تۋريزم – قازىرگى زاماننىڭ كرەاتيۆتى يندۋسترياسى
قازىرگى زامان – تۋريزم زامانى بولىپ كەتتى. ادامدار تەك ءوز مەملەكەتىندە ءومىر ءسۇرىپ، سول جەردە ماڭگىلىككە اتتاناتىن ءداۋىر كەلمەسكە كەتتى. تەحنيكانىڭ دامۋى – جەر بەتىندەگى كوممۋنيكاتسيالىق بايلانىستى امبەباپ كۇيگە كەلتىردى. بۇگىندە الەمدەگى كەز كەلگەن نۇكتەگە جەتۋ، الدىن‑الا حابار الماسۋ، اۋا‑رايىن ءبىلۋ، ادامزاتقا ورتاق تاريحي‑مادەني قۇنى بار «الەم كەرەمەتتەرىن» كورۋ، تەڭىزگە شومىلۋ، تاۋعا شىعۋ – قازىرگى زاماننىڭ باستى ترەندى دەسە بولادى... ونىڭ جالپى اتاۋى – تۋريزم.
بۇگىندە الەم مەملەكەتتەرى اراسىندا تۋريزمنەن كوپ پايدا تاۋىپ وتىرعان مەملەكەتتەر ساۋساقپەن ساناپ الارلىق قانا. تۋريزم كوپتەگەن ەلدەردىڭ ەكونوميكاسىنىڭ نەگىزگى تىرەكتەرىنىڭ بىرىنە اينالدى. ول مەملەكەتتەر تۋريزمنەن جىل سايىن ميللياردتاعان اقش دوللارى كولەمىندە تابىس تابادى (سوڭعى جىلدارداعى شامامەن الىنعان دەرەكتەر):
| مەملەكەت | تۋريزمنەن جىلدىق تابىس | تۋريستەردىڭ نەگىزگى قىزىعۋشىلىعى |
| اقش | شامامەن 215–220 ملرد اقش دوللارى | نيۋ-يورك، لاس-ۆەگاس، ۇلتتىق پاركتەر، ديسنەيلەند، بيزنەس ءتۋريزمى، مادەنيەت، شوپينگ |
| يسپانيا | 95–105 ملرد اقش دوللارى | جەرورتا تەڭىزى جاعاجايلارى، بارسەلونا، مادريد، تاريحي مۇرا، فۋتبول |
| ۇلىبريتانيا | 70–75 ملرد اقش دوللارى | لوندون، مۇراجايلار، كورولدىك سارايلار، ءبىلىم جانە بيزنەس ءتۋريزمى |
| فرانتسيا | 65–75 ملرد اقش دوللارى | پاريج، ەيفەل مۇناراسى، لۋۆر، ءسان يندۋسترياسى، شاراپ پەن گاسترونوميا |
| يتاليا | 55–60 ملرد اقش دوللارى | ريم، ۆەنەتسيا، فلورەنتسيا، ۆاتيكان، تەڭىز جاعالاۋى، تاعام مادەنيەتى |
| بىرىككەن اراب امىرلىكتەرى | 50–55 ملرد اقش دوللارى | دۋباي، ءساندى قوناقۇيلەر، ساۋدا ورتالىقتارى، شولدەگى سافاري |
| تۇركيا | 55–60 ملرد اقش دوللارى | انتاليا، ىستانبۇل، كاپپادوكيا، تاريحي ەسكەرتكىشتەر، قولجەتىمدى دەمالىس |
| تايلاند | 50–60 ملرد اقش دوللارى | پحۋكەت، پاتتايا، بانگكوك، ارالدار، ۇلتتىق تاعامدار، قولجەتىمدى دەمالىس |
| جاپونيا | 40–50 ملرد اقش دوللارى |
توكيو، كيوتو، ساكۋرا، فۋدزي تاۋى، تەحنولوگيا جانە مادەنيەت
|
تۋريستەر بۇل ەلدەرگە نە ءۇشىن بارادى؟
نەگىزگى سەبەپتەر:
- تاريحي جانە مادەني مۇرا – فرانتسيا، يتاليا، ۇلىبريتانيا، تۇركيا.
- تەڭىز جانە جاعاجاي دەمالىسى – يسپانيا، تۇركيا، تايلاند، يندونەزيا.
- زاماناۋي ساۋلەت پەن ويىن-ساۋىق – اقش، ءباا، جاپونيا.
- تابيعات پەن ۇلتتىق پاركتەر – اقش، كانادا، جاڭا زەلانديا.
- شوپينگ – دۋباي، پاريج، ميلان، نيۋ-يورك.
- گاسترونوميالىق تۋريزم – يتاليا، فرانتسيا، جاپونيا، تايلاند.
