ەڭ باستىسى، تەڭگەمەن جانە بىزبەن نە بولادى؟

ازىرگە ەشبىر ەل جاۋاپكەرشىلىك الماعان شابۋىلداردان كەيىن، كاسپي قۇبىرى كونسورتسيۋمىنىڭ قارا تەڭىزدەگى مۇناي قۇياتىن قۇرىلعىسىنا ەشبىر تانكەر جاقىنداماي تۇر. ال قازاقستان توقتاماي مۇناي شىعارۋدا جانە ونى تانكەرگە قۇيماسا بولمايدى. قۇيماسا، ءوندىرىستى باياۋلاتۋ كەرەك. ال ءبىراز ۋاقىت ءوتىپ كەتسە، وندا سكۆاجينالاردى جابۋ كەرەك بولادى. ونى قايتا اشۋ وتە قيىن.

كتك قازاقستان مۇناي ەكسپورتىنىڭ شامامەن 80 پايىزىن تاسيتىنىن بىلەسىزدەر. قۇبىر ارقىلى تەڭىز، قاشاعان جانە قاراشىعاناق مۇنايى نوۆوروسسيسك ماڭىنداعى تەڭىز تەرمينالىنا جەتكىزىلىپ، ارى قاراي تانكەرلەرگە قۇيىلىپ، قارا تەڭىز – جەرورتا تەڭىزى تىزبەگىمەن يتالياعا كەتەدى.

2025 جىلى كتك-عا تەڭىز كەنىشى 36,6 ميلليون توننا، قاشاعان – 17 ميلليون توننا، قاراشىعاناق – 9,2 ميلليون توننا مۇناي قۇيدى. بۇل جىلىنا 62,8 ميلليون توننا. تاۋلىگىنە جانە باررەلگە شاقساق – وتكەن جىلى ءبىز تاۋلىگىنە رەسەي ارقىلى جۇرەتىن بۇل قۇبىرعا 1,26 ميلليون باررەل مۇناي قۇيىپ كەلدىك. ول توقتاماي ءجۇرۋ ءۇشىن تانكەرلەر كەزەكتە تۇرىپ، مۇنايىمىزدى قارا تەڭىزدە وزىنە قۇيىپ الىپ كەتۋى كەرەك. ەندى تانكەرلەر كەلمەسە، ءبىز قانشاعا شىدايمىز دەگەن سۇراق تۋىندايدى. مەن وسىعان جاۋاپ ىزدەدىم.

تانكەرسىز ءبىر-ەكى تاۋلىكتە مۇناي ءوندىرۋ جالعاسادى، قۇبىرداعى اعىس ساقتالادى. وندىرىلگەن مۇناي كەن ورىندارىنىڭ، ناسوس ستانتسيالارىنىڭ جانە تەرمينالدىڭ رەزەرۆۋارلارىنا جينالا باستايدى. ءىرى كەن ورنىن توقتاتۋ سۋ شۇمەگىن جابۋمەن بىردەي ەمەس. تەڭىزدە مۇناي ءوندىرۋ گاز وڭدەۋ، قىسىمدى رەتتەۋ، گازدى قايتادان قاباتقا ايداۋ جانە كومپرەسسورلىق جابدىقتاردىڭ جۇمىسىمەن بايلانىستى. قاشاعاندا كۇكىرتسۋتەگى جوعارى مۇناي مەن گاز اسا كۇردەلى تەحنولوگيالىق تسيكلدەن وتەدى. كەن ورنىن تولىق توقتاتۋ جانە قايتا ىسكە قوسۋ وندىرىستىك، تەحنيكالىق ءارى ەكولوگيالىق تاۋەكەلدەردى كوبەيتەدى. سوندىقتان كومپانيالار شامامەن ەكى كۇننەن كەيىن ءوندىرىستى باياۋلاتادى. تەك ساقتاۋ مۇمكىندىگى تاۋسىلعان كەزدە عانا ۇڭعىمالاردىڭ ءبىر بولىگىن توقتاتۋعا كوشەدى.

