Särsenbi, 3 Mausım 2020
COVID-19 QAZAQSTANDA. Jwqtırğandar — 11796. Jazılğandar — 6156. Qaytıs bolğandar — 44
Jauap 2306 18 pikir 22 Mamır, 2020 sağat 12:02

Pir twtam dep Zeynolla Sänikti, ötirikke Janatdağı dänikti...

Küşik asırap it ettim, Ol baltırımdı qanattı...

Abay

Üstimizdegi jıldıñ 20 naurızda «Abai.kz» aqparattıq portalında Janat Aqmadidiñ halıq jazuşısı Qabdeş Jwmadilovtı qaralap jazğan «Tağı-tağı sol bayağı Qabdekeñ...» attı maqalası jariyalanıptı. Portal redaksiyanıñ: «Mwnday oy jarsıtırıp, pikir almastıruğa ärkim qwqılı... Jekelegen azamattar redakciyamızğa jauap beruge nietti bolsa, olardıñ da pikirin beruge äzirmiz», deui bizdiñ de qolımızğa qalam aldırdı.

Är şöptiñ basın bir şalıp, ötken ketkendi şiırlağan maqala avtorınıñ tirligi onı jazuşıdan göri «köşin toqtatıp qoyıp qonıs qarağan», «qoyın jığıp qoyıp pışaq qayrağan» aqılsız bireulerdiñ älde qañğığan «ösekşiniñ» deñgeyine tüsirgen. Olay deytinim, «tırnaq astınan kir izdegendey» äyteuir Qabaña sın maqala jazıptı degenderdiñ arğı-bergi bettegisin tügel tizip, olardıñ jazğandarınan citata alıp, täuir-aq, äure-sarsañğa tüsipti. Mısalı: «Tınıbaev Näbi Äubäkirwlınıñ: «Täuelsizdik pen Prezidentti kelemej etken roman» jäne «Qabdeş te özi dattağan sol halıqtıñ ortasınan şıqpadı ma» degen dausız şındıqqa qwrılğan maqalaları, gazetter qolımda sarı mayday saqtaulı twr. Qajet bolğanda suırıp alamın», dey kelip, «Q.Jwmadilov jayında el ne dep edi, nazar audarıñızdar» dep kezinde jazuşığa tas atqan biraz adamnıñ esimderin tizip şıqqan. Jädi Şäkenwlı, Begdilda Aldamjarov, B.Nwrjekeev, Äbdeş Dayrabaev, Mıñbay Räş, Şınar Küñgeywlı, Dauıl Küñgeywlı, Erkin Mergenbaywlı, Qwmanbek Äskermanwlı, Aman Qwlbaev, Töken Şotanbekov, Twñğışbay äl Tarazi, t.b...

Maqala avtorına «qaqırğanı qayma altın, tükirgeni tüyme altın» bolıp köringen avtorlardıñ şığarmasımen de tanıstığım bar. Jädi Şakenniñ atalmış maqalası satirik jazuşı Qajıtay İliyasovtıñ «Pilge ürgen qanden» attı maqalsımen-aq, birjola tozañğa aynalıp ketken-di. Begdildä Aldamjarovtıñ maqalasın oqıp, ayağına şığa almay qinalğanım bar. Nege? Onday mıljıñ şığarmanı oqu mi şarşatudan basqa tükte emes.

Maqala avtorınıñ jazıp otırğan Şınar Küñgey men Dauıl Küñgey degenderdiñ Qabdekeñe jazğan küyeli maqalasına kelsek, äkeleri Küñgey Mwqajanwlın aqtaudan basqa eşteñe emes. Ol Küñgey arızınıñ basın alğaş Qajığwmar Şabdanwlınıñ köp tomdı «Qılmıs» romanınıñ birinşi tomı şıqqanda joğarı ükimet orındarına arız jazıp, özderiñdi aqşa berip boqtatıp otırsıñdar, - deuden bastaptı. Endigi kezekte, Qabdeştiñ üstinen arız jazıp, ŞUAR avtonomiyalı rayondıq ügit-näsihat bölimine barıp jürgen saparında qoltığına qısıp jürgen sumkasın därethanağa kirgen jerinde wrılardıñ biri sıp etkizip alıp qaşıp ketken, onısınıñ işinde 500 yuanı bolğan deydi. Küñgey aqsaqal sol jerde qwlap tüsedi, qan qısımı köterilgen, jedel jardem şipahanağa jetkizgenimen qwtqarıp qala almağan. Jazuşı Q.Jwmadilov öziniñ jol esteliginde arızqoy Küñgeydiñ osı tağdırın da qalamına ile ketken-di.

Küñgeydiñ qazasımen aqırlasqan Qabdeşke arızdıñ jayı turalı bilgiñiz kelse Aqan Seytqamzawlınıñ Küñgey turalı jazğan maqalasına («Altay ayası», «İle aydını» jurnaldarınıñ 2007 jılğı sandarı) nazar audarğan jön. Öytkeni, onda A.Seytqamzawlı äkesiniñ joldası Küñgeydiñ 80 bettik arızın bir sözin qaldırmay qıtay tiline audarıp bergenin, onı Altay aymağınıñ birinşi hatşısı Li Denhueyğa qoleki bergenin aytıp, «şeteldik» bir jazuşınıñ maqalasına Küñgeydiñ «tuı ayqın, otanşıldıq ruhpen» qarsı twrğanın ülken maqtanışpen eske alğanı bar.