- ىسكەرلىك تۋريزم – اقش، ۇلىبريتانيا، ءباا، سينگاپۋر.
بۇل ەلدەر ءتۋريزمدى قالاي دامىتتى؟
ولاردىڭ جەتىستىگى بىرنەشە ورتاق فاكتورعا نەگىزدەلگەن:
- تۋريستىك ينفراقۇرىلىمنىڭ (اۋەجايلار، جولدار، قوناقۇيلەر) جوعارى دەڭگەيدە دامۋى.
- الەمدىك دەڭگەيدەگى تاريحي جانە مادەني ەسكەرتكىشتەردىڭ ساقتالۋى.
- قاۋىپسىزدىك پەن قىزمەت كورسەتۋ ساپاسىنىڭ جوعارى بولۋى.
- ءتۋريزمدى حالىقارالىق دەڭگەيدە بەلسەندى جارنامالاۋ.
- ۆيزا راسىمدەرىن جەڭىلدەتۋ جانە اۋە قاتىناسىنىڭ كەڭ بولۋى.
مىسالى، تۇركيا 2025 جىلى 60 ميلليوننان استام ءتۋريستى قابىلداپ، تۋريزمنەن شامامەن 60 ملرد اقش دوللارىنا جۋىق تابىس تاپتى. ال فرانتسيا جىل سايىن 100 ميلليونعا جۋىق ءتۋريستى قابىلداي وتىرىپ، الەمدەگى ەڭ كوپ باراتىن ەلدەردىڭ ءبىرى بولىپ قالا بەرەدى.
قازاقستانداعى ءتۋريزمنىڭ دامۋىنا نە كەدەرگى؟
قازاقستاننىڭ تابيعي جانە تاريحي الەۋەتى دە جوعارى بولعانىمەن، قازىرگى تاڭدا تۋريزمنەن تۇسەتىن تابىس جوعارىدا اتالعان جەتەكشى تۋريستىك ەلدەرمەن سالىستىرعاندا الدەقايدا تومەن. دەگەنمەن، دۇرىس ينۆەستيتسيا مەن ينفراقۇرىلىمدىق دامۋ ارقىلى بۇل سالانى ەل ەكونوميكاسىنىڭ ماڭىزدى كىرىس كوزدەرىنىڭ بىرىنە اينالدىرۋعا مۇمكىندىك بار.
بىراق، ءبىز قازاقستان ەشقاشان اقش، فرانتسيا، يسپانيا، يتاليا جانە ت.ب. بولا المايتىنىن ءبىلۋىمىز قاجەت. ءبىزدىڭ مەنتاليتەت پەن ءداستۇرىمىز، تاماعىمىز، دۇنيەتانىمىمىز بۇل ەلدەردەن مۇلدەم بولەك. تىپتەن، كورشى وزبەكستانعا دا ءبىز ۇقسامايمىز. تابيعاتىمىز دا بولەك. ەندەشە، بىزگە تۋريستەردى ەلگە تارتۋدىڭ تەك ءبىر جولى قالادى، ول – «ءتۋريزمدى دامىتۋدىڭ قازاقستاندىق جولى» دەپ اتالادى!
ول قانداي جول؟
بىرىنشىدەن، قازاقستاننىڭ الىپ تەرريتورياسىن ەسكەرە وتىرىپ، بىزگە «تۋريستىك كلاستەرلەردى» دامىتۋدى قولعا الۋ كەرەك. ول ءۇشىن ءاربىر وبلىس، ءاربىر تۋريستىك ماڭىزى بار ايماق كەشەندى جوبالار جاساپ، قازىرگى زامانعىتۋريزم سالاسىنداعى بارلىق كرەاتيۆتى جاڭالىقتاردى ەسكەرە كەلە، ءوز جوبالارىن جاساۋى كەرەك. مىسالى، بۇگىنگى تاڭدا قىزىلوردا ءوڭىرى «تۋريزمگە كەدەي ايماق» قاتارىنا جاتادى دەلىك...
ونىڭ الەۋەتىن قالاي ارتتىرامىز؟
ەستىپ جاتىرمىز. جازۋشى ە. قۇلبەك اعامىز قىزىلوردا وبلىسى اكىمىنىڭ تاپسىرۋىمەن قالانىڭ قازاقستان استاناسى مارتەبەسىنە يە بولعان ۋاقىتى تۋرالى ەكى تومدىق تاريحي‑تانىمدىق كىتابىن اياقتاپتى. ارينە، بۇل وتە قۇندى كىتاپ ەكەنى ءسوزسىز. ياعني، بۇدان ءبىز قىزىلوردالىقتاردىڭ «ەل استاناسى» برەندىن ءتۋريزمدى دامىتۋعا قولدانۋ نيەتىن بايقايمىز. بىراق بۇل ءتۋريزمدى دامىتۋعا جەتكىلىكتى مە؟ ارينە، جەتكىلىكسىز. ويتكەنى، بۇل تاريح ىشكى اۋديتوريانى قامتۋى مۇمكىن. ال، سىرتقى اۋديتوريانى وزىنە تارتادى دەي المايمىز.