بىزدە رەزەرۆۋار بار ما؟

«قازترانسويلدىڭ» ەل اۋماعىنداعى رەزەرۆۋارلىق پاركىنىڭ سىيىمدىلىعى 1,4 ميلليون تەكشە مەترگە جۋىق. بۇل شامامەن 1,15–1,2 ملن توننا مۇنايعا تەڭ. رەزەرۆۋارلار اتىراۋ، اقتاۋ، اتاسۋ، پاۆلودار، شىمكەنت جانە باسقا دا مۇناي ايداۋ ستانتسيالارىندا ورنالاسقان. كتك-نىڭ نوۆوروسسيسك ماڭىنداعى تەرمينالىندا جالپى سىيىمدىلىعى شامامەن 1 ملن توننا بولاتىن ءىرى رەزەرۆۋارلىق پارك بار. وندا ارقايسىسى 100 مىڭ تەكشە مەترلىك ون رەزەرۆۋار ورنالاسقان. تشو، NCOC جانە KPO كومپانيالارىنىڭ دا ءوز تەحنولوگيالىق رەزەرۆۋارلارى بار. بىراق ولاردىڭ ناقتى بوس كولەمى اشىق جاريالانبايدى. بىراق، بۇل ءدال قازىر 2 ميلليون توننا مۇناي ساقتاي الاتىن بوس ورنىمىز بار ەكەنىن بىلدىرمەيدى.

كتك تەرمينالىنىڭ رەزەرۆۋارلارى رەسەي اۋماعىندا ورنالاسقان. ولار تانكەرلەرگە تيەۋ الدىندا مۇنايدى ۋاقىتشا جيناۋعا ارنالعان جانە قالىپتى جۇمىس كەزىندە بوس تۇرمايدى. ال، قازترانسويل رەزەرۆۋارلارى ەلدىڭ ءار وڭىرىنە شاشىراپ ورنالاسقان. ولاردىڭ ءبارى تەڭىز، قاشاعان جانە قاراشىعاناق مۇنايىن دەرەۋ قابىلداي المايدى. ونىمەن بىرگە، بۇل رەزەرۆۋارلاردا ۇنەمى مۇناي بولادى. ولار سورتتاردى بولۋگە جانە ارالاستىرۋعا، قۇبىرلار مەن زاۋىتتاردىڭ تۇراقتى جۇمىسىن قامتاماسىز ەتۋگە پايدالانىلادى. رەزەرۆۋاردى قاۋىپسىزدىك تالاپتارىنا بايلانىستى ءجۇز پايىزعا دەيىن دە تولتىرۋعا بولمايدى.

ءدال وسى جاعدايدا ءبىز قانشا كۇن شىداي الامىز؟

ستاندارتتى رەجيمدە ءبىز كتك-عا تاۋلىگىنە 1,2 ميلليون باررەل جىبەرىپ تۇرعانىمىزدى جانە رەزەرۆۋار بويىنشا قازىرگى احۋالىمىزدى ەسكەرسەك، ءبىز تانكەرسىز 4-5 تاۋلىك قانا شىداي الامىز. ودان كەيىن وندىرىستىك پروبلەمالار باستالادى.

وسى كەزدە تەڭگە ءوزىن قالاي سەزىنبەك؟

كتك تاۋەكەلى تەك مۇناي كومپانيالارىنىڭ ماسەلەسى ەمەس. ەڭ قيىنى، ول ۆاليۋتا نارىعىنا دا شوك جاعدايىن الىپ كەلە الادى. قازاقستان مۇنايدى دوللارعا ساتادى. ەكسپورتتان تۇسكەن ۆاليۋتانىڭ ءبىر بولىگى سالىق تولەۋ ءۇشىن تەڭگەگە ايىرباستالادى، قازاقستاندىق جۇمىسشىلار مەن مەردىگەرلەرگە تولەنەدى، ۇلتتىق قورعا تۇسەدى، كۆازيمەملەكەتتىك سەكتور مەن وتاندىق اكتسيونەرلەردىڭ تابىسىنا اينالادى. كتك ارقىلى ەكسپورت توقتاسا، ەلگە تۇسەتىن ەكسپورتتىق دوللار ازايادى. ال يمپورتتاۋشىلارعا شەتەلدەن تاۋار، تەحنيكا، ءدارى-دارمەك، تەلەفون، اۆتوموبيل جانە جابدىق ساتىپ الۋ ءۇشىن دوللار ءبارىبىر بۇرىنعىداي قاجەت. ناتيجەسىندە ۆاليۋتا نارىعىندا دوللار ۇسىنىسى قىسقارىپ، سۇرانىس ساقتالادى. بۇل تەڭگەنى السىرەتەتىنى انىق. وعان قاتارلاسا، كۆازيمەملەكەتتىك سەكتوردان ۆاليۋتالىق ۆىرۋچكانىڭ جارتىسىن ساتۋ بويىنشا مىندەت الىنىپ تاستالدى.

