ۆسەم راۆەنستۆو»)  دەپ اتالادى. سەبەبى ءار ادام وزىنە كەرەگىن الادى. دەمەك، تەڭدىك ءمانى بارىندە بىردەي بولۋ ەمەس، اركىمدە قالاعانشا بولعانى. بۇل وبرازدىڭ مانىندە تەرەڭ فيلوسوفيالىق وي جانە تالاستى الەۋمەتتىك سۇراق بار. قوعامدا تەڭدىك، بىردەي مۇمكىندىك ماسەلەسى قاشاندا بولعان، وعان ءارتۇرلى جاۋاپتار، كەشەگى سوتسياليزم يدەياسى مەن پراكتيكاسى سياقتى الەۋمەتتىك-ساياسي ەكسپەريمەنتتەر دە بولدى. وسى ءبىر قايشىلىقتى سۇراققا كەزىندە گريگوري سكوۆورودا دا ءوزىنىڭ دۇنيەتانىمى اياسىندا جاۋاپ ىزدەگەنىن كورەمىز. وسى جەردە ونىڭ قولدانعان تاعى ءبىر ۇعىمىنا نازار اۋدارساق، ول –«سرودنوست» دەگەن ءسوز. بۇل ءسوز تابيعات، جاراتىلىسى دەگەنگە سايادى. سوندىقتان ادامنىڭ ەڭبەگى، جۇمىسى اركىمنىڭ تابيعاتىنا ساي كەلۋى كەرەك دەگەن وي تۋىندايدى. ونى ول «سرودنىي ترۋد» دەپ اتايدى. ونداي جۇمىس ادامعا باقىت سىيلاپ، قۇداي جولىنا اكەلۋى كەرەك. بۇل جۇمىستىڭ پايدا تابۋعا ارنالعان نەمەسە زورلىقتى ەڭبەكتەن ايىرماشىلىعى وسىندا. شاماسى، بەلگىلى ءبىر ورىنعا بايلانىپ، ءوزى قالامايتىن جۇمىستارعا بارماعان ويشىلدىڭ قاراجاتسىز، كەدەيلىك كۇيىندەگى بىراق  ۇنەمى رۋحاني ىزدەنىستەگى تىرلىگىن وسى يدەيانى ومىرلىك كرەدو رەتىندە العان ۇستانىمىنان دەۋگە بولادى. ال ادام ءوزىنىڭ وسىنداي ەڭبەككە بەيىمدىلىن انىقتاۋ ءۇشىن جۇرەك ايناسىنا ءۇڭىلىپ، ءوزىن ءوزى تانۋعا ۇمتىلۋى قاجەت.

جۇرەك رۋحاني سۋبستانتسيا رەتىندە بولمىستىڭ نەگىزى، ءومىردىڭ باستاۋى بولىپ ادام شىعارماشىلىعىنىڭ قاينار كوزى بولىپ تابىلادى. ءبىر قىزىعى ول جۇرەكتى تەك جەكە ادامعا عانا ەمەس بۇكىل ادامزات تۇقىمىنا جانە بۇكىل الەمگە دە ءتان نارسە دەپ ايتادى. ءار نارسەگە ءتان بارلىق جەكە جۇرەكتەر الەمدىك ءبىر جۇرەككە بارىپ توعىسادى. وسىدان بايقايتىنىمىز،  وسىلايشا ول جۇرەك تۋرالى ۋنيۆەرسالدىق عىلىم جاساعىسى كەلگەن ەكەن.

