Senbi, 19 Qazan 2019
Jañalıqtar 2933 0 pikir 31 Jeltoqsan, 2011 sağat 17:17

Mwhtar Şahanov. Jañaözen oqiğası haqında

Jañaözendegi oqiğa jüregi «elim, wltım» dep soğatın eşkimdi bey-jay qaldırğan joq. Ärine, bilik öz qolındağı mümkindikti paydalanıp, aşu-ıza bwlqınısına tüsip, minez körsetken adamdardı «bwzaqılar», tipti naşaqorlar deuge deyin bardı.

Jañaözendegi oqiğa jüregi «elim, wltım» dep soğatın eşkimdi bey-jay qaldırğan joq. Ärine, bilik öz qolındağı mümkindikti paydalanıp, aşu-ıza bwlqınısına tüsip, minez körsetken adamdardı «bwzaqılar», tipti naşaqorlar deuge deyin bardı.

Naq osı twsta 1986 jılğı Jeltoqsan köterilisin eske ala ketkenimiz jön şığar. Sol Jeltoqsan köterilisinen bir jıl eki ay bwrın KOKP Ortalıq komitetiniñ tapsırmasımen KSRO Qauipsizdik komiteti, KSRO İşki ister ministrligi birlesip, eger Keñester Odağınıñ bir jerinde bilikke qarsı narazılıq nemese köterilis bola qalğan jağdayda sonı «dabıra, dauğa aynaldırmay, dımın şığarmay qalay basıp tastaymız» degen qasiretti qauiptiñ töñireginde jwmıstanıp, ömirge «Metel'» attı joyqın tajaldı äkelgen edi. Sol kezde Keñester Odağında mimırt tınıştıq ornap, Odaqtas jäne avtonomiyalıq respublikalardıñ eşbirinde bilikke qarsı bas köteru, tis qayrau bolmağandıqtan «Metel'» josparı sınalar sätin kütip, bir jıl eki ay jatıp qalğan-dı. Almatıdağı ortalıq alañğa, bilikke öz talap-tilegin bildiru maqsatında kileñ jastar şıqqanda «Metel'» operaciyasınıñ avtorları jüregi jarıla quanğan. KSRO Qauipsizdik komitetiniñ törağası V.Çebrikov KOKP Ortalıq komitetiniñ Bas hatşısı M.Gorbaçevke kirip, «Metel'» operaciyasın Almatıdağı qarusız jas jigitter men qızdarğa sınap köruge onıñ jasırın rwhsatın aladı. Gorbaçevtiñ mwnısı ülken qılmıs edi. Eger Almatı oqiğasında «Metel'» operaciyası sınalmağanda, onıñ josparına säykes Novosibirskiden, Çelyabinskiden, Taşkentten t.b jerlerden äsker küşteri tartılıp, qarusız jastarğa qarsı qoyılmağanda, eşqanday jeltoqsan köterilisi bolması ayqın. Jinalğan jastar bilikke özderiniñ talap-tilegin aytıp tarar edi. Bwl qayğılı oqiğanı eske alıp otırğan sebebim, osı «Metel'» operaciyasınıñ josparında «Alañğa şıqqan beybit adamdarğa qarsı qaru qoldanu üşin olardı «bwzaqılar», «naşaqorlar», «maskünemder» dep atau kerektigi jazılğan. Jeltoqsan köterilisi kezinde bükil qazaq halqı «wltşıl» atanıp, äsker küşterine qarsı boy körsetkenderdiñ bäri «bwzaqı», «naşaqor», «maskünem» atauın ielendi.  Al, Jañaözen oqiğasın wyımdastırğandar da «bwzaqılar», «naşaqorlar» eken. Tek, «maskünemdik» tirkesi ğana şeginis tauıptı. Sonda, Jañaözen oqiğasına da «Metel'» operaciyasınıñ keybir täsilderi kömekke kelgen be?

