تاۋەلسىزدىك – كەز كەلگەن حالىقتىڭ ەڭ قىمبات قازىناسى. ول تەك مەملەكەتتىڭ شەكاراسىمەن نەمەسە مەملەكەتتىك رامىزدەرىمەن عانا ولشەنبەيدى.

تاۋەلسىزدىك – ۇلتتىڭ ءوز تاعدىرىن ءوزى ايقىنداۋى، ءوز تىلىندە سويلەۋى، ءوز مادەنيەتىن ساقتاۋى، ىشكى جانە سىرتقى ساياساتىن ەشكىمنىڭ ىقپالىنسىز جۇرگىزۋى. الايدا ادامزات تاريحىندا تاۋەلسىزدىگىن جوعالتىپ، وزگە يمپەريالاردىڭ قۇرامىنا كىرىپ كەتكەن نەمەسە ساياسي كارتانىڭ بەتىنەن مۇلدە جويىلىپ كەتكەن مەملەكەتتەر كەم بولعان جوق. ولاردىڭ تاعدىرى بۇگىنگى تاۋەلسىز ەلدەر ءۇشىن ۇلكەن ساباق بولۋى ءتيىس.

تاريحقا كوز جۇگىرتسەك، مەملەكەتتەردىڭ تاۋەلسىزدىگىن جوعالتۋىنا ءارتۇرلى سەبەپتەر اسەر ەتكەنىن كورەمىز. ءبىرى سىرتقى باسقىنشىلىقتىڭ قۇربانى بولسا، ەندى ءبىرى ىشكى الاۋىزدىقتىڭ كەسىرىنەن السىرەگەن. كەيبىر ەلدەر ەكونوميكالىق تاۋەلدىلىككە ءتۇسىپ، ساياسي ەركىندىگىنەن ايىرىلدى. سوندىقتان تاۋەلسىزدىكتى ساقتاۋ – ونى جاريالاۋدان الدەقايدا كۇردەلى مىندەت.

سونىڭ جارقىن مىسالدارىنىڭ ءبىرى – XVIII عاسىردىڭ سوڭىندا ەۋروپا كارتاسىنان جويىلعان پولشا مەملەكەتى. ءبىر كەزدەرى قۋاتتى مەملەكەت سانالعان پولشا ىشكى ساياسي تۇراقسىزدىقتىڭ، اقسۇيەكتەر اراسىنداعى الاۋىزدىقتىڭ جانە كورشىلەس رەسەي، پرۋسسيا مەن اۆستريا يمپەريالارىنىڭ قىسىمىنىڭ سالدارىنان ءۇش رەت بولىنىسكە ۇشىرادى. 1795 جىلى پولشا تولىقتاي تاۋەلسىزدىگىن جوعالتىپ، الەم كارتاسىنان جوعالىپ كەتتى. تەك ءبىرىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىستان كەيىن، 1918 جىلى عانا پولياك حالقى ءوز مەملەكەتتىلىگىن قايتا قالپىنا كەلتىرە الدى. بۇل وقيعا ۇلتتىق بىرلىكتىڭ السىرەۋى مەملەكەتتىڭ تاعدىرىنا قانشالىقتى اۋىر سوققى بولاتىنىن دالەلدەيدى.

بالتىق جاعالاۋىنداعى ەستونيا، لاتۆيا جانە ليتۆا مەملەكەتتەرىنىڭ دە تاريحى تاۋەلسىزدىك ءۇشىن كۇرەسپەن تىعىز بايلانىستى. بۇل ەلدەر حح عاسىردىڭ باسىندا تاۋەلسىز مەملەكەت رەتىندە قالىپتاسقانىمەن، 1940 جىلى كەڭەس وداعىنىڭ قۇرامىنا ەنگىزىلدى. كوپتەگەن جىلدار بويى ولاردىڭ ۇلتتىق مۇددەلەرى شەكتەلىپ، ساياسي شەشىمدەرى ماسكەۋدە قابىلداندى. تەك 1991 جىلى كەڭەس وداعى ىدىراعاننان كەيىن عانا بۇل مەملەكەتتەر قايتادان تاۋەلسىزدىك الىپ، بۇگىندە ەۋروپالىق وداق پەن ناتو-نىڭ تولىققاندى مۇشەلەرىنە اينالدى. بۇل مىسال تاۋەلسىزدىكتىڭ ۋاقىتشا جوعالۋى حالىقتىڭ ازاتتىققا دەگەن ۇمتىلىسىن جويا المايتىنىن كورسەتەدى.

