قارۋ-جاراققا قاتىستى سوۆەت داۋىرىنەن ساناعا ءسىڭىپ قالعان بۇلجىمايتىن ءبىر ەرەجە بار ەمەس پە؟ ياعني، قىزىل يمپەريا قۇرامىندا بولعان رەسپۋبليكالاردا (بۇگىندە تاۋەلسىز مەملەكەتتەردە) ءوز قارۋلى كۇشتەرى بولمادى، بىرەگەي دە ءبىرتۇتاس، كسرو-نىڭ ءاربىر ازاماتى قىزمەت ەتۋگە مىندەتتى سوۆەت ارمياسى بولدى. ءوز باسىم بارشا قاتارلاستارىمىز سەكىلدى سول اسكەر قاتارىندا  ماسكەۋدە ەكى جىل قىزمەت ەتىپ قايتقانمىن.

ءبىر ارميا بولعان سوڭ ونىڭ قارۋ-جاراعى دا ءبىر كوزدەن شىقپاي ما؟ سولاي بولدى دا.

ەندى، مىنە، سوۆەتتىك رەسپۋبليكالار ماسكەۋدىڭ تەپكىسىنەن قۇتىلىپ، تاۋەلسىزدىك العانىنا 35 جىل بوپ قالىپتى. ءيا، بالتىق ەلدەرى، ۋكراينا جانە باسقالارى سول كەزدىڭ وزىندە-اق تولىقماندى ءھام تولىققاندى تاۋەلسىزدىككە قول جەتكىزىپ، ءوزىنىڭ دەربەس ساياساتىن (سونىڭ ىشىندە، اسكەري سالادا) جۇرگىزىپ، قارۋ-جاراقتى قايدان، قاي ەلدەن الاتىنىن وزدەرى شەشە باستادى.

ال كەيبىر ەل، ونىڭ ىشىندە ءبىز دە بارمىز، ءدال اسكەري سالادا كۇنى كەشە اتقا ءمىنىپ اتويلاعان بۋدەننىي مەن باستى تەحنيكاسى زەڭبىرەك پەن تانكى بولعان جۋكوۆتار قولباسشىلىق ەتكەن ارميانىڭ جاۋىنگەرلىك جاراعىمەن قالدى.

ياعني، مورالدىق جاعىنان ەسكىرىپ، ابدەن توز-توزى شىققان، بۇگىنگى كۇن تالاپتارىنا مۇلدەم ساي ەمەس كەشەگى سوۆەتتىك، بۇگىنگى – رەسەيلىك قارۋ-جاراعى بىزگە مۇرا بوپ قالىپ، وسى كۇنگە دەيىن قىزمەت ەتىپ كەلەدى.

الايدا، ستراتەگيالىق سەڭ قوزعالا باستاعان سەكىلدى.

كەيبىر شەتەلدىك، بەدەلدى، ارنايى اسكەري باق حابارلاۋىنشا، كورشى وزبەكستان ءوز اسكەرىن قىتايلىق قارۋ-جاراقپەن قامتاماسىز ەتۋدى قولعا الا باستاپتى. العاشقى قۇجاتتارعا قول قويىلىپتى.

سونى ءبىلىپ قويعان ماسكەۋ دەرەۋ پرەزيدەنت وكىمىن قابىلداپ، اتام زاماندا قول قويىلعان قازاقستان مەن وزبەكستانمەن قارۋ-جاراق سالاسىنداعى ىنتىماقتاستىقتى قايتا قاراۋعا كوشىپتى.

قارۋ-جاراق گەگەمونياسىنان ايرىلا باستاعان، اشۋلى ماسكەۋدىڭ «قۇجاتتاردى قايتا قاراپ»، ناقتى قانداي قادامدارعا باراتىنى ءالى بەيمالىم. اسكەري ءالىپتىڭ ارتىن باعايىق، سونىڭ الدىندا وسى اسا ماڭىزدى ماسەلەگە قاتىستى بىرەر وي.