گ.سكوۆورادانىڭ «جۇرەك» ۇعىمى ونىڭ انتروپولوگياسىنىڭ نەگىزى بولىپ كەلەتىن «ۆنۋترەننىي چەلوۆەك» («ىشكى ادام» الدە «جان دۇنيەلىك ادام») ۇعىمىنا سۇيەنەدى، ونداي ادام جۇرەك پەن اقىلدىڭ تۇتاستىعىنان تۇرادى ەكەن. وسىلايشا ەمپيريكالىق ادام مەن ىشكى ادامنىڭ ءمانى اشىلادى. ال ءوزىن-ءوزى تانۋ ناتيجەسىندە ادام جۇرەگىن دۇنيەلىك نارسەلەردەن تازارتادى. ەڭ باستىسى ءوزىن-ءوزى تانۋ بارىسىندا جۇرەك تازالىعى ارقىلى قۇدايى ەركىندىككە جەتۋ دەگەن ماقسات قويىلادى. وسىنىڭ ءبارى گ.س.سكوۆورودانىڭ مورالدىق اعارتۋشىلىعىمەن بايلانىستى بولىپ كەلەدى جانە ەستەتيكالىق ۇستانىمدارمەن ۇلاسادى. «سۇلۋلىقتى كورمەي، جۇرەك سۇيمەيدى!» - دەيدى ول. ەگەر ادام جۇرەگى وزىنەن قۇدايى سۇلۋلىق پەن اقيقاتتى تابا السا ماحابباتتىڭ دا قاسيەت قادىرى ارتپاق. گ.س.سكوۆورودانىڭ جۇرەك فيلوسوفياسىنىڭ ءمانى-ماعىناسى دا جۇرەكتى ىزگىلىككە ۇيرەتۋگە باعىشتالعان ەتيكالىق ۇستانىم بولىپ شىعادى. ونىڭ ءوزىنىڭ جەكە ءومىرىن سارالاپ قاراساق بۇكىل ومىرماندىك ىزدەنىسىنىڭ، تانىم، سەنىم مۇدەسىنىڭ  وسى ماقساتقا بايلانعانىن شامالايمىز. جوعارىدا ايتىلعان زەرتتەۋشى ا.ا.لەبەدەنكو ءوز ەڭبەگىندە گ.س.سكوۆورودانىڭ فيلوسوفيالىق  ءىلىمىنىڭ مازمۇندىق ءمانى تۇرعىسىنان اعارتۋشىلىق سيپاتقا يە ەكەندىگىن ايتا كەلىپ، بىراق ول لومونوسوۆ سياقتى عىلىمي اعارتۋشىلىق ەمەس، يماندىلىقتىڭ اعارتۋشىلىعى ەكەنىن باسا ايتادى.

ەل ىشىندە مۇعالىمدىك قىزمەت اتقارعان گ.سكوۆورودا «ىشكى ادامدى» تاربيەلەۋ ءۇشىن «جۇرەكتى باۋلۋ» ءادىسىن باسشىلىققا العان دەيدى. ونىڭ ويىنشا  جۇرەكتە ۇنەمى جەتىلۋى كەرەك، جۇرەكتەن قاسيەت، اقيقات پەن رۋح كەتكەن كەزدە ول جاماندىق جولىنا تۇسەدى. ول حريستيان دىنىندەگى جۇرەك ءىلىمىن فيلوسوفيالىق انتروپولوگيا اياسىندا قاراستىرادى. جۇرەك ادام مەن الەمدى وزگەرتە الاتىن كۇشكە يە فەنومەن رەتىندە بەرىلەدى. بارلىق الەم مەن ادامنىڭ ءمان ماعىنالىق تۇيىسەتىن جەرى جۇرەك دەگەن ۇستانىم تۋادى. اينالىپ كەلگەندە، ادام دەگەنىمىز – «جۇرەك» دەگەن انتروپولوگيالىق تۇجىرىم جاسالادى. قورىتا كەلگەندە، گ.س.سكوۆورودانىڭ جۇرەك فيلوسوفياسىندا بۇل ۇعىم ءدىني، ەتيكالىق، گنوسەولوگيالىق، ەستەتيكالىق، اكسيولوگيالىق، ەڭبەك ەتيكاسى سيپاتىندا قارالىپ، ۋنيۆەرسالدىق فيلوسوفيالىق كاتەگوريا دەڭگەيىندە كورىنىس بەرەدى.

وسى جەردەن بىردەن كوزگە تۇسەتىنى، گ.سكوۆورودانىڭ ءبىتىم-بولمىسىنىڭ، ءدىني، تانىمدىق ۇستانىمدارىنىڭ سوپىلىق اسكەتيزمگە جاقىن كەلەتىندىگى. ورىس ءدىني فيلوسوفياسىندا گ.سكوۆورودا ءدىني-ميستيكالىق، تازا رۋحاني باعىت ۇستاعان ويشىل رەتىندە بەلگىلى. ول تۋرالى جازعانداردىڭ ءبارى وسىلاي دەيدى. مىنە، وسى جەردە گ.سكوۆورودا مەن اباي اراسىنداعى رۋحاني ساباقتاستىقتى بايقاۋعا بولادى. ەندى ەكى ويشىلدى توعىستىراتىن وي، يدەيا ورىستەرى قانداي دەگەن سۇراققا كەلەر بولساق، مەنىڭ ويىمشا بۇل جەردە مۇسىلمان ميستيكاسى سۋفيزم مەن حريستياندىق پراۆوسلاۆيالىق  ميستيكالىق ۇستانىم - يسيحازم ىقپالىن جوققا شىعارۋعا بولمايدى. سۋفيزم –يسلام دىنىندەگى ميستيكالىق، اسكەتتىك باعىت بولسا، يسيحازم –ودان بۇرىنىراق پايدا بولعان حريستياندىق ميستيكالىق، اسكەتتىك ءىلىم. يسيحازم – كوبىنە ۆيزانتيا ءدىني مادەنيەتىمەن تىعىز بايلانىستى قۇبىلىس بولىپ سانالادى (يسيحازم). ەكەۋى دە ادامنىڭ ىشكى جان دۇنيەسى مەن قۇدايدى جۇرەكپەن قابىلداۋعا سۇيەندى، جۇرەك تازالىعى ارقىلى كۇناھارلىقپەن كۇرەسۋ جولىن ۇستاندى. ەكەۋى دە وزدەرىنە ءتان مەديتاتسيا مەن جاتتىعۋلار پراكتيكاسىن قولداندى جانە جاننىڭ اجىراماس بولشەگى بولاتىن اقىل مەن جۇرەك قۇدايعا باعىنىشتى بولۋى كەرەك دەگەن جولدى ۇستاندى.