Ol şeteldik jazuşı kim deysizder ğoy, ol Janat Aqmadi aytıp otırğan: «Tağı sol bayağı Qabdekeñ...». Mäseleniñ män-jayı bılay: 1989 j. tamızdıñ soñında tuğan jeri Şäueşekke barıp qaytqan Qabañ «Köp jıl ötken soñ» degen taqırıpta maqala jariyalap, onda qazaqtıñ wlı jazuşısı Qajığwmar Şabdanwlın 20 jılğa sottap, Tarım türmesinde otırğızğanı azdıq etkendey, tağı 15 jılğa sottap jibergenin jazadı. Sonımen birge, Tarbağataydıñ küngey betindegi qatar jatqan ata qonısı Maldıbay, Jandıbay, Qorlıbay dep atalatın üş özenniñ täbiğatı Qabañ şığarmalarında surettegendey bolmay şığadı. Sonau, jazıqqa deyin sozılıp jatatın Sayaterekter tübirimen joq, el jaylauğa şıqqanda teñ-teñğıp buğan artıq-auıs jükterdi Sayaterekterge şığarıp bwtaqtarına tañıp ketetini qayda? Qarağan-bwtada qalmay, tulaq süyretkendey bolğan mına kökteu, küzeui nesi? degen qasına ertip barğan wlı Armannan swraq tuadı. Qabañ özine-özi senbey qalğanı maqalada söz bolğan. Öytkeni, 1962 j. «Ürkinnen» keyin (ükimet tilimen aytqanda İle-Tarbağatay şekara oqiğasınan keyin) japa-tarmağay kelip jetken, demine nan pisken «tıñ igeruşiler» qoysın ba, rasında tabiğat bwrınğısınan özgerip ketken. Sol maqala barğan-kelgender arqılı Küñgeydiñ qolına jetken ğoy.

Maqala avtorınıñ Qabaña taqqan tağı bir ayıbı mınau: «Qabdekeñ «Jas Alaş» gazetiniñ betinde oralmandar turalı ayta kelip: «Oralman degeniñ keşe ğana bir eldiñ bosağasında janın jaldap, kün körip jürgen bodan ğoy. Qwldarda bolatın jağımsız minez qanday? Satqındıq. Eki jüzdilik. Jağımpazdıq. Tağısın-tağılar. Sol qwldarda bolatın minez oralmandarda da jetip artıladı» depti (körinekti etip qara jazumen bergen). Men Qabañnıñ bwl maqalasın kezinde oqımappın. Şınında osılay degen bolsa öte dwrıs jazıptı. Mwnday minezdi qoğamda körip-bilip otırmız. Qazirgi özimiz körip otırğan qazaq qoğamında bolıp jatqan qıtayşıl küşter men qazaq wltşıldarınıñ qırqısı bwğan berilgen jauap dep bilemin.

Kezinde Qabdeş Jwmadilov Ürimjidegi «Şinjañ gazetindegi» qızmetin tastap şekara boyındağı eline kelip aludı kün ilgeri josparlağan. Almatıda oqığan (ol kezde Orta Aziyadan oqığan oqımıstılar dep aytqan) Qabdeştiñ eline degen ıntası öte zor edi. 1962 jılğı ürkinde Şäueşek (ejelgi bir ükirday–audan Dörtuıl eli) jäne onımen şekaralas Dörbiljin, Şağantoğay audandarına qarastı qazaqtardıñ Qazaqstanğa üdere köşip, attılı-jayau öte şığuı Qabañnıñ ıqpalı ekeni şındıq. Şekarağa jaqın Qobıq audanınanda, Şağantoğay audanı men şekaralas jatqan Boratala, oğan jalğas Qwlja, Qorğas audanındağı qazaqtar birinen-biri estip, aynalası 20 künniñ işinde şekaradan attay salğanına eşkim köz jwmbaydı. Al, Şäueşek audanı dörtuıldarınıñ 70 payızınıñ, Şağantoğaydağı Mämbet eli, ondağı bir zäñgi (auıl) el Twmsıq dörtuıldarınıñ 80 payızınıñ şekaradan ötuine Qabañ tike sebepker boldı. Altay aymağı nege qozğalmadı? Mäsele–onda Qabdeş bolğan joq. Küñgey sekildi belsendiler mülde basqa bağıtta jwmıs istedi.

Bireuge min aytu üşin de, min ayta alatınday qarım-qabilet kerek. Onıñ osı tizip bergen avtorları sın aytpaq tügili, Qabekeñniñ «Sarjaylau», «Kökeykesti», «Soñğı köş», «Tağdır», «Daraboz», «Tañğajayıp dünie» attı kesek tuındılarınıñ mañayına bara ala ma, täyiri?! Q.Jwmadilov ğwmır boyı şındıqtı jazdı, wltınıñ tağdırın jazdı, qaysı bireulerşe qoldan twlğa jasap, ata-babasın däripteytin arsızdıqqa barmadı, jar astınan şığa kelip, bireudiñ soyılın soğıp, arzan wpay, bes battam bedel jinap, halıqtıñ qarğısına qalmadı. Abayşa aytqanda qaybireulerdey: «zamanğa jaman küylemek, zamana onı ilemekke» qalğan joq.

Jalaqorlar sol Qabekeñdi talas-tartıssız jüre almaytın daukes bireu etip körsetkisi keledi. Tarihi tartısqa köp baratını jazuşınıñ daukestiginen emes, tarihtı ötirikten tazartu mindetinen tuğan närse. Basqasın aytpağanda, Qazıbekbek Tauasarwlınıñ atınan jariyalanğan «Tüp twqiyannan özime şeyin» degen jalğan kitaptı äşkerelegenniñ özi nege twradı? Bwdan basqa da Q.Jwmadilov kimderdiñ ötirigin jariya qılmadı, kimderdiñ inine su qwymadı, kimderdiñ wrlığın aşpadı? Eñ soñında «söz şınğa, pışaq qınğa» toqtaydı degen osı.

Jalpı, Janat Ahmadidiñ arı-beri oyqastap, er batqan attay qayqañdap, şögir basqanday şömşeñdep jürip aytpaqşı bolğanı: Halıq jazuşısı Qabdeş Jwmadilov ataqtı «Daraboz» romanın Zeynolla Säniktiñ «Qabanbay batır» kitabınan köşirgen degenge sayadı.