كاۆكازداعى گرۋزيا دا تاۋەلسىزدىگىن بىرنەشە مارتە جوعالتقان مەملەكەتتەردىڭ قاتارىندا. XVIII عاسىردىڭ سوڭىندا رەسەي يمپەرياسىنىڭ ىقپالىنا تۇسكەن گرۋزيا XIX عاسىردىڭ باسىندا تولىقتاي رەسەي قۇرامىنا ەندى. كەيىن كەڭەس وداعىنىڭ قۇرامىندا بولدى. تەك 1991 جىلى عانا قايتادان تاۋەلسىزدىگىن جاريالادى. الايدا تاۋەلسىزدىك العاننان كەيىن دە ەل اۋماقتىق جانجالدارمەن، سىرتقى قىسىممەن جانە ەكونوميكالىق قيىندىقتارمەن قاراما-قارسى كەلدى. بۇل جاعداي مەملەكەتتىڭ تاۋەلسىزدىگىن جاريالاۋ عانا جەتكىلىكسىز ەكەنىن، ونى نىعايتۋ ءۇشىن تۇراقتى ينستيتۋتتار مەن مىقتى ەكونوميكا قاجەت ەكەنىن اڭعارتادى.

ازيا قۇرلىعىنداعى كورەيا تۇبەگىنىڭ تاريحى دا تاعىلىمعا تولى. كورەيا 1910 جىلى جاپونيانىڭ وتارىنا اينالىپ، وتىز بەس جىل بويى تاۋەلسىزدىگىنەن ايىرىلدى. وسى كەزەڭدە كورەي حالقىنىڭ ءتىلى مەن مادەنيەتىنە قىسىم جاسالىپ، ۇلتتىق بولمىستى السىرەتۋگە باعىتتالعان ساياسات جۇرگىزىلدى. ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىس اياقتالعاننان كەيىن عانا جاپون وتارلىعى جويىلدى. بىراق كەيىن تۇبەك ەكىگە ءبولىنىپ، بۇگىنگى سولتۇستىك جانە وڭتۇستىك كورەيا مەملەكەتتەرى قالىپتاستى. بۇل وقيعا سىرتقى ۇستەمدىكتىڭ ۇلت تاعدىرىنا ۇزاق مەرزىمدى اسەر ەتەتىنىن كورسەتەدى.

تاريحتاعى تاعى ءبىر ەرەكشە مىسال – چەحوسلوۆاكيا. بۇل مەملەكەت تاۋەلسىزدىگىن بىرنەشە رەت جوعالتتى. 1938 جىلعى ميۋنحەن كەلىسىمىنەن كەيىن ونىڭ اۋماعى بولشەكتەلىپ، كوپ ۇزاماي ناتسيستىك گەرمانيانىڭ باقىلاۋىنا ءوتتى. سوعىستان كەيىن قايتا قۇرىلعانىمەن، كەيىن كەڭەس وداعىنىڭ ىقپالىنداعى سوتسياليستىك مەملەكەتكە اينالدى. ال 1993 جىلى بەيبىت جولمەن چەحيا مەن سلوۆاكيا بولىپ ەكى تاۋەلسىز مەملەكەتكە ءبولىندى. بۇل تاريح حالىقارالىق ساياساتتاعى كۇشتەر تەپە-تەڭدىگىنىڭ مەملەكەت تاعدىرىنا قانشالىقتى ىقپال ەتەتىنىن كورسەتەدى.

تاۋەلسىزدىگىن جوعالتقان مەملەكەتتەردىڭ ىشىندە قازاق حالقىنىڭ دا تاريحى ەرەكشە ورىن الادى. XVIII–XIX عاسىرلاردا قازاق حاندىعى بىرتىندەپ رەسەي يمپەرياسىنىڭ ىقپالىنا ءتۇسىپ، اقىرىندا دەربەس مەملەكەتتىك بيلىگىنەن ايىرىلدى. كەيىن قازاقستان كەڭەس وداعىنىڭ قۇرامىندا بولدى. بۇل كەزەڭدە ەلدە ونەركاسىپ دامىپ، ءبىلىم جۇيەسى قالىپتاسقانىمەن، كوپتەگەن ماڭىزدى ساياسي شەشىمدەر رەسپۋبليكانىڭ وزىندە ەمەس، ورتالىق بيلىك تاراپىنان قابىلداندى. قازاق ءتىلى مەن ۇلتتىق مادەنيەتتىڭ دامۋىنا قاتىستى دا كۇردەلى پروبلەمالار ورىن الدى. تەك 1991 جىلدىڭ 16 جەلتوقسانىندا قازاقستان ءوز تاۋەلسىزدىگىن جاريالاپ، حالىقارالىق قاۋىمداستىق مويىنداعان ەگەمەن مەملەكەتكە اينالدى.