ەندى ولاردىڭ ءوزارا بايلانىسى جونىندەگى پىكىرىمىزدى دايەكتەيتىن  كەيبىر زەرتتەۋ پايىمدارعا زەر سالساق. مىسالى، يسيحازم جونىندەگى انىقتامادا ولاردىڭ اراسىنداعى ءوزارا ىقپالداستىق تۋرالى ايتىلادى. «تەك قانا   ءجالالاددين رۋمي ءىلىمى عانا ەمەس، زىكىر، ساما جانە تاريقاتتاردىڭ باسقا دا عۇرىپتارىن تۇركيا مەن كاۆكاز جەرلەرىنىڭ ارياندىق جانە پراۆوسلاۆيالىق وتكەنىمەن بايلانىستى  دەپ قاراۋعا بولادى، شاماسى، شىعىس اكەيلەرى دامىتقان كۋمرانيتتەردەن، ەسسەيلەردەن مۇراعا قالعان يسيحاستىق داستۇرلەردى كەيىن  كىشى ازيا مەن كاۆكاز تاريقاتتارى وزدەرىنشە تاپسىرلەگەن. يسيحازمنىڭ قۇلشىلىق پراكتيكاسىنىڭ تىكەلەي انالوگياسى بولىپ ھافي زىكىر سانالادى». بۇل پىكىردەن ايقىن كورىنىپ تۇرعانداي ءبىر تاريحي گەوگرافيالىق كەڭىستىكتە پايدا بولعان ەكى ءدىني ءىلىم جانە ءدىني پراكتيكا ءبىر-بىرىنە ىقپال ەتكەن دەگەن وي تاستالادى (يسيحازم).  ياعني، يسيحازم مەن سوپىلىق پراكتيكانى ءبىر-بىرىنە جاقىنداتادى.

تاعى ءبىر جەردە ولاردىڭ ەۆرەي ءدىني ميستيكالىق ءىلىمى-كاببالاعا ىقپالى تۋرالى ايتىلادى. جازبانىڭ ءوزى «سۋفيزم مەن يسيحازم-ەكستاتيكالىق كاببالانىڭ قاينار كوزى» دەپ  اتالىپ، وندا 1250-60 جىلدارى يسپانيادا  دامىعان ەكستاتيكالىق كاببالانىڭ مۇسىلمان ميستيكاسى-سۋفيزم مەن ۆيزانتيا ميستيكاسى - يسيحازم ىقپالىمەن قالىپتاسۋى مۇمكىن دەگەن پىكىر ايتىلادى (سۋفيزم ي يسيحازم). جالپى وسى جەردە ايتا كەتكەن ءجون، گ.سكوۆورودانىڭ دۇنيەتانىمىن جالپى شىعىسپەن، سونىڭ ىشىندە جەكەلەگەن مۇسىلمان ويشىلدارىمەن سالىستىرا قاراعان زەرتتەۋلەر دە بار. مىسالى، ونىڭ كوزقاراسىن اتاقتى مۇسىلمان ويشىلى ءال-عازاليمەن، تۇرىك ويشىلى باديۋززامان سايد نۋرسيمەن سالىستىرا قاراعان ماقالالاردى ۋكرايندىق يسلامعا ارنالعان سايتتاردان كورۋگە بولادى. سايد نۋرسي دا اقىلمەن قاتار جۇرەكتىڭ تانىمدىق سيپاتىنا باسىم نازار اۋدارعان ويشىلدىڭ ءبىرى ەدى (كراليۋك).

وسى جەردە ۋكراين زەرتتەۋشىسى سولوميا ۆيۆچاردىڭ ءال-عازالي مەن گ.سكوۆورودانىڭ كوزقاراستارىن سالىستىرا زەرتتەگەن ماقالاسىنا توقتالا كەتسەك،  ماقالا اۆتورى ەكى ويشىلدىڭ كوزقاراسىن سالىستىرا وتىرىپ، ولاردىڭ جۇرەك تۋرالى ىلىمىنە دە توقتالادى. اۆتور ەكى ويشىلدىڭ دا جۇرەكتىڭ ەكى دەڭگەيى بار ەكەندىگىن تۇجىرىمداعانىن ايتىپ كەتەدى. ونىڭ ءبىرىنشىسى-اشىق، باسقاعا كورىنەتىن جۇرەك بولسا، ەكىنشىسى - رۋحاني، قۇداي سىيى رەتىندەگى جۇرەك. وسى جۇرەك ادامنىڭ رۋحاني ءمانى بولىپ تابىلىپ دەنە جۇرەگىمەن تۇتاستىق قۇرايدى.