Mine qızıq, Janat ne deydi, ärmen qaray oqiıq: «...Sizdi bwltartpaytın, sizge kürzi şoqparday auır tietin bir aşı şındıq bar. «Darabozdı» kimniñ eñbegi arqılı jazğanıñızdı işiñiz bilip twrsa da, onı jılı jauıp qoyıp, jwrtqa tiisetiniñiz ğajap-aq. Belgili jazuşı Zeynolla Sänik Qıtaydağı kezinde, sol jaqtağı «Şalğın» degen jurnalğa 1980 jılı «Qabanbay batır» attı ülken maqalasın jariyalap, onı 1986 jılı sol atpen arab ärpinde kitap etip bastırğan. 1987 jılı Z.Sänik sol kitaptan Mäuken degen azamattan 3 dana jiberip, bireuin Jağda ağamızğa, ekinşisin öziniñ inisi Töken Şotanbekovke, al üşinşisin Maqswt Şafiğiğa tigizedi. Al Jağda aqsaqal köp keşikpey Tökenge “mendegi kitaptı Qabdeş swrap aldı, oqıp ülgergen joq edim, sen qolıñdağıñdı mağan ber” dep swrap aladı». Mine endigi jerde Q.Jwmadilov Z.Säniktiñ Qabanbay batır «enciklopediyasınan» köşirip, qazaqqa äygili «Daraboz»(«Jwldız» jurnalınıñ 1991-92 jıldardağı sanında tolığımen basılım körgen) romanın jazıp şığıptı-mıs.

Jäke, siz mülde bilmeydi ekensiz, endi men aytayın: «Qabanbay batır» kitabınıñ Şıñjañ halıq baspasınan 1986 jılı twñğış basılımı, 1989 jılı ekinşi retki basılımı asa mol danamen şıqtı. Esimde qaluınşa, 270 bet töñireginde. Bwl kitap qwdayşılığın aytqanda Z.Säniktiñ jinap, zerttep jazğan kitabı emes. Onı jazğan – meniñ auıldasım, aqın, aytıs aqını, «Qubas at», «Estigül men Serik» attı dastandarıñ avtorı, äygili folk'lorşı Beysenğali Sadıqanwlı degen şejireşi aqsaqalımız.

Sondıqtan da, «Tarbağatay» jurnalınıñ 1996 j. №4 sanında basılğan «Aytıs sañlağı şejire aqın Käribay Tañatarwlı jöninde» attı zertteu maqalamda äygili folk'lorşı Beysenğali aqsaqal turalı toqtalıp: «...Beysekeñniñ qalamınan «Mayqı şejiresiniñ» üşinşi bölimin, «Qubas at qisasın» jäne eşkimniñ talası jürmeytin «Qabanbay batır» kitäbin tuğızdı» dep jazdım. 2011 j. Beysenğali Sadıqanwlınıñ düniege keluiniñ 100 jıldığına oray jäne «Mwra», «Tarbağatay» jurnaldarınıñ qatıstı sandarına «Halıq fol'klorınıñ qara narı edi...» degen taqırıpta ol turalı arnaulı maqala jazıp halqımızdıñ halıq auız ädebieti fol'klorına qosqan ülesin jipke tizgendey etip, şırqırağan şındıqtı tağı jazdım. Qabanbay batır turalı «Tarbağatay» jurnalınıñ 1985-1986 jılğı sandarında «Toqta turalı», «Erasıldıñ kekke attanuı» qatarlı kölemdi 10 maqalası jariyalanıp, kitaptıñ tämamdalğanın aytıp, «Qabanbay batır» kitabınıñ talassız Beysenğalidıñ eñbegi ekenin jazdım. Osınau jankeşti eñbegi üşin B.Sadıqanwlı 1991 jılı şildede Bükil qıtaylıq twñğış retki «Halıq auız ädebieti» mwraların jinau, baspadan şığaru jinalısında  «memlekettik üzdik twlğa» retinde marapattalğanın da atap öttim. Oqırmanğa oy salar maqalalarıma Z.Sänik qaytken künde de birdeme jazıp toytarıs berui kerek edi, öyte almadı, gäp osında. Öytkeni, Şıñjañ halıq baspasınıñ qazaq redakciyasında redaktor bolıp twrğan Zeynolla Beysekeñe «Qabanbay bärimizdiñ äkemiz, öziñizdiñ atıñızda men mwnı ükimet jağınan baspadan şığartıp, qalam aqısın bergizemin» dep kitap aqırlaspay jatıp, bükil qoljazbasın alıp ketedi (Beysekeñ tüpnwsqanı qoldan şığarmay elge ılği köşirmesin beretin kisi. Qwmırısqanıñ izindey wsaq, asa şeber jazılğan barlıq qoljazbaları Öskemendegi wlınıñ qolında saqtaulı twr). Artınşa, kitaptıñ I bölimine Zekeñ «Qazaqtıñ batırlıq jırları jäne Er Qabanbay» attı maqala jazıp (1980 jılı «Şalğın» jurnalına «Qabanbay batır» attı ülken maqala jariyaladı degeni ötirik), özi kitaptıñ birinşi avtorı bolıp şığa keldi. Bwğan kezinde marqwm Beysenğali qattı renjip, halıq baspasınıñ bastığına hat ta jazğan. Ol hattıñ Zeynollanıñ öz qolına tüsip ketkenin sol kezde halıq baspasında isteytin Qaliolla Nwrtazin aytatın. Tağı Zekeñmen redakciyada birge istegen Dälelhan Sımayılwlı: «Qazaqstanda şıqqan atbegi turalı maqala bügin Zeynollanıñ qolına tüsse, erteñ Zeynolla atbegi turalı maqala jazadı, erteñ qwsbegi turalı maqala qolına tüsse, birsigüni Zeynolla qwsbegi turalı maqala jazıp basılımğa bere qoyadı» deytin. Zeynollanıñ asqan pendeşiliginiñ bir mısalı mınau: 1993 j. Mwqanşı audanında Qabanbay batırdıñ 300 jıldıq toyına qatınasuğa Beysenğali men Zeynollağa şaqırtu barğan. Biraq, Zeynolla Beysenğalidı ertpey jalğız ketip qalıp, bar abıroydı enşilep qaytadı. Mwnısı «aynalayın» eken, 1986-1989 jılğı eki retki basılımmen 1991 j. Almatıdağı «Jazuşı» baspasınan («Qara Kerey Qabanbay» degen atpen) şıqqan üş retki basılımda bar Beysenğali Sadıqanwlınıñ atı-jönin 2005 j. Almatıdağı «QAZ aqparat» baspasınan «Han batır–Qabanbay» dep şığarğan kitaptan mülde alıp tastaydı. Onımen qoymay,  «Qabanbaydıñ Jänibekti sınauı» delinetin nanımsız bir añızdardı qosıp onısın tağı 1993 jılı qwrastırılğan Almatıdağı «Jazuşı» baspasınan şıqqan «Abılay han» attı kitapqa da tıqpalay qoyıptı. Añızdardıñ qaydan alınğanına eş silteme jasamaptı. Z.Säniktiñ pendeşildigimen ataqqwmarlığı 1993 jılı Beysenğalidı ertpey, asqa jalğız özi ketkeninen-aq körinip twrğan joq pa?