Bilik Jañaözendegi jağdaydı twraqtandıru üşin 7 ay boyı ereuilde twrğan mwnayşılardıñ üş aylıq jalaqısın töleuge jäne jwmıssız jürgenderdi jwmısqa ornalastıruğa uäde berdi. Bärekeldi, bwl öte dwrıs şeşim. Biraq, osı şeşim biliktegilerdiñ jartı ay, nemese bir ay bwrın sanasına engende Jañaözende eşqanday qantögis bolmas edi. Mağan jetken mälimet boyınşa sol kezgi Mañğıstau oblısınıñ äkimi Qırımbek Köşerbaev: «Mwnayşılardıñ aytqanın orınday bersek, töbemizge otırıp aladı» dep qarsılasqan körinedi.

Jañaözen oqiğası töñiregindegi dau-damay bastalğan twsta «Ruhaniyat» partiyasınıñ keñesi ötkizilip, partiyanıñ törağası S.Mambetalinniñ qasındağı eki jigitpen Jañaözenge baratındığı kelisildi. Men ol kezde Jambıl, Oñtüstik Qazaqstan oblıstarında saylauşılarmen kezdesude jürgenmin. Är üş sağat sayın Mambetalin telefon soğıp, onda bolıp jatqan jağdaylardı habarlap twrdı. 23 jeltoqsan küni Şımkentten Almatığa oralıp, üyde bar-joğı 20 minut qana bolıp, wşaqpen Aqtauğa tarttıq. Qasımda S.Mambetalin, M.Qwlkenov, S.Jaqıpov, N.Oşanbek, Ö.Aqjigit, Q.Ğabdolla bar edi. Sol küni tün ortası auğanğa deyin Jañaözen oqiğasına qatısqan adamdarmen äñgimelestik. Ertesine oblıstıñ jaña äkimi B.Mwhamedjanovpen jolıqtıq. 130 şaqırımday jol jürip Jañaözen qalasına da jettik. Biraq bizdi qalağa jibermedi. Biliktegiler jwrttan jasırıp otırğan keybir mäselelerge bizdiñ nazarımız tüsip ketui mümkin dep qauiptengen siyaqtı.

Jañaözen şındığın zertteuge talpınısımız «Ruhaniyat» partiyasına qasiret äkeldi. Ortalıq saylau komissiyası «qwjattarı dwrıs emes eken» degen sıltaumen «Ruhaniyat» partiyasın saylauğa qatıstırmauğa şeşim şığardı. Mınaday zañdı swraq tuadı. Eger qwjattarı dwrıs bolmasa Ortalıq saylau komissiyası on kün boyğı tekseristen soñ partiyanı nege tirkedi? Nege bizge saylauğa qatısuğa kuälik berdi? Eki jılğa tarta uaqıt bwrın partiya basşılığınan ketken A.Jağanovanı «Habar», «Qazaqstan», «KTK» telearnalarınıñ qorıtındı jañalıqtarınan qazaq, orıs tilderinde (ärqaysısı 15 minuttan) sayrattı da, prokuraturağa wsınıs äzirletkizip, tipti sottıñ şeşiminsiz bizdi saylaudan alıp tastadı. Sebebi bilik eldik, wlttıq müddeni tu etip kötergen bizdiñ partiyağa saylauşılardıñ teñ jarımınan astamı dauıs berip jiberetinin bildi. Tağı bir mäsele bar. Osıdan üş jıl bwrın bilik Qazaqstan halqı Assambleyasınıñ «El birligi» doktrinası arqılı, öziniñ tüpki negizin «amerikandıq wlttan» alatın «qazaqstandıq wltqa»  endiruge küş salğanda men aştıq jariyalamaqşı boldım. İşinde ädebiet, öner, ğılım qayratkerleri bar 4 mıñnan astam adam bizben birge aştıq jariyalaytının äygilegende basşılar amalsızdan rayınan qaytqan edi. Osı 2011 jıldıñ kökteminde bilik «qazaqstandıq wltqa» qayta endiretinin sezdirdi. Bizge jetken mälimet boyınşa qazaq mektepterin ğana emes, bükil qazaq wltın joyatın bwl qasiretti şara 2012 jılı iske aspaq körinedi. Biz Parlament qabırğasında jürsek bwl wltsızdıqqa jol bermesimiz ayqın... Mine, mäseleniñ tüp-törkini qayda jatır?