بىرىنشىدەن، ەگەر دە سىرتقى ساياساتتا شىنىمەن دە كوپۆەكتورلىقتى ۇستانساق، تاۋەلسىزدىكتىڭ ەڭ باستى كەپىلى – قورعانىس ىسىندە دە سول باعىتتان اۋىتقىماۋ كەرەك سياقتى. ءيا، ءبىر كۇننىڭ ىشىندە ءوز اسكەرىمىز وسى كۇنگە دەيىن قولدانىستا كەلە جاتقان سوۆەت-رەسەي قارۋ-جاراعىنان باس تارتا الماس. الايدا، بۇل وسى سالانى كۇننەن باستاپ ءارتاراپتاندىرا باستاۋعا (ونى «ديۆەرسيفيكاتسيا» دەيدى) نە كەدەرگى؟ «بورىگە بارساڭ، ارىستاننىڭ قارۋىنا ال» دەگەن ءسوز بار ەمەس پە؟

ەكىنشىدەن، اسكەري مامان ەمەسپىن، الايدا، اسكەرىڭدى ءوز كورشىڭنىڭ قارۋ-جاراعىمەن جابدىقتاۋ دەگەندى تۇسىنە قويمادىم: جامان ايتپاي، جاقسى جوق، ەرتەڭگى كۇنى، سول كورشىڭ وزىڭە قارسى سوعىس اشسا نە بولماق؟ كىسىدەگىنىڭ كىلتى اسپاندا ەمەس پە؟!

ۇشىنشىدەن، ۋكرايناعا قارسى سوعىس اشىپ، وركەنيەتتى الەمنەن الاستاتىلعان، سانكتسيالاردان كوزىن اشا الماي قالعان رەسەيمەن «اسكەري-تەحنيكالىق ىنتىماقتاستىعىمىزدىڭ» ءوزى بىزگە بۋمەرانگ رەتىندە قايتىپ كەلىپ، ەلىمىزدى قوسىمشا سانكتسيالارعا ۇشىراتپاي ما؟ ويتكەنى، ول سالاداعى ىنتىماقتاستىق يمپورتپەن بىرگە ەكسپورتتى دا مەڭزەيدى ەمەس پە؟

تورتىنشىدەن، سوۆەت وداعى تاراعاندا كەڭەس اسكەري-ونەركاسىپ كەشەنىنىڭ قۇرامىندا بولعان، سول كەزدە مىقتى الەۋەتى ساقتالعان قانشاما كاسىپورىن قازاقستان اۋماعىندا قالدى؟! سولاردىڭ تاعدىرى نە بولدى؟

اشىق دەرەككوزدەرىنە سەنسەك، كەزىندە قازاقستاندا 50-گە جۋىق اسكەري كاسىپورىن بولىپتى، ولار تورپەدو، تەڭىز مينالارى، راكەتالىق كەشەندەر، راديوەلەكترونيكا مەن مىلتىقتار شىعارعان ەكەن.

الدە ءبارى الماتىداعى ازتم (الماتى اۋىر ماشينا جاساۋ زاۋىتى) سەكىلدى تالان-تاراجعا سالىنىپ، اياعىندا جابايى نارىقتىڭ قۇربانى بوپ، بازار، ساۋدا ورتالىعى نە تۇرعىن-ءۇي كەشەنىنە اينالىپ كەتتى مە؟ سول سالاعا ءبىر مىقتى اۋديت كەرەك-اۋ دەيمىن!

ءتورت جىلدان استام ۋاقىت سوعىسىپ، ادام باسىنا بەرمەس قيىندىقتى وتكەرىپ جاتقان ۋكراينانىڭ ءوزى قارۋ-جاراق سالاسىندا ناعىز رەۆوليۋتسيا جاساپ، ءوز دروندارى مەن پيلوتسىز ۇشقىش اپپاراتتارىمەن بۇكىل الەمدى تاڭ قالدىرىپ جاتىر ەمەس پە؟ بەيبىت جاعدايدا كۇن كەشىپ جاتقان، اقشامىز قالتامىزعا سىيماي، كەزىندە ءبىر عانا ەكسپو-عا ەكى ميلليارد دوللاردان استام قارجى جۇمساعان ءبىز نەلىكتەن وسى سالادا ارتتا قالىپ قويدىق؟

مىنە، كورشى ەلدىڭ باسشىسىنىڭ ءبىر وكىمىنىڭ ءوزى بىزدە وسىنداي وقىستاۋ بولسا دا، ورىندى ويلارعا جەتەلەدى. باسقاسىن ايتپاعاندا...

ءامىرجان قوسان

Abai.kz