ءوز ماقالاسىندا س.ۆيۆچار ەكى ويشىلدىڭ كوزقاراسىن سالىستىرا كەلىپ، ورتاق تانىمدىق ۇندەستىگى جايلى بىلاي دەيدى: «ونىڭ ءال عازاليداعى سياقتى –«قۇداي ءبىزدىڭ جۇرەگىمىزدە» ىلىمىندە جۇرەك قۇدايتانۋدىڭ مىندەتتى ەلەمەنتى بولىپ تابىلادى. جۇرەكتانىمدىق ءىلىم بويىنا جاراتۋشى بولمىسىن تانىپ-بىلۋگە جۇرەكتىڭ تۇتاس سيپاتى، دۇنيەمەن  بىرلىگى قاجەت. ەڭ ماڭىزدىسى، بۇل جەردە سول جۇرەك بىتكەننىڭ ءبارى – قۇداي بولمىسىندا تۇتاستىق تابۋى.  ءال-عازالي انىقتاپ كەتكەن ءداستۇردى جالعاستىرعانداي، گريگوري سكوۆورودا جۇرەكتى فيزيكالىق جانە رۋحاني دەپ بولەدى: «توپىراق جۇرەگى ءبىزدى ءارتۇرلى حارام جانۋارعا، مالعا جانە قۇسقا اينالدىرادى» (ۆيۆچار).

زەرتتەۋشى م.ياكۋبوۆيچ ءسۋفيزمنىڭ وڭتۇستىك ۋكراينادا، سونىڭ ىشىندە قىرىمدا كەڭ تاراعانىن ايتادى (ياكۋبوۆيچ). وسى جەردە اباي مەن ءال-عازالي اراسىنداعى دۇنيەتانىمدىق بايلانىسقا توقتالىپ وتسەك. اباي مەن ءال-عازالي اراسىنداعى رۋحاني بايلانىس، ءدىني تانىمدىق ساباقتاستىق ارعى جاعىندا شىعىستىق وركەنيەت قۇندىلىقتارى مەن سوپىلىق تانىم ارقىلى ورنەكتەلگەن تامىرى تەرەڭ رۋحاني جول ەكەنى كۇمانسىز. ءدىنتانۋشى عالىم جالعاس ساندىباەۆ ءوزىنىڭ  وسى سۇراققا ارنالعان «ءابۋ حاميد ءال-عازالي مەن ابايدىڭ ءدىني-ەتيكالىق فيلوسوفياسىنداعى «جۇرەك» ماسەلەسىنىڭ ساباقتاستىعى» دەپ اتالاتىن  ماقالاسىندا وسى ماسەلەنى ارنايى زەرتتەيدى. اۆتور ەكى عۇلامانىڭ دا يماندىلىق  پەن ادامگەرشىلىكتى ادام جۇرەگىنە جەتكىزۋدى ماقسات ەتكەنىن ايتادى.  ەكەۋى دە ەتيكالىق، گۋمانيستىك ۇستانىمدارىن جۇرەك ۇعىمىمەن ۇشتاستىرعان دەگەن تۇجىرىم جاسايدى زەرتتەۋشى. ج.ساندىباەۆ عازاليدىڭ «...جۇرەكتىڭ ورىنداۋى ءتيىس امالدارى: ءبىلىم الۋ، حيكمەت ۇيرەنۋ...اللانى زىكىر ەتىپ ءلاززات الۋ...»-دەگەن سوزدەرىن كەلتىرەدى (ج.ساندىباەۆ)14].  ج.ساندىباەۆ ءوزى زەرتتەپ وتىرعان ءال-عازالي ىلىمىندەگى «جۇرەك تۋرالى» ويدى پايىمداي كەلە، عازاليدىڭ جۇرەك بولمىسىن سەزىم مەن ەتيكانىڭ، مەيىرىمنىڭ  باستاۋى رەتىندە انىقتاعانىن ايتادى. سونىمەن قاتار جۇرەك ادامنىڭ ءوزىن تانۋ عىلىمى بولىپ تابىلادى ءارى ءدىني تاربيەنىڭ قىزمەتىن اتقارادى دەپ ەسەپتەيدى.