Endi mına qızıqqa qarañız. «Jas Alaş» gazetiniñ 27 jeltoqsan küngi sanında (yağni, bizdiñ saparımızdan üş kün keyin) Amankeldi Keñşilikwlınıñ «Jañaözen faktorı» attı maqalası jariyalanıptı. Qalamı qarımdı jas sınşı: «Esenğali Rauşan, Nwrlan Orazalin, Ğarifolla Esimderdi qoyşı. Bireui - direktorlıq, ekinşisi - törağalıq, üşinşisi - senatorlıq qızmetiniñ qamın küyttep, jantalasıp jatqan şığar. Qalamınan basqa mansabı joq Äbiş Kekilbay men Smağwl Elubaydıñ halıqqa araşa tüse almauınıñ qanday qisını bar?» - dey keledi de mağan bılay tiisedi: «Bärinen bwrın beybit künde tribunağa şığıp alıp tüspey qoyatın, halıq wltşıldığına sene bastağan, jastardıñ köbisi qoldap, soñınan eruge dayın twrğan aqın Mwhtar Şahanovtıñ osınday sın sağatta üniniñ şıqpay qalğanı - ökinişti. Bilikke qarsı şıqpay-aq qoyayıq, eñ bolmağanda halqımızdıñ qayğısına ortaqtasıp, köziniñ jasın sürtuge de jaramay qalğanımız ökinişti».

Iä, ökiniştisi, Amankeldi inimizdiñ bizdiñ alğaşqılardıñ biri bolıp S.Mambetalin ekeumizdiñ «Jañaözen oqiğasına baylanıstı «Ruhaniyat» partiyasınıñ mälimdemesin» 17 jeltoqsanda birneşe internet sayttarına jariyalağanımızdı bilmeui. Onda mınaday joldar bar edi: «Ruhaniyat» partiyası osı kürdeli mäselelerdiñ anıq-qanığına jetu üşin qwramında ereuilge şıqqan mwnayşılardıñ, sayasi partiyalar men qoğamdıq wyımdardıñ, biliktiñ ökilderi men bükilhalıqtıq qoğamdıq komissiya qwrudı talap etedi! Qımbattı Jañaözendik bauırlar! Wltımızdıñ basına tüsken osınday qaralı künderde biz sizdermen birgemiz! Bwl qantögiske, qayğılı oqiğağa baylanıstı Qazaqstanda qaralı kün jariyalanuı tiis!».

Memlekettik tekseru orındarı berip otırğan aqparattarda adam öliminiñ sanı 10, 11 dey kele, soñında 17-ge toqtadı. Al, beyresmi derek közderi qwrban bolğandardıñ sanın 100-ge aparadı.            Reseyden şığatın «Novaya gazeta» (№50, 22.12.-29.12.2011g.) basılımınıñ tilşisi Elena Kostyuçenko «Janaozen» degen arnayı maqalasında Jañaözenniñ mañındağı eldi mekenderdiñ birinde twratın, al däl osı künderi äpkesiniñ üyinde jürgen Korkel'diñ közben körgen jan türşiktirer derekterin keltiredi. Mwnayşı küyeuimen birge äpkesi de mitingige ketkendikten, Korkel' olardıñ mektepte oqitın qızdarın alañdağı «tañğı jiınğa» dayındalıp jatqan balalar tobına ertip äkeledi.

«Uslışala pervıe vıstrelı. YA govoryu: ne budem idti. A plemyannica - mama je tam! Nu poşli vpered. Kogda naçali strelyat', ranenıh i ubitıh ottaskivali nazad. K moim nogam polojili 5 çelovek. Çetvero bıli ubitı, odin eşe jiv. Togda lyudi ostanovili proezjayuşiy uazik i pogruzili tuda mertvıh i jivogo, ya sela s nimi i poehala v bol'nicu.

