Jwma, 29 Mamır 2020
COVID-19 QAZAQSTANDA. Jwqtırğandar — 9576. Jazılğandar — 4900. Qaytıs bolğandar — 37
Jañalıqtar 1630 0 pikir 2 Mamır, 2012 sağat 11:53

Bürkit NWRASIL. QAZAQ QALAY BOSQIN ATANDI?

BWW Bosqındar isi jönindegi agenttiginiñ bayandamasın közimiz şaldı. Bayandamağa sensek, 2011 jılı 44 damuşı  memleketten, älemniñ är tükpirinen barlığı 441 mıñ 300 adam sayasi baspana swrap, üşbu hat joldağan eken. Şamamen jartı mln-ğa juıq adam. Bir qızığı, aydıñ-künniñ amanında öz elinen bezip, jat jwrttan pana swrağan sol jartı millionnıñ arasında qazaqstandıqtar da qılañ bere bastaptı. Ondaylar ondap emes, mıñdap sanaladı -  2010 jılı elimizden 3 mıñ 632 adam (!) bosqın retinde qaşıp şıqqan körinedi. Bwlardıñ 745-iniñ bosqın märtebesi turalı qwjat mäselesi äli de şeşilmegen. Tek ötken jıldıñ özinde ğana bir Pol'şa memleketinen 17 otandasımız sayasi baspana swraptı...

Älemdik arenada öz täuelsizdigin ornatıp, otau qwrğan qazaq eli aynalası birneşe jıldıñ işinde «beybitşilik ordası» nemese «tatulıq wyası» degen ataumen tanıldı. Turasın aytqanda, solay tanıttıq. «Biznes üşin qolaylı orta qalıptasıp», biznesmeni bar, qoynı-qonışın Isa men Brahmanıñ «wlağatına» toltırğan missioner, qaşqın-pısqını bar ağılıp jattı. Büginde halıqtıñ öñi tügili tüsine de kirmegen  ekstremizm, terrorizm tüsinigi sınalap kire bastadı. Älemge «tınıştıq ordası» atanıp jürgen qazaq eli jalğız-aq künde «terrorist» atandı. Söytip Batıs bizdi «terrorizm qaupi bar» qauipti on eldiñ qatarına qosa saldı.

BWW Bosqındar isi jönindegi agenttiginiñ bayandamasın közimiz şaldı. Bayandamağa sensek, 2011 jılı 44 damuşı  memleketten, älemniñ är tükpirinen barlığı 441 mıñ 300 adam sayasi baspana swrap, üşbu hat joldağan eken. Şamamen jartı mln-ğa juıq adam. Bir qızığı, aydıñ-künniñ amanında öz elinen bezip, jat jwrttan pana swrağan sol jartı millionnıñ arasında qazaqstandıqtar da qılañ bere bastaptı. Ondaylar ondap emes, mıñdap sanaladı -  2010 jılı elimizden 3 mıñ 632 adam (!) bosqın retinde qaşıp şıqqan körinedi. Bwlardıñ 745-iniñ bosqın märtebesi turalı qwjat mäselesi äli de şeşilmegen. Tek ötken jıldıñ özinde ğana bir Pol'şa memleketinen 17 otandasımız sayasi baspana swraptı...

Älemdik arenada öz täuelsizdigin ornatıp, otau qwrğan qazaq eli aynalası birneşe jıldıñ işinde «beybitşilik ordası» nemese «tatulıq wyası» degen ataumen tanıldı. Turasın aytqanda, solay tanıttıq. «Biznes üşin