El Z.Säniktiñ kitapqa türlendirip qoya bergen atınan da jañılatınday boldı. «Qazaq tarihındağı äygili adamdar» seriyası ayasında şıqqan kitaptardıñ qatarında Z.Sänik 2000 jılı «Han batır–Qabanbay» («Ortalıq wlttar baspası» Beyjiiñ–2000) dep esse kitap şığarıp, bir qırınan köringisi kelse de, wsaq-tüsek äñgimelerdiñ üyindisinen arı asa almağan. Onı «Daraboz» siyaqtı jeli tartıp twrğan sübeli şığarma deuge kelmeydi. Bayağı sol «qwrttıñ atın jañıldırıp malta qoyğan» dünieler. Z.Säniktiñ Qıtayda basılım körgen kitaptarındağı ömirbayanı basqa da, Qazaq elinde bastırğan kitaptarına bergen ömirbayanı mülde bölek. Onda: «...Ürimjidegi jastar baspasında 40 jılday istegen» dep aladı da «Qıtayda jürgizilgen «mädeniet revolyuciyanıñ» auır soqqısına wşırap, «Halıq jauı» bolıp auır künderdi basınan keşken» dep jazadı. Qaysısına seneriñdi bilmeysiñ. Qıtayda «halıq jauı» degen sayasi termin joq, tek «tap jauı» delinedi. Bwl termin mal-mülki müsädiralanğan (tärkilengen) baylarğa ğana qaratılğan.

Şın mäninde, «Qabanbay batır» attı osı kitapşa asa iri tarihi roman da, körkem ädebiette emes. Bar bolğanı bir aqsaqaldıñ alğaşqı adımdağı el auzınan jinap-tergen añız-äñgimeleri. Añız, äñgime bolğan soñ, onıñ işinde artıq-auıs dünieler de boladı. Qabanbay turalı añız-äñgimelerdi jasımızdan öte köp estip östik (bwl turalı oy-tolğam «Tarbağatay öñiri tañğajayıptarğa tolı» attı maqalamızda aytıldı), Tarbağataydağı el işine tarağan «Er Qabanday» qissasın 12-13 jasımda jattap alıp, qonaqtarğa aytıp beretinmin.

Sonda, Qabanbay turalı derek tek qana Z.Sänikten ğana şığadı, onı basqalar jazsa Zeynolladan wrlağan boladı deu barıp twrğan masqaralıq qoy. «Erikti auızğa börikti bas siyadı» degen osı bolar. Bayqağan şığarsızdar, «Qabanbay batır» kitabınıñ deñgeyi qayda jatır, al, «Darabozşı»? Ol keminde qazaqtıñ üş ğasırlıq tarihın qamtıp jatpay ma? Qabanbay turalı jazu üşin Q.Jwmadilovtıñ Zeynollağa küni tüsipti deu barıp twrğan sandıraq.

Janat Ahmadi Kamal Äbdirahmanovtıñ «Tektiden qalğan twyaq edi» attı maqalasınan üzindi keltirip şıraqşı Kamaldıñ: «Zeynolla ağamız şığarmalarındağı derekterin «özgeler» paydalanıp jatqanına keñşilikpen qaraytın. Tek bwra tartıp, wrlap jatqanına azdap keyitin. Mäselen Zekeñ Qarakerey Qabanbay batırdıñ Er Jänibekti sınauın ädemi jazıp edi» degenin jäne Z.Säniktiñ özine müñın şağıp aytqan: «Daraboz» romanında osı oqiğa bwrmalanıp, romandı jazğan adamnıñ bir batır atasın sınağan bolıp ketipti. Eñ bolmasa oqiğa ornın özgertip, söylemderin, tilin özgertpedi me eken?! Jol-jolımen köşirip, attarın ğana özgerte salıptı. Aqır wrlağan ekensiñ, türlendirmeuşi me edi?» degenin «qwran sözindey» körip montansidı. Bwğan aytarım: Tarbağatay men İle jerindegi Dörtuıldar öz wranı Baymwrat batırdı Qabanbay ösip sınaptı dese, Tarbağataydıñ teriskey betinde jasaytın Däuletbaylar Däuletbay batırdı Qabanbay östip sınaptı deydi. Al, soñğı jıldarı Kerey Janıbek batırdı Abılay han östip sınaptı dep jazıp jürdi. Kördiñ betin aştıru, jılandı jwtıp jiberu turalı bwl añızdı Mäşhür Jüsip «Abılay han däuiri» attı sonau zamandağı maqalasında Abılay hannıñ Balta Kerey Twrsınbay batırdı sınağanı ekenin asa nanımdı etip jazıp qaldırğan («Abılay han» birinşi tom, 313-314 bb, «Jazuşı» baspası–1993). Demek, bwl qazaq batırlarına ortaq añız bolsa kerek. Eger, Z.Säniktiñ aytqanı şın bolğanda tırnaqşa aşıp men bılay dep jazıp edim, mına Qabdeşti qaraşı dep onıñ töl sözin tırnaqşa aşıp, işine äkep qoyar edi. Biraq, olay isteuge fakt joq. Tek bilmegen bireulerge özin bilimdi kisi etip körsetudiñ baqay qulığı ğana.