V morge ne bılo holodnoy vodı - obmıt' tela ot krovi. YA naçala sçitat' tela. Tam bıla odna devuşka 95-go goda rojdeniya, uçastnica detskoy kolonnı. I eşe 10-letniy mal'çik. Ih trupı nam ne pokazıvali, ne razreşili podhodit', oni lejali v dal'nem uglu. Eşe v magazine «Sul'pak» sgoreli troe rebyat, ih teper' ne mogut opoznat'. Tela skladıvali odno na drugoe.

V morg privezli 21 telo, no v 9 veçera Tamila kotoraya rabotaet v morge, zakrıla dver' na klyuç i uşla domoy, a tela prodoljali podvozit'. Togda otkrıli sosednyuyu komnatu, naçali skladıvat' tuda, na pol, telo na telo. I do utra 17-go, do 9 çasov, poka ya ne uşla domoy, tuda privezli eşe 43 çeloveka. YA prosila led, çtobı oblojit' tela, no mne skazali, çto trup çeloveka ne portitsya tri dnya.

Teper' o ranenıh. V obedennoe vremya v bol'nice bılo 340 çelovek ranenıh. Vse s pulevımi, no puli raznıe - bol'şe vsego avtomatnıh, no est' i pistoletnıe, i pulemetnıe...

...Do utra ranenıh stalo 400, no 17 ranenıh uje otvezli v Aktau...

...K utru naçali privozit' iz GOVD - molodıe rebyata, ujasno izbıtie, dvuh srazu polojili v reanimaciyu. Sanitarı kotorıe ih vezli, skazali, çto tam bıli i mertvıe, no im ne razreşili zabrat'. Ih tak i ne privezli potom iz GOVD. Zakopali?..»

Oqiğanı közben körgen bir kuägerdiñ ğana aytuınşa 64 adam ölgen, 400-i jaralı. Bwl İşki İster böliminde, alañda birden tuısqandarı alıp ketken, bolmasa bayqausız jerlerde qalıp ketken ölgender men jaralanğandardı qospağandağı bir jerden ğana alınıp otırğan mälimet.

Jurnalisterge qanday da bir aqparat berseñder jwmıstan bosaysıñdar dep därigerlerge qatañ tiım salınsa da, Elena Kostyuçenko hirurg-reanimatologtan mınaday derekter alıp ülgergen:

«V naşey bol'nice tri operacionnıh. Tak vot, mı postavili tuda eşe obıçnıe derevyannıe stolı, i v kajdoy komnate şlo po 4 operacii odnovremenno. Mertvıh vezli srazu v morg, i ya ne znayu, skol'ko ranenıh v bol'nice, - ya ne othodila ot stola. No v pervıy den' liçno mne ne udalos' spasti 22 çeloveka. Mı operirovali ih, dostavali puli, no oni umirali. Seyças lyudey, kotorıh ya ne spasla, 23. Budet 24 - odin v reanimacii oçen' tyajelıy, ne vıjivet».

Mine, körip otırsızdar, otandıq jäne şeteldik aqparat közderindegi mälimetter ärtürli. Sondıqtan Jañaözen oqiğasınıñ män-jayın tolıq saraptan ötkizip, jwrttıñ köñilinde küdik qaldırmaytınday, ülken senimge ie bolarlıq qoğamdıq komissiya qwrıluı auaday qajet. Sonımen qatar 29 jeltoqsan küni «Jas Alaş» gazetinde jariyalanğan, qoğamdıq komissiyağa müşe boluğa tilek bildirgen bir top ziyalı qauım ökilderiniñ «2012 jılğı 6 qañtar küni Jañaözen men Şetpedegi qandı qırğında qaza tapqan bozdaqtardı eske alu küni» etip jariyalaudı wsınğan talap-tilegin qızu qoldaymın.

«Abay-aqparat»

0 pikir