بۇل ەندى تانكەرلىك كريزيستىڭ قانشاعا سوزىلاتىنىنا تىكەلەي بايلانىستى. ەگەر لوكداۋن اپتالارعا سوزىلسا، دەۆالۆاتسيالىق كۇتۋلەر كۇشەيىپ، حالىق پەن بيزنەس دوللار ساتىپ الۋعا كىرىسەدى. سوندا پسيحولوگيالىق سۇرانىس ناقتى ەكسپورتتىق شىعىننان دا كۇشتى اسەر ەتۋى مۇمكىن. ۇزاق ۋاقىت بويى مۇناي ەكسپورتىنىڭ ورنىن ۆاليۋتالىق ينتەرۆەنتسيامەن جابۋ مۇمكىن ەمەس. ءبىز رەزەرۆتەرىمىزدى جاعىپ جىبەرەمىز.

2025 جىلى قازاقستاننىڭ سىرتقى ساۋدا اينالىمى 143,9 ملرد دوللار بولدى. ونىڭ ىشىندە ەكسپورت شامامەن 79 ملرد دوللار، يمپورت شامامەن 64,9 ملرد دوللار كولەمىندە قالىپتاسىپ، بىزگە جاعىمدى ساۋدا ءپروفيتسيتى 14 ملرد دوللاردان استى. ەگەر كتك ءبىر اي تولىق توقتاپ، بالاما مارشرۋتتار جوعالعان كولەمنىڭ از عانا بولىگىن قابىلداسا، ەكسپورت شامامەن 3–3,5 ملرد دوللارعا تومەندەۋى ىقتيمال. ال يمپورت ازايمايدى. دۇكەندەر، كاسىپورىندار مەن حالىق بۇرىن جاسالعان كەلىسىمشارتتار بويىنشا شەتەل تاۋارلارىن ساتىپ الا بەرەدى. سوندىقتان ءبىر ايلىق تولىق توقتاۋ جىلدىق ساۋدا ءپروفيتسيتىنىڭ شامامەن تورتتەن ءبىرىن جەپ قويۋى مۇمكىن. ەكى-ءۇش ايلىق ۇزاق داعدارىس كەزىندە، مۇناي باعاسى مەن يمپورت كولەمى وزگەرمەيدى دەپ ەسەپتەسەك، قازاقستاننىڭ 14 ملرد دوللارلىق ساۋدا ءپروفيتسيتىنىڭ باسىم بولىگى جوعالۋى ىقتيمال.

ساۋدا بالانسى تەك تاۋار ەكسپورتىن جانە يمپورتىن كورسەتەدى. ال اعىمداعى شوتقا قىزمەتتەر، ينۆەستيتسيالىق كىرىستەر، پايىزدار، ديۆيدەندتەر جانە ترانسفەرتتەر دە كىرەدى. قازاقستاننىڭ 2025 جىلعى اعىمداعى شوتى 12,5 ملرد دوللار تاپشىلىقپەن جابىلدى. 2026 جىلدىڭ ءبىرىنشى توقسانىندا اعىمداعى شوت تاپشىلىعى 2 ملرد دوللار بولدى، ال تاۋار ساۋداسىنىڭ ءپروفيتسيتى 4,1 ملرد دوللاردى قۇراپ، ءبىر جىلدا 15,7 پايىزعا ازايدى. ياعني قازاقستاننىڭ سىرتقى تولەم جۇيەسى كتك داعدارىسىنا دەيىن-اق ءمىنسىز جاعدايدا بولعان جوق. ساۋدادان پروفيتسيت الامىز، بىراق شەتەلدىك ينۆەستورلاردىڭ ديۆيدەندتەرى، قىزمەت يمپورتى جانە باسقا تولەمدەر سول ءپروفيتسيتتىڭ ەداۋىر بولىگىن سىرتقا شىعارادى.

ءبىز مۇنايدى ءبىرشاما وندىرەمىز، الايدا ونى ۇزاق ساقتاي المايمىز. قۇبىر بار، بىراق ونىڭ تەڭىزدەگى سوڭعى نۇكتەسى جابىلسا، بۇكىل وندىرىستىك جۇيە بىرنەشە كۇن ىشىندە قينالىپ كەتەدى. تەڭىز كەنىشىنىڭ ماڭىنا الىپ رەزەرۆۋار سالاتىن ۋاقىت جەتكەن سياقتى. باسقا امال جوق.

ايبار ولجاەۆ

Abai.kz