Janat Ahmadi Kamal Äbdirahmanovtıñ Z.Säniktiñ özine aytqan tağı bir ösegin jetkizedi. Onda Zeynolla Sänik Kamal Äbdirahmanğa: «Sağan bireu tiise beredi ğoy. Onıki öz ötirigin jasırudıñ amalı ğana. Soñğı maqalasında meni de ile ketipti. Äu basta mağan: «Ağa, sizdiñ kitabıñız men roman jazğanda öte ülken kömek jasadı» dep, köpşiliktiñ işinde aytqan. Balalarım sözin taspağa tüsirip alıptı. Saqtaulı twr... Äli habarlasamın dep edi, Zekeñniñ dauısın soñğı ret estip twrğanımdı qaydan bileyin!» degen, qajığa opıq jegizgen armanın böliskisi keledi. Imanı bar qajığa seneyik pe, saytanı bar sınşığa seneyik pe?

Q.Jwmadilov basqanı aytsa aytar, däl «Ağa, sizdiñ kitabıñız men roman jazğanda öte ülken kömek jasadı» dep aytpası anıq. Zekeñniñ Qausılqan Qamajanwlı meni «folk'lor ğılımınıñ mamanı» dep ayttı, - degeni siyaqtı özine özi jel berip soğa beretin qırıq ötiriginiñ biri. Sebebi, ol bir ğılmi ortalıq emes qoy ataq beretin. «Balalarım sözin taspağa tüsirip alıptı» degendi eger Zeynolla aytqan bolsa ötirik. Şın bolsa, 2008 jılı Tölegetay atanıñ basında berilgen asta Q.Jwmadilov Zeynollanı «qıtay tıñşısı şığar» dep söz bergizbey qoyğan bolsa, Qabañ onda birdemeni janı sezgen.  1950 jıldardan bastap şığarma jazıp, 60 jıldarda ataqtı «Soñğı köş» siyaqtı qabırğalı roman jazıp jürgen talanttı qalamger 1980 jıldardıñ ayağında es jinap, etek jauıp, ötirikti şınday, aqsaqtı tıñday şattı-bwttı birdeme jazıp jürgen Zeynollanı ağalaması da, jağalaması da beseneden belgili. «Tirşiliginde Zekeñe moynında mini bar Qabdeş ağam sälem bere almaytın» degen sözdiñ orının qasa-qana auıstırıp otırğan joqsızdar ma osı?!

Z.Säniktiñ ötiriginiñ şarıqtau kezeñi «Başpay» romanınan bastau alğan. Z.Säniktiñ «tarihi roman» delingen «Basbay» romanına bağa bergen «Şındıqtı şıtınatıp alğandaymız...» («Şwğıla» jurnalı (2003, №7)  attı maqalamda romandağı ötirikterge toqtalıp, ömirde bolğan adamdardıñ atınıñ auıs-küyis öreskel ağattıqtarın tüzetuge wsınıs bergen edim. Alayda, Zekeñ ot alıp qopağa tüsip: «tırnaq aldınan kir izdep», «arttı şwqıp», «saqalğa jarmasıp», «aq ürpik balapan», «wlımday bola twrıp» dep balağattap maqala jazğanımen «Basbay turalı äñgime-jırlar» («Wlttar baspası» 2006–Beyjiiñ) attı qwrastırğan kitabında men tüzetu jasağan kisi attarın qaz-qalpında maldanğanı romanmen salıstırğanğa birden közge wrıp twr.

Zekeñ öz ötirigin örbite berumen qoymay, özgeniñ ötirigine de kürep jol aşıp jürgen kisi. Ğwmırında şığarma jazbağan Mäken Baymollawlınıñ eli atın estimegen Qonısbay jäne onıñ wlı Tasbolat attı ataların «Ertöstik» etip körsetemin dep, suayttıqpen jazğan «Tarbağatay arpalıstarı» («Şıñjañ jastar-örender baspası»–2000) attı kitapqa redaktorlıq jasağan Zekeñ onı «iri tarihi derekteme» dep soqtı. Nätijesinde, olardıñ tarihqa jasağan mwnday qiyanatına qarsı «Añızben aqiqat arasında kömeski qalğan şındıq» («İle aydını» jurnalınıñ 2004 j, №3-4) attı maqala jazıp ötiriktiñ jolın kestik.