وسىلايشا، ءابۋ مۇحامماد ءال-عازالي (1058–1111), گريگوري سكوۆورودا (1722–1794), اباي قۇنانبايۇلى (1845–1904) اراسىنداعى عاسىرلاردان وتكەن، وركەنيەتتەردى جالعاستىرعان رۋحاني ۋاقىت پەن كەڭىستىكتەردى جاقىنداتقان تانىمدىق ۇعىمنىڭ وشپەس وزەگىن بايقايمىز. ۇشەۋىنە دە ورتاق جۇرەكتىڭ قۇداي تانىمدىق، ادامنىڭ ءوزىن-ءوزى تانىمدىق جانە ەتيكالىق قىزمەتىن ايقىن كورەمىز.

گ.سكوۆورودا انتيكالىق فيلوسوفيانىڭ ءداستۇرىن وزىنە جاقىن تارتىپ، ولارعا كوپ سۇيەنە وتىرىپ، سونىمەن قاتار شىعىس حريستياندىق ءدىني ديسكۋرستىڭ جالعاستىرۋشىسى بولدى. اباي دا شىعىستىڭ سوپىلىق داستۇرىمەن قوسا قولى جەتكەنشە انتيكالىق دانالىقپەن تانىس بولعانى بەلگىلى. بۇل جەردە  شىعىستىق وي ءداستۇرى مەن انتيكالىق دانالىق ەكەۋىنە دە ورتاق بولعانىن العا تارتۋعا بولادى.

وسى جەردە ايتا كەتۋ كەرەك، گ.سكوۆورادا قولدانعان ماڭىزدى سيمۆولدارىنىڭ ءبىرى – اينا. ونىڭ پايىمىنشا، ءتان دۇنيە الەمى – شىنايى رۋحاني الەم بەينەلەنەتىن اينا عانا. ەگەر قۇدايدى كورگىڭ كەلسە، ماتەرياعا ەمەس، ول بەينەلەيتىن قۇدايىلىققا قارا. ول ءۇشىن ادام اقىلى مەن سەنىمىن اينا رەتىندە قاراۋى قاجەت، سوندا ول ءوزى ىشكى دۇنيەسىندەگى شىنايى ادامدى كورە الادى. وسى جەردە ول جۇرەك تازالىعى مەن اينا تازالىعىن بىردەي قارايدى. ادامنىڭ جۇرەگى ءارتۇرلى بايلىق، قۇمارلىق سياقتى نارسەلەرمەن لاستالسا، ونداي ادام جۇرەك ايناسىنان اقيقاتتى كورە المايدى. وسىلايشا ول اينا مەن جۇرەك تازالىعىن مورالدىق-ەتيكالىق پروبلەمانىڭ اياسىندا تۇسىندىرەدى. ءتىپتى، ول بيبليانىڭ ءوزىن ادام قۇتقارۋ جولىن كورەتىن اينا وبرازىمەن تەڭەگەن ەكەن. ول حريستيان دىنىندەگى «اينا بەينەسىن» ادامنىڭ ءوزى-ءوزى تانۋى، اقيقات پەن قۇداي تانۋ قۇرالىنا اينالدىردى.

سۋفيزم ميستيتسيزمىندە  اينانى جاراتۋشى مەن  جاراتىلعاننىڭ ءوزارا قاتىناسىن بەينەلەۋشى قۇرال تۇرىندە قولداندى. الەمنىڭ ءوزى – اينا، ول اينادا جاراتۋشىنىڭ قاسيەتتەرى مەن اتاۋلارى بەينەلەنەدى. سكوۆورودا جۇرەك ايناسىن تازالاۋ جايلى ايتسا، سوپىلىق ءىلىم ادامنىڭ قۇداي بەينەسىمەن تۇتاسىپ كەتۋى جايلى  ايتادى. جۇرەكتى ميستيكالىق جولمەن تازالاۋ تۋرالى ۇستانىم سوپىلىق ىلىمدە ماڭىزدى ورىن الادى.

اباي «تولىق ادام» يدەياسىنا نەگىزدەي وتىرىپ، ادامنىڭ ءوز ايناسىن يماندىلىق تۇرعىسىنان تازالاۋىن باسا ايتادى. اباي مەن سكوۆورودا قولدانعان «اينا بەينەسىنىڭ» ءمانى ونى ۇنەمى تازالاۋ، سول ارقىلى اقيقاتقا جەتۋ مۇمكىندىگىنە يە بولۋ. گ.سكوۆورودا اينانى ءوزىن تانۋ قۇرالى ماعىناسىندا قولدانسا، يسيحازم اينانى ادامنىڭ بولمىسىن (تابيعاتىن) وزگەرتۋ قۇرالى دەپ سانادى. ۇزدىكسىز قۇلشىلىق ەتۋ ناتيجەسىندە تازالانعان ادام اقىلى قۇداي اقيقاتىن انىق بەينەلەيتىن ايناعا اينالادى. اينانى كومەسكىلەندىرەتىن ادامنىڭ كۇناسى مەن قۇمارلىعىنان ارىلۋ ارقىلى تازالانعان اينادا قۇدايدىڭ نۇرى انىق كورىنەتىن بولادى.