بۇگىندە الەمدە تاۋەلسىز مەملەكەت بولىپ سانالاتىن، بىراق ساياسي نەمەسە ەكونوميكالىق تاۋەلدىلىككە ۇشىراپ وتىرعان ەلدەر دە كەزدەسەدى. ەكونوميكالىق قارىزدىڭ شامادان تىس ءوسۋى، شەتەلدىك كاپيتالعا تولىق تاۋەلدىلىك، اقپاراتتىق ىقپالدىڭ كۇشەيۋى جانە تسيفرلىق قاۋىپسىزدىكتىڭ السىزدىگى مەملەكەتتەردىڭ ەگەمەندىگىنە جاڭا قاۋىپتەر توندىرۋدە. سوندىقتان قازىرگى زاماندا تاۋەلسىزدىك تەك اسكەري كۇشپەن عانا ەمەس، بىلىممەن، عىلىممەن، تەحنولوگيامەن، ۇلتتىق ەكونوميكانىڭ قۋاتىمەن جانە اقپاراتتىق قاۋىپسىزدىكپەن قورعالادى.

الەمدىك تاجىريبە كورسەتكەندەي، تاۋەلسىزدىگىن جوعالتقان مەملەكەتتەردىڭ بارلىعىندا ورتاق بىرنەشە سەبەپ بايقالادى. ەگەر ايتساق، ىشكى ساياسي الاۋىزدىق پەن ۇلتتىق بىرلىكتىڭ السىرەۋى. سونداي-اق، ەكونوميكالىق السىزدىك. تاعى، سىرتقى كۇشتەردىڭ ىقپالىنا قارسى تۇرا الماۋ. جانە، مەملەكەتتىك ينستيتۋتتاردىڭ السىزدىگى مەن جەمقورلىق. وسىنداي فاكتورلار ۇشتاسقاندا كەز كەلگەن مەملەكەتتىڭ ەگەمەندىگىنە قاۋىپ تونەدى.

قازاقستان ءۇشىن بۇل تاريحي تاجىريبەنىڭ ماڭىزى زور. ەگەمەندىكتى ساقتاۋ ءۇشىن ەلدىڭ قورعانىس قابىلەتىن كۇشەيتۋ، ۇلتتىق ەكونوميكانى ءارتاراپتاندىرۋ، عىلىم مەن يننوۆاتسيانى دامىتۋ، مەملەكەتتىك ءتىلدى نىعايتۋ جانە قوعامداعى بىرلىكتى ساقتاۋ – باستى مىندەتتەردىڭ ءبىرى. تاۋەلسىزدىك – ءبىر ۇرپاقتىڭ عانا دەمەيىك, ءاربىر ۇرپاقتىڭ قورعاۋعا ءتيىس قاسيەتتى اماناتى.

تاريح ەشقاشان جاي عانا وتكەن كۇندەردىڭ شەجىرەسى دەپ ويلاماۋ كەرەك. ول – كەلەشەككە باعىت سىلتەيتىن ۇستاز. ءبىر كەزدە تاۋەلسىزدىگىنەن ايىرىلعان مەملەكەتتەردىڭ تاعدىرى بۇگىنگى ۇرپاققا ەگەمەندىكتىڭ قادىرىن ۇعىندىرادى. ازاتتىقتىڭ باعاسى ونى جوعالتقان كەزدە عانا دەپ ويلاماڭدار، ونى ساقتاۋ جولىنداعى كۇندەلىكتى ەڭبەكپەن ولشەنەدى. سوندىقتان ءاربىر ازامات ءوز ەلىنىڭ تاۋەلسىزدىگىن قورعاۋدى تەك مەملەكەتتىڭ دەمەي، ءوزىنىڭ دە ازاماتتىق پارىزى دەپ ءبىلۋى ءتيىس. سەبەبى تاۋەلسىزدىك – ۇلتتىڭ ماڭگىلىك ءومىر ءسۇرۋىنىڭ، وركەندەۋىنىڭ جانە الەم الدىنداعى ابىرويىنىڭ باستى كەپىلى.

بەيسەنعىزى ۇلىقبەك، 

قازاقستان جۋرناليستەر وداعىنىڭ مۇشەسى

Abai.kz