Z.Säniktiñ ötiriginen igiliktengisi keletin Şäueşektegi mälim rudıñ pısıqayları Zekeñe at mingizip, atan jetektetip, aqşa wstatıp «Qayraqbay» («Ortalıq wlttar baspası»–2007) attı esse kitap jazdırdı. Onda Zekeñ tekserip-zerttemey solardıñ ötirigin tasqa basıp berdi. Ötiriktiñ jeldey eskeni sonşa, qızdı-qızdımen Qayraqbay «Qazaqtıñ 62 qoñırınan» tartıp 240 küy şertken bolıp şıqtı! Mwnısı, «Beysembi Dönenbaywlı 600 küy şığarıptı», «Äşim Düñşiwlı 1000 küy şığarıptı» dep jazğandarmen qara talastırıp, senen meniki kem emes deytin qazaqı bäsekelestik edi. Bwl turalı da kezinde küy alıbı Qwrmanğazınıñ özinde äreñge 72 küy bar, Dinanıñ 38 küyi bar eken, qazaqtıñ halıq küylerin bwl üşeuine kim ülestirip berip edi, - dep maqala jazıp äptigin basqan bolatınmın.

Qayraqbay ömirde bolğan adam, mansaptı bolmağan, ol turalı tek sıbızğışı eken degen ğana derek bar. Keyin bireuler onıñ nemeresi Zamanbek dombıraşı bolıptı, atasınıñ sıbızğı küylerin dombırağa tüsiripti dep jazdı. Qayraqbaydı körnektilendiremiz dep atalımş kitapta mınaday üş ötirikti batpitıp otırıp jazdı: (1) «Jwmıq ruınan şıqqan Bwtabay äygili Qwnanbaymen şarğa tüsip, Qayraqbaydıñ qoldauımen ağa swltandıqtı wtıp aladı». (2) Qayraqbay Bwtabayğa keñes qwrğanda şertetin küyiñ bolsın dep «Keñes küyin» şığarıp üyretken. (3) Qayraqbay Bwtabaydı qajığa jibergen.

Şın mäninde, Bwtabay Şığıstağı asa iri körnekti twlğa bolğan. Zamanında «Bwtabaydıñ keñes küyi» jäne «Bwtabaydıñ şejiresi» degen şejiresi bolıptı. Bi bolğan, wzaq jıl bolıs bolğan, birer kezek ağa swltan bolıp 1896 jılı ekinşi retki qajılığında 79 jasında Mekkede dünie salğan. Ärham Käkitaywlı 1958 jılı jazğan «Abay ömir bayanına qosımşa derekter» attı kitabında «Köktwma» s'ezinde bolğan bir oqiğanı Abayğa atqosşı (köşir) bolıp barğan Müsiräli Qojanwlı aqsaqaldıñ aytuı boyınşa bılay dep jazadı: «...Bwtabay Abaydıñ nwsqauınan bas tartqan joq. Tobıqtı, Uaq, Kereylerdiñ jwmısın Abay ılği Bwtabay aldına jiberip, bitim jasatıp otırdı». Bwtekeñniñ orınına köñil aytıp, qwran oqi kelgen Merkittiñ qwlşegiri atanğan äygili Jäke bidiñ de:

Wşırğan wyam Bäyjigit,

Wstazım meniñ Bwtabay.

Bäyterek kölge jığılıp,

Tübinde qaldıq bwtaday.

Qwzardan qwlap qara nar,

Qorada jürmiz botaday.

Sañqıldağan dauısıñdı,

Tasqındağan aqılıñdı,

Sağındım sizdi Bwtabay...(«Altay ayası» 1985 j №4 119-120 bb) dep küñirene joqtap, köñil aytuı tegin emes.

Ruşıldıq indetin jwqtırıp, özin köteru üşin özgeni kemsitu soñğı jıldarda qıtayda twratın qazaqtar işinde de öreskel örşip ketti. Sonıñ naqtı mısalı osı «Qayraqbay» kitabı.

Tarbağataydıñ küngey beti–Dörbiljin audanında jasaytın Qazaqbay, Älmembet degen ru bar. Solardıñ bir atasınıñ atı Qwttıbay. Qazaqbay ruı delinetin osı rulı el joğarıdağı «Qayraqbay» attı esse kitaptıñ işindegi  «Qırğınnan qalğan bir twyaq» attı Z.Säniktiñ maqalasına aldanıp, 2013 jılı 24 tamızda Qwstı özenine tayau beldiñ üstindegi tas zirattıñ basına mramordan jarday tas eskertkiş ornatıp, onıñ betin toltıra: «Marqwm Qazaqbay wlı Qu dauıstı Qwttıbay bi 18 ğasırda jasağan adam...» dep şimirikpey jazıp qoyıptı. Bilmegen u işedi, olarğa sögis joq. Barıp twrıp kördim. Bastap jürgenderge «Ötirikke senip, mwnday qiyanatqa barğandarıñ aruaqtan wyat emespe. Qwttıbay dep mıñ jerden jaza ber, biraq «Qu dauıstı» degenderiñ artıq bolğan. Seniñ atañ Qwttıbay Aqtaylaqtıñ arğı atası Qu dauıstı Qwttıbay biden keminde bir ğasır keyin tuğan ğoy, - dedim.

Qanjığalı Bögembay batırdıñ qazasın qazaq hanı Abılayğa estirtken Ümbetay jıraudıñ Qazaq balasına mälim tarihi jırı bar. Onda:

Aruağıña bolısqan,

Ädil bilik qılısqan.

Qaşpağan qanday wrıstan,

Şaqşaq–wlı Jänibek,

Qazdauıstı Qazıbek,

Qu dauıstı Qwttıbay,

Qarakerey Qabanbay,

Qanjığalı Bögembay,

Abılay, seniñ twsıñda,

Sol beseui bolıptı-ay!

Keyi batır, keyi bi,

Täñirim bergen sonday sıy!

Wmıttıñ ba sonı, Abılay!, - degendegi Qazaq handığındağı äygili bestiñ biri. Bwlarıñ wyat boldı, tipti, wrpaqtan wyat dedim. Joğarıda atalğan «Şaqşaqwlı Janibek» degen joldıñ Qıtayda «Kereyde batır Janıbek» dep bwrmalanıp ketkeninen de habardar edik.

Zekeñe zer salsaq, ötirikke baratın joldıñ ombı qarın omıraulap bwzıp bara jatqan zäu atan elesteydi. Täsilqoy Zekeñ tipti qıtay aqını Li Baydı qazaq jasauşılarmen auız jalasa ketip, «Kim qanğa qızbaydı» (taqırıptıñ özi dwrıs emes) dep senator Ömirbek Baygeldige jazğan hatın «Egemen Qazaqstan» (2009 j. 18 qaraşa) gazeti basıptı. Onda ne degenin oqiıq: «...Iya, Ömeke! Bärimizde bir teriniñ pwşpağın uqalap, bir halıqtıñ – Qazaqtıñ ölgenin tiriltip, öşkeniniñ otın jağu üşin arpalısıp jürgen adamdarmız ğoy. Bizden de tirilgenniñ tirsegin qiyam, janğan ottıñ jalının ürlep öşirem dep şıqqandar bolğan...» dep senatordı onan arı sendirip jalmanınan tüsirgen. Söytip, onsızda bilik basındağılar tım müddeli bolğan Li Bay sindromı küş bermey ketti. Mwnıñ bäri keşegi Qıtay sayıttarınıñ Qazaqstanda  Li Baydıñ wrpaqtarı jasap jatır, olar Otanımızdıñ (Qıtaydı aytadı–avt.) qwşağına qayta oraludı añsap otır degendey sandıraqtarınıñ jariyalanuına «tarihi negiz» jasap berdi.  «El qalay köşedimen» ömir süretin, qara qwrsağın  qazınağa balaytın talantsız jazuşı, tarihşısımaqtardıñ ortaq bir qasieti bar. Onısı amalın tauıp közge tüssem, abıroy biigine köterilsem degen pasıq qulıq. Sol üşin olar älde kimderdi tauıp alıp, solardıñ qolımen özderi turalı jazdıradı, bolmasa, basqalardı küstanalap, saban astınan su jügirtedi. Q.Jwmadilov «Darabozdı» («Jazuşı» baspası–1988) meniñ «Qabanbay batırımnan» köşirdi degeni siyaqtı,  sol jaldamalı jazğıştarı da Zekeñniñ Şämiş Qwmarwlı «Twğırıl han» romanın meniñ «Twğırıl han» attı tarihi essemnen köşirip alıptı; Twrsınhan Zäken «Kök börilerdiñ köz jasındağı» («El-Orda» Astana–2001) Twğırıl Oñ hanğa qatıstı keybir epizodtardı meniñ essemnen paydalanıptı degen oydırmasına imanday senip qalsa kerek.

Men biletin naqtı bir şındıq, Şıñjañ ölkelik bayırğı şığarmalardı jinau, zertteu keñsesinde qızmet istegen T.Zäken «Kök börilerdiñ köz jasın» jazu üşin sonau 1985 jılı Şıñjañ universitetinde oqıp jürgen kezinde-aq universitet kitaphanasınan qıruar derekterdi oqıp, estelik alıp, 1991 jıldan bastap jazuğa kirisken edi. Bwl jerde kisilik twrğısınan da osını aytqım keledi. Zekeñe salsañ, onıñ biletin derekterin odan bwrın eşkim körmeui, oqımauı tiis. Alda-jalda bireu olardı paydalansa, özinen köşirgen nemese wrlağan bolıp şığadı. Bwdan ötken qızğanşaqtıq, bwdan ötken özimşildik bolar ma tegi!?

Kerisinşe, el Zeynolladan köşirmeydi, Zeynolla elden köşiredi deu şındıqqa janasadı. Bireu birdeme jazadı, Zekeñ tonın basqadan kiizip esse qılıp jaza qoyadı. Osınıñ jandı bir mısalı, özine mülde beymälim Dörtuıl eliniñ ükirdayı (1860-1908) Demejan turalı tarihşı Jaqıp Mırzahanwlınıñ: «Asqar Igenniñ basılım körgen dayın şığarması bar eken, sol jazsın» degenine qaramay, baspada qızmet istegen saqalın bwldap, joğarıdan kelip twrğan tiın-tebendi qarmap qalu üşin «Demejan» attı esse kitaptı da jazuğa kirisip ketedi. Bwl da Q.Jwmadilovtıñ «Tağdır» romanındağı derektermen meniñ «Demejan ükirday jäne ol jönindegi qisa-dastandar» («İle tarihı mäteriyaldarı» №16 kitap–2000) attı bir jüz qanşa bettik kölemdi zertteu eñbegimdegi materialdardıñ qosındısınan tuğan dünie. Q.Jwmadilov öziniñ «Tañğajayıp dünie» attı ğwmırlamalıq romanında «Tağdır» attı tarihi romanın jazuda Demejannıñ şabarmanı bolğan Raqımbay qarttıñ auzınan materiyal alğanın jäne Demejandı bala kezderinde körip, ol turalı äñgimelerdi estip ösken Mwhamadi, Äbik, Näbi qatarlı köneközderden 1961 jıldıñ qısında qwndı derekter alğanın jazadı. Mine, osılay qazınağa tolı wltandı elde tuıp, mol dayındıqpen şığarmaşılıqqa kelgen Qabaña 1990-jıldarda äreñ es-aqılın jiğan Zeynollanıñ nesi tañsıq.