ەكى ءدىني اعىمدا جۇرەكتى تازا ۇستاۋ قاجەت دەپ  سانايدى. سەبەبى، ەكەۋىندە دە جۇرەك – رۋحاني تانىم كوزى. ال جۇرەك قۇدايى نۇردى انىق بەينەلەۋى ءۇشىن تازا بولۋى كەرەك. يسيحازمدەگى كاتارسيس تە، سوپلىقتاعى «تاسفيا» دا وسىنى ماقسات ەتەدى. ەكۋىندە دە ۇزدىكسىز قۇلشىلىق جۇرەككە جەتۋى كەرەك. سكوۆورودا ءاربىر جۇرەكتە قۇدايى باستاۋ بار دەگەنگە كەلەتىن تۇجىرىمىندا سوپىلىق ىلىمگە جاقىن كەلەدى.

وسى يسيحازمدەگى «جۇرەكتى ساقتاۋ» ۇعىمى اقىلدىڭ وعان تەرىس پيعىلدى ويدىڭ كىرۋىنەن جۇرەكتى كۇزەتۋى ماعىناسىندا قولدانىلادى. وسى ويدى گريگوري سكوۆورودا ىشكى جان دۇنيەنىڭ تىنىشتىعىن سىرتقى الەمنەن قورعاۋ ماعىناسىندا ۇستانىپ، ادامنىڭ ىشكى الەمىنە سىرتقى ماتەريالدىق دۇنيەنىڭ بويلاۋىنا كەدەرگى بولۋ دەپ تۇسىنەدى. پەندەنى ۋىسىنا ءتۇسىرۋ ءۇشىن قۋالايتىن سىرتقى دۇنيەدەن ساقتانۋ دا وسى جۇرەكتى ساقتاۋمەن بايلانىستى بولىپ كەلەدى

ەكى ءدىني باعىتتىڭ  رۋحاني ۇستانىمدارى، دۇنيەتانىمى، قۇداي ىزدەۋ، قۇدايتانۋ ادىستەرى وتە جاقىن ينتەركونفەسسيونالدىق سيپاتتارى بار دەپ كامىل ايتا الامىز. ەگەر ابايدىڭ سوپىلىق ىلىمگە بايلانىستى تۇستارىنا كوز سالساق، ەكى رۋحاني باعىتتىڭ، ەكى ويشىلدىڭ ءوزارا ۇقساس تۇستارىن كورە الامىز.

مىسالى، ابايدى سوپىلىقپەن جاقىنداتاتىن مىنانداي جەرلەر بار. ابايدىڭ دۇنيەتانىمىنان سوپىلىققا ءتان اسكەتيزمنىڭ كورىنىس بەرەتىن جەرلەرى كوپ. مىسالى، ونىڭ «مەن» مەن «مەنىكى» تۋرالى ولەڭىنەن وسى سوپىلىق سارىندى انىق بايقامىز. وسى جەردە مىنانداي ءبىر فاكتىگە نازار اۋدارساق، گريگوري سكوۆورودانىڭ قايتىس بولار الدىندا قۇلپىتاسىنا جازۋعا وسيەت ەتكەن ءسوزى: «دۇنيە مەنى قۋالادى، بىراق ۇستاي المادى» («مير لوۆيل مەنيا، نو نە پويمال») ەكەن. بۇل ونىڭ اسكەتيزمىنەن تۋعان ومىرماندىك وي قورىتىندىسى ەكەنى ءسوزسىز، سەبەبى، پراۆوسلوۆيا تۇسىنىگىندە  «مير» دەگەن – ماتەريالدىق دۇنيە، ءناپسى الەمى ەكەنى بەلگىلى. سوپىلاردىڭ دا نەگىزگى  اسكەتتىك ۇستانىمى وسى يدەياعا سايادى. سوپىلىق دۇنيەتانىمداعى  «زۋھد، زۋحد» دەپ اتالاتىن ۇستانىمنىڭ باستى ۇعىمى دا وسى دۇنيەدەن باس تارتۋعا سايادى. يسلام ەنتسيكلوپەدياسى وعان مىنانداي انىقتاما بەرگەن ەكەن: «زۋحد جولىن ۇستانۋ – دۇنيەقۇمارلىققا، قۇلقىننىڭ قالاۋىنا ەرىك بەرمەي، ءناپسىنى تەجەۋ، ءفاني دۇنيەنىڭ راحاتىن تارك ەتۋ; حارام مەن كۇدىكتى نارسەلەرگە، ءتىپتى، دىندە رۇقسات ەتىلگەن مۋباح جانە حالال نارسەلەرگە دە اسا ساقتىقپەن قاراۋ; مانساپ، اتاق، دارەجەگە كوڭىل اۋدارماي، ودان اۋلاق بولۋ; اللا تاعالادان باسقا بارلىق نارسەدەن باس تارتۋ. الايدا، زۋحد دۇنيەنى تۇگەلدەي كەرەكسىز قىلىپ، تارك ەتۋ ەمەس. ول حاق تاعالانىڭ ءۇيى – جۇرەكتى تازا ۇستاۋ» (يسلام ەنتسيكلوپەديا). ءبارىمىز بىلەتىندەي، اباي ءوزىنىڭ بەلگىلى ولەڭىندە «مەن» دۇنيەسىن  جانە «مەنىكى» دۇنيەسىن  ايىرىپ، «مەن» ەكى دۇنيەگە دە ورتاق دەگەن وي ۇستانادى، وسى ويدان جان قۇمارى مەن ءتان قۇمارىن ايىرىپ شىعارادى.  دەمەك، وسى وي باعىتتارىنىڭ بارىنە ورتاق ۇستانىم–رۋحاني قۇندىلىق الەمىن جوعارى قويۋ.