وسىدان كەلىپ، ءبىز جالپى تۋريزم تۋرالى ايتقاندا «ىشكى تۋريزم» جانە «سىرتقى تۋريزم» دەگەن ماسەلەگە كەلىپ تىرەلەدى ەكەنبىز. ولاي بولسا، وڭىرلەردەگى ءتۋريزمدى دامىتۋدى دا وسى «ىشكى» جانە «سىرتقى» دە اتالاتىن قوس جوبانى ۇسىنۋ ارقىلى وركەندەتۋ قاجەتتىلىگى پايدا بولادى. ال، ول، ءوز كەزەگىندە، تۋريستەرگە قىزمەت كورسەتۋدە، تاعام وندىرىسىندە، قىزمەت كورسەتۋ باعاسىندا، مادەني ءىس شارالاردى ۇيىمداستىرۋدا ەلەۋلى ايىرماشىلىقتارعا يە بولىپ شىعادى...
ماسەلەن، قىزىلوردادا قورقىت اتا كەشەنى بار. الدىندا ۇلكەن امفيتەاتر سالىنعان. مۇمكىن جىلىنا بىر‑ەكى شارا وتكىزبەسە، سول امفيتەاتر قاڭىراپ بوس تۇر. مىنە، وسى امفيتەاتردى تۋريستەرگە قالاي تولتىرۋ ماسەلەسىن ويلاعان ادام بار ما؟ بار شىعار، بىراق، ونداي ۇسىنىستى ەستىگەن ادام جوق ازىرگە...
ال، قورقىت اتا بۇكىل تۇركى جۇرتىنىڭ اۋليەسى سانالاتىن قوبىز اتاسى. ال ونىڭ «ماڭگىلىك ءومىر فيلوسوفياسى» ‑ ءالى دە الەمدەگى وتە كرەاتيۆتى ويلار قاتارىندا تۇر... (ول تۋرالى نەشە ءتۇرلى ديكتاتورلار، ارتىستەر جانە ت.ت. ۇنەمى ايتادى عوي) سوندىقتان، وبلىستا «قورقىت اتانىڭ باسىنا تۇنەۋ ‑ وزىڭە ءومىر تىلەۋ»، «قوبىزبەن جاندى ەمدەۋ» سياقتى باعدارلامالار جاسالىپ، قورقىت اتا كەشەنى جانىنان سوعان ساي ينفراقۇرىلىم (قوناقۇيلەر، جەرگىلىكتى حالىققا ارنالعان زاماناۋي حوستەلدەر، اسحانا مەن كافەلەر) سالىنسا، جىل سايىن تۇركى الەمىنىڭ باسىن قوساتىن فەستيۆالدار ۇيىمداستىرىلسا – تۇركى الەمىندە «قورقىت اتاعا بارىپ قايتۋ» برەندتىك ۇلگىسى قالىپتاسا باستار ەدى...
بىراق، قورقىت اتا ەسىمى ۇلتتىق برەند بولعاندىقتان، مۇنداي جوبانى ءباسىبۇتىن جەكەمەنشىككە بەرىپ جىبەرۋگە تاعى بولمايدى. ەندەشە، مۇنداي جوبا 50/50 ۇلەسىمەن جالعا بەرۋ ارقىلى ىسكە اسىرىلۋى قاجەت: 50 – مەملەكەت ۇلەسى، 50 – ينۆەستور ۇلەسى. (مىسالى، كورشى وزبەكستان ۇكىمەتى ءالى دە وسى جولمەن تۋريزمنەن كوپ پايدا تاۋىپ وتىر).
بۇنداي ءپرينتسيپتى ەلىمىزدەگى بارلىق تۋريستىك ايماقتارىنا ءتان بولۋى كەرەك. مىسالى، بارەل قورىعى، التاي تاۋلارى، بۋراباي جاعالاۋى، كاسپي جاعالاۋى، ايشا ءبيبى، ارىستان باپ كەشەنى جانە ت.ت. تاريحي ەسكەرتكىشتەر مەن قورىقتار ەشكىمنىڭ جەكە مەنشىگى ەمەس، ولار ۇلتتىق قۇندىلىقتار. ەندەشە، وسى تۋريستىك قۇندىلىقتاردى پايدالانۋ ارقىلى تاپقان تابىستىڭ دا قوماقتى بولىگى ۇلتتىق قازىناعا (حالىقتىڭ بايلىعى) ءتۇسۋى ءتيىس.