Beysenğali aqsaqaldıñ «Qabanbay batır» kitabında Dörtuıl Bitimbay aqın «büytip ayttı» dep, tarihi jırlardan köp citata aladı. Men Beysekeñnen Bitimbay aqınnan qaşan jazıp alğandığın swrap wqqanmın. Barısı bılay: 1942 jılı ataqtı Bitimbay Şalğınbaywlın izdep Barlıqtağı mekeninen jolıqtıra almay, Tarbağataydıñ tösi–Sibeti jerindegi küyeu balası Qabdollanıñ üyinen jolıqtırıp üş täulik qasıında bolıp Qabanbay turalı derektermen tarihi jırlardı jazıp alıp qaytadı. Keyingi jıldarı esinde qalğan, tamtwmdap qağazğa tüsken dünieleriniñ jülgesinde osı «Qabanbay batır» kitabın jazıp şıqqan. Äset aqınmen üzeñgiles bolğan Bitimbay aqınnıñ küyeubalası Mataydıñ Qabdollası Äsettiñ «Öner», «Qwmay torı» dastanın 1933 jılı jatqa alıptı. Bwl eki şağın dastandı 1986 jılı Orazanbay Egeubaev jazıp alıp, 1987 jılğı «Mwra» jurnalınıñ №1 sanında jariyaladı (2015 jılı «Üş qyan» baspasınan şıqqan «Äset mwrası–asıl mwra» jinağınıñ 321 betine qarañız-avt.).

Zeynolla Sänik marqwm qalam wstağan 30 jılğa juıq saparında «Baqtiyardıñ qırıq bwtağı» siyaqtı aylap aytsa tausılmaytın bir talay ötirikti jazıp ketti. Ötiriginiñ öreskel şıñı «Başpay» romanınıñ bas keyipkeriniñ atın özgertuden bastau aldı. Şılğaubay, Dambalbay, Wltaraq dep «jaman atqa jaman köz times» dep at qoyatın köne qazaqı ürdispen qoyılğan «Başpay» esimin jasandı türde «Basbayğa» özgertti. Bwğan da kezinde Mämbet eliniñ bilgişteri men şejireşileri Başpaydıñ ata-anasınıñ eldiñ «Bas bayı» bolsınşı degen küpirlikke sayatın esimge barmağanın aytıp küñkildedi. Sonımen birge «Aqın Sarağa şübä keltiru–arımızğa sın» («Şıñjañ qoğamdıq ğılımı» jurnalı 2004–№3) attı qisınsız maqala jazıp, Mwhtar Äuezev, Twrağwl Qwnanbaevtar soñğı nüktesin qoyıp ketken jaylarğa senimsizdik tanıtıp, «Birjan–Sara aytısı» bolğan aytıs dep soqtı. Ötirikke janı tözbegen bir talay qalamgerler Zekeñe qarsı şıqtı, solardıñ biri – mına men edim. Zeynollanıñ orını tolmas ötirigine bola kezinde «Şındıqtı şıtınatıp alğandaymız...», «Faktini bwrmalau tarihqa qiyanat», «Bir bölim Äset öleñderi jäne onıñ aytılğan jıl merzimi jöninde», «Aqın amanatı», «Hatqa tüsken tarih bwrmalanbas», «Adasqannıñ aldı jön, artı soqpaq...», «Bayağı qulıq bir aldau, qısılğan jerde jañjal-dau...», «Tarihi jülgeni tüsine alğan adam ğana tarihi şığarma jaza aladı» attı sın-zertteu maqalalarımdı Z.Säniktiñ orınsız ötirigine oqırmannıñ arandalıp qalmauı üşin jazğan edim. Bügin mine, Janat Aqmädidiñ atalmış maqalası tağı da eriksiz qolıma qalam aldırdı.

Janat Ahmadi jazğanday «bwl qaydan şıqqan tik qwlaq» dep qalmasın meni de. Otız jıldan astam qazaq auız ädebieti mwraları men tarihi-şejirelik derekterdi tirnektep jinap kelemin. Osı eñbegimniñ arqasında 2012 jılı ölke (ŞUAR) deñgeyinde «Qazaq fol'klorın qorğauğa, jinap-retteuge siñirgen eleuli eñbegi üşin» nominaciyası boyınşa twñğış ret «Ata mwra sıylığınıñ» iegeri boldım.

Qazaq handığı qwrılğandığınıñ 550-jıldıq torqalı toyına tartu esebinde Almatıdağı «Üş qiyan» baspasınan avtorlığımdağı zertteu eñbekterimnen: «Sorap», «Aybozım», «Hatqa tüsken tarih bwrmalanbas» attı üş kitabim; fol'klorlıq şığarmalardı jinap, zerttep, qwrastırğan: «Oy, dünie, jalğan-ay», «Birjan–Sara», «Äripjan Janwzaqwlı şığarmaları», «Käribay Tañatarwlı şığarmaları», «Auğan men Künbolat şığarmaları», «Äset mwrası–asıl mwra» attı kölemdi jinaqtardı halıqtan alıp, halqıma qaytıp berdim. Atalğan toğız kitaptı Elordadağı «Prezident kitaphanası» qatarlı üş ülken kitaphanadan, Almatıdağı «Respublikalıq wlttıq kitaphanasınan», Almatı obılıstıq «S.Seyfullin atındağı kitaphanadan», «M.Tınışbaev muzeyinen», «İ.Jansügir muzeyinen», ŞQO «A.S.Puşkin kitaphanasınan», Zaysan, Aqjar, Mwqanşı kitaphanaları men «Äset muzeyinen» alıp oqularıñızğa boladı. Maqalamdı nemis wltınıñ äygili perzenti Bismarktiñ mına sözimen ayaqtağandı jön kördim: «Danışpandar oylap tabadı, jangeştiler atqaradı, alayaqtar paydalanadı».

Asqar Igenwlı,

Fol'klorşı–şejire tanuşı.

Qosımşa: Abai.kz aqparattıq portalı erkin aqparat alañı. Mwnda oy jarıstırıp, pikir almastıruğa ärkim qwqılı. Joğarıdağı spikerdiñ pikiri redakciya wstanımın bildirmeydi. Aldağı uaqıtta maqalada esim-soyları atalğan jekelegen azamattar redakciyamızğa jauap beruge nietti bolsa, olardıñ da pikirin beruge äzirmiz. 

Abai.kz

18 pikir