ءارتۇرلى مادەني-تاريحي كەزەڭدە ءومىر سۇرگەن  ويشىلداردىڭ ورتاق وي بايلانىسى، رۋحاني، ەتيكالىق ساباقتاستىعى مول ەكەنىن وسى ەكى ويشىلدىڭ وي-تۇجىرىمدارىنان كورەمىز.  جالپى «جۇرەك» فيلوسوفياسى، «جۇرەك» ديسكۋرسى –رۋحاني كەڭىستىكتە الەمدىك مادەنيەتتى بىرىكتىرۋگە، قازىرگى قيىن دا، كۇردەلى زاماندا ادام بالاسىنا ورتاق قۇندىلىقتاردى جۇمىلدىرا الاتىن كاتەگوريانىڭ ءبىرى دەۋگە بولادى.

قورىتىندىلاي كەلە، ەكى ويشىلعا ورتاق يدەيالار مەن ۇستانىمدارعا توقتالىپ وتسەك، بىرىنشىدەن، اباي قۇنانبايۇلى مەن گريگوري سكوۆورودا جۇرەك ۇعىمىن اۋەل باستاعى ءدىني تانىمدىق دۇنيەتانىمنان، ياعني، تەولوگيالىق ۇعىمنان الا وتىرىپ، فيلوسوفيالىق كاتەگوريا دەڭگەيىندە قاراستىرادى. ەكىنشىدەن، ەكى ويشىل دا ەجەلگى گرەك فيلوسوفياسى ۇلگىسىندەگى تانىمدىق ادىستەرگە سۇيەنەدى. ۇشىنشىدەن، يسلام مەن حريستيان دىندەرىنە، اسىرەسە، سوپىلىق باعىت پەن يسيحازم داستۇرىندەگى جۇرەك ۇعىمىن ءوز بەتتەرىنشە زەردەلەپ، فيلوسوفيالىق، ەتيكالىق ىزدەنىستەرمەن تولىقتىرادى. تورتىنشىدەن، جۇرەك ۇعىمى ارقىلى ادامنىڭ ىشكى جان دۇنيەسىنىڭ، رۋحاني ىشكى الەمىنىڭ اكسيولوگيالىق ءمانىن ابسوليۋتتەندىردى. بەسىنشىدەن، جۇرەك ۇعىمىن ءدىني ۇعىمنان الەۋمەتتىك-ەتيكالىق، انتروپولوگيالىق ۇعىمعا اينالدىرادى.

اباي مەن  گ.سكوۆورودا قۇداي تانىم، ادامگەرشىلىك ۇعىمدارىن، جالپى ادامنىڭ ءمانىن جۇرەك فەنومەنى ارقىلى گنوسەولوگيالىق، اكسيولوگيالىق ىزدەنىستى  ءدىن مەن فيلوسوفيادا ءوزارا ءتۇيىستىردى. بۇل ەكى ويشىلدىڭ ۋاقىت پەن كەڭىستىك الشاقتىعىنا قاراماستان رۋحاني ساباقتاستىعىنىڭ كورىنىسى ەكەنى داۋسىز.