ءبىز ونداي نىسانداردى وسىعان دەيىن جەكە مەنشىككە بەرىپ، تەك تاپقان تابىستان سالىق الۋمەن شەكتەلىپ كەلدىك. ناتيجەسىندە، سالىقتان دا پايدا جوق، ال تاريحي كەشەندەر جىلدار بويى جوندەۋ كورمەي، ازىپ‑توزا باستاعانىن بىلەمىز.
ماسەلەن، اسا قۇندى قازىنا – شارىن شاتقالدارى. ۇكىمەت ەندى عانا «تابيعاتتى قورعاۋ» بابىمەن ونىڭ ينفراقۇرىلىمىنا نازار اۋدارا باستادى. بولماسا، وعان دەيىن ونى «مەنشىكتەگەن» فيرما ءجونى ءتۇزۋ دارەتحانا دا سالماپ ەدى عوي؟! مۇنداي جاعدايدى «مەنشىككە وتكەن» قاپشاعاي جاعالاۋلارىنا دا كورۋگە بولادى...
ال، ەگەر، تۋريستىك نىساندا مەملەكەت ۇلەسى بار بولسا، وندا ءوز مىندەتىن ورىنداماعان «ينۆەستوردى» كەز كەلگەن ۋاقىتتا وزگەرتۋ دە ەش قيىندىق تۋدىرمايدى. وسى سحەمامەن جۇمىس ىستەگەن وزبەك كاسىپكەرلەرى جالعا العان قوناقۇيدەن، تۋريستىك كەشەننەن ايىرىلىپ قالماۋ ءۇشىن بارىن سالادى. ونى سامارقانعا بارعاندا گۇر ءامىر مەن رەگيستان ماڭىنداعى قوناقۇيدى ۇستاپ وتىرعان وزبەكتەن ەستىپ ريزا بولعان ەدىم. ول: «مۇندايعا كەز كەلگەن وزبەكتىڭ قولى جەتپەيدى. جەتكەن سوڭ، ودان ايىرىلماۋعا اركىم بارىن سالادى»، ‑ دەپ ەدى...
مىنە، بىزدەگى جاعداي ازىرگە وسىعان كەرەعار بولىپ تۇر. سەبەبى، ۇكىمەت تۋريستىك نىسانداردى ءالى دە «بيۋدجەتتىڭ تابىس كوزى» دەپ سانامايدى. ولاردىڭ باستى ماقساتى «ينۆەستور تابۋ». ينۆەستور كەلە قالسا، «جۇمىس ورنىن اشادى، سالىقتان پايدا تۇسىرەدى» دەپ، نىساندى ءباسىبۇتىن بەرۋگە دايار. بۇل دۇرىس ەمەس. ويتكەنى، ول نىسان حالىق قازىناسى. ول – مۇناي وندىرەتىن بۇرعى كەشەنىنەن ەشبىر كەم ەمەس قازىنا. ەندەشە، تۋريستىك نىساندار دە ەشقاشان جەكە مەنشىككە تولىق وتپەۋى ءتيىس. ويتكەنى، ولاردىڭ ءبارى دەرلىك ۇلتتىق مارتەبەسى بار تابيعي قۇندىلىققا جاتادى. سونىڭ ءبىرى – الماتىداعى مەدەۋ شاتقالى، كوكجايلاۋ سياقتى تابيعي ءىنجۋ‑مارجاندار!
ءبىز بۇگىن تۋريزم ماسەلەسىندەگى ەڭ وزەكتى دەگەن تاقىرىپتى قوزعادىق. ەگەر، ونى ارمەن قاراي قاۋزاي بەرسەك – ىشكى ءتۋريزمدى ۇيىمداستىرۋ، سىرتقى تۋريزم ماسەلەلەرى، جول بويى كەمپينگتەر ماسەلەسى جانە «جاسىل تابيعات»، «تازا سۋ» سۇراقتارى قىلاڭ بەرەدى... وسىنى ويلاساق، بىزدەگى تۋريزم دەڭگەيى ءالى دە «كرەاتيۆتىك ەكونوميكا» دەڭگەيىنەن قانشالىقتى الىس جاتقانىن كورەمىز، كورەمىز دە قىنجىلامىز...
قازاقتىڭ قوناقجايلىلىعى – ءتۋريزمدى دامىتۋعا جەتكىلىكتى بولماي جاتىر ءالى!
ءابدىراشيت باكىرۇلى، فيلوسوف‑پۋبليتسيست
Abai.kz
