Sәrsenbi, 30 Qyrkýyek 2020
COVID-19 QAZAQSTANDA. Júqtyrghandar — 107833. Jazylghandar — 102805. Qaytys bolghandar — 1725
46 - sóz 1233 5 pikir 11 Tamyz, 2020 saghat 16:04

Japoniya damyghan elge qalay aynaldy?

Japoniyany ýlgi qylyp kóp sóyleymiz de, qalay onyn Europa memleketterimen yyq tirestirgen órkendegen memleketke aynalyp, qalay osynday dengeyge jetkenin kóbimiz bile bermeymiz.

Japonnyn Musuhito deytin imperatory bolghan. Kýnshyghys elin basqarghan 122-shi imperator eken ol. Osy Musuhitonyn kezinde «Meydziy reformasy» degen atpen tarihta qalghan ýlken reforma jasaldy. Japoniya onyn aldynda әrtýrli klandargha bólingen, ýnemi bir-birimen bәsekelesip, yrdu-dyrdu bolyp jatqan bytyranqy el bolatyn. Eshqanday perspektiva joq, memlekettin bolashaghy qanday bolatynyn eshkim bilmeytin. Árkim ózinin qara basynan asa almay jatqan dәl osynday uaqytta, 1868 jyly japondardyn burjuaziyasy («Meydziy tónkerisi») revolyusiya jasap, biylikke keledi. Ózderi keyin ony «bilimdiler ýkimeti» dep atap ketedi. Búlar biylik pen búqaranyn arasyndaghy alshaqtyqty joyyp, halyq pen biylikti jaqyndastyrady.

Japoniya óz ishinde qyryqpyshaq bolyp jatqanda, jana elderdi jaulap aludy kózdegen europalyq derjavalar olargha kóz tigip jýredi. Bir-birimen jaulasqan eldi bәri basyp alyp, bodan qylyp alghysy keletin. Búl kezde Japoniyany Tokugava әuletinen shyqqan Esinobu deytin imperator basqaryp túrghan. Eldin qanday tyghyryqqa bettep bara jatqanyn kórgen imperator osy kezde óz erkimen taqtan bas tartyp, eki jaq keliskennen keyin biylikti ol imperator Musuhitonyn qolyna ótkizip bere salady. Japoniyanyn ýlken derjava boluy – osy Musuhitonyn túsyndaghy qolgha alynghan reformalardan bastaldy. Búryn jik-jikke bólinip, әrqaysysy óz betinshe biylep-tóstep jýrgen japonnyn ýlken әuletteri imperatordyn eldi ózgertisi keletin jalyndy sózinen keyin jana qoghamnan óz ornyn tapqansha asyghyp, bәri onyn әr isine elendep otyratyn boldy. Osy bir tarihi oqigha japon qoghamyna ýlken ózgeris alyp kelip, imperator, japon halqy, japon araly deytin ortaq úghym qalyptastyryp, últty úyystyryp jiberedi. Osynyn arqasynda úzaq jyldar boyy ishki qayshylyqtan kóz ashpay, oqshaulanyp qalghan japon qoghamy az uaqytta ýlken ózgeristi bastan ótkerdi.

«Imperator Musuhiotonyn uәdeli sózi» deytin qarar qabyldanady dәl osy kezde. Búl da Japoniyanyn órkeniyetti elderdegi tehnikalyq progreske ilesip, tez arada óndiristi damytuyna jol ashty. Osy qújatta japondardyn adamzattyn jetistigi men ilim-bilimdi tiyimdi paydalanu jaghy qatty eskerilipti. Japondar sodan bilim dengeyi jaghynan 1870 jyldary әlemdegi ozyq memleketterdin birtalayyn artta qaldyrady. Japondar bilim beru mәselesinde adamdy patriot qylyp shygharu jaghyna asa mәn bergen. Taghy bir jetistigi – olar sol kezdegi ghylym jetistigin, ghylym salalaryn óz tilinde oqytty. Keybir pәnderdi shet tilinde oqytqysy kep jantalasqan bizdegi olaq shendilerdin әreketimen salystyryp kóriniz.

Bizdegi bilim – últtyq tәrbiyeden júrday bolghan bilim siyaqty. «Tәrbiyesiz (últtyq) berilgen bilim – adamzattyn qas jauy» dep beker aytpaghan ghoy.

Meydziy reformasyndaghy ýshinshi bólimde kәsipkerlikti jan-jaqty (bizdegi reyderlikpen salystyrynyz) damytugha ýlken kónil bóldi. Kәsippen aynalysqysy kelgen adamnyn óz betinshe tauar óndirip, biznesin damytuyna bar jaghdaydy jasaydy. Dәl osy punkttin arqasynda Japoniya industrializasiyagha jol ashyp, birer jylda Evropa memleketterin quyp jetti. «Eskilikten qalghan jaman әdetterdi» (bizdegi kommunisterge qaranyz) joyyp, zan boyynsha әdil basqarugha kóshudi úsynady tórtinshi bólimde.

Japoniyanyn barynsha ashyq el bolyp, bilimge kóp kónil bóletindigin osydan keyingi besinshi bólimde erekshe atap ótken. Osynday reformanyn arqasynda Japoniya qazirgidey damyghan elge aynalyp, artta qalghan agrarlyq memleket az uaqytta óndirisi damyghan elderdi quyp jetedi. Meydziy reformasy samuray, knәzdardyn ataghyn alyp tastap, bәrin zan aldynda tenestirdi. Japoniyany әlemdegi en ozyq memleketke aynaldyrghan búl reforma turaly ayta bersen әngime bitpeydi. Bir kezderi feodaldyq memleket bolyp, aynaldyrghan 20-30 jylda Europa elderimen bәsekelesetin óndirisi damyghan, tank, keme, kólik, myltyq shygharatyn quatty memleket qúrghan imperatordyn búl reformasy shynymen de keremet boldy!

Jolymbet Mәkishtin jazbasy

Abai.kz

5 pikir