جالپى فيلوسوفيا سالاسىنداعى كونتسەپتۋالدىق باعىت رەتىندە  «جۇرەك» فيلوسوفياسىن ەشكىمنىڭ تالاسى جوق دۇنيەتانىم ءتۇرى دەپ سانايتىن بولساق، ءبىز ازداعان شولۋ جاساعان ويشىلداردىڭ كوزقاراسى قازىرگى قايشىلىقتى جاھاندانۋ جاعدايىندا  ۇلكەن گۋمانيستىك، فيلوسوفيالىق-ەتيكالىق، تەولوگيالىق جۇك ارقالاپ تۇرعان ءىلىم دەۋگە ابدەن بولادى.                                            

ادەبيەتتەر:

يگناتەنكو، ا. ا. ۆ پويسكاح سچاستيا: وبششەستۆەننو-پوليتيچەسكيە ۆوززرەنيا ارابو-يسلامسكيح فيلوسوفوۆ سرەدنەۆەكوۆيا / ا. ا. يگناتەنكو. – م.: مىسل، 1989. – 256 س

ستەپانيانتس م.ت. فيلوسوفسكيە اسپەكتى سۋفيزما. م.، گلاۆنايا رەداكتسيا ۆوستوچنوي ليتەراتۋرى يزداتەلستۆا «ناۋكا»، 1987. - 192 س.

اباي. شىعارمالار جيناعى. ا.، 1986. ءى توم

كولچيگين س. فيلوسوفيا سەردتسا. مىسل. 28.05. 2020مىسل

لەبەدەنكو ا.ا. فيلوسوفيا سەردتسا گريگوريا سكوۆورودى: كونتسەپتسيا تسەلنوستي چەلوۆەكا ي ميرا. ەلەكتروندىق رەسۋرس:https://cyberleninka.ru/article/n/filosofiya-serdtsa-grigoriya-skovorody-kontseptsiya-tselnosti-cheloveka-i-mira/viewer246

لوسەۆ، ا. ف. فيلوسوفيا. ميفولوگيا. كۋلتۋرا. / (اۆت. ۆستۋپ. ست. ا.ا. تاحو-گودي). [تەكست] / ا. ف. لوسەۆ. - م. : [ب. ي.]، 1991. - 524 س. - (مىسليتەلي XX ۆ.).

سكوۆورودا گ. سوچينەنيا ۆ 2 ت. / [سوست. يۆانو ي. ۆ.، كاشۋبا م. ۆ.; رەد. شينكارۋك ۆ. ي.]. – م. : مىسل، 1973. – (ان سسسر. ينستيتۋت فيلوسوفي. «فيلوسوفسكوە ناسلەديە»). ت. 1. – 1973.

سكوۆورودا گ. ناركيسس- م.: يزداتەلسكي دوم شالۆى اموناشۆيلي، 2002.­ س. 224 (انتولوگيا گۋماننوي پەداگوگيكي

يسيحازم. ەلەكتروندىق رەسۋرس:https://ru.wikipedia.org/https://ru.wikipedia.org/

سۋفيزم ي يسيحازم — يستوكي ەكستاتيچەسكوي كاببالى. ەلەكتروندىق رەسۋرس:

https://wayter.wordpress.com/2011/01/06/sources/

كراليۋك پ. نەۆيديمىە پاراللەلي ۋكراينسكوگو ي تۋرەتسكوگو فيلوسوفوۆ گريگوريا سكوۆورودى ي سايدا نۋرسي. ەلەكتروننىي رەسۋرس:https://islam.in.ua/ru/islamovedenie

ۆيۆچار س.ۆ. گريگوري سكوۆورودا ي ال گازالي: و سەردتسە چەلوۆەكا، ۆەرە، فيلوسوفي بىتيا ي پوزناني ۆسەۆىشنەگو. ەلەكتروندىق رەسۋرس: //https://islam.in.ua/ru/islamovedenie/grigoriy-skovoroda-i-al-gazali-o-serdce-cheloveka-vere-filosofii-bytiya-i-poznanii

ياكۋبوۆيچ م. كاك رازۆيۆالسيا يسلام ۆ كرىمۋ: يستوريا حانستۆا ۆ سۋفيسكيح رۋكوپيسياح
ەلەكتروندىق رەسۋرس: https://m.realnoevremya.ru/articles/269439-istoriya-krymskih-tatar

ساندىباەۆ ج. ءابۋ حاميد ءال-عازالي مەن ابايدىڭ ءدىني-ەتيكالىق فيلوسوفياسىنداعى «جۇرەك» ماسەلەسىنىڭ ساباقتاستىعى. küi̇fd 2017/1, c. 1. s:1. 71-72.

يسلام. ەنتسيكلوپەديالىق انىقتامالىق. الماتى: «ارۋنا Ltd» جشس، 2010. – 592 ب.

ءال- فارابي. فيلوسوفيالىق تراكتاتتار. ا.، 1973

(2026). اباي قۇنانباەۆ جانە گريگوري سكوۆورودا: «جۇرەك»  فيلوسوفياسى. Jete – Jوurnal of Philosophy, Religious اnd Cultural Studies, 155 (2), 36-50 https://doi.org/10.32523/3080-1281-2026-155-2-36-50

ومىربەك بەكەجان 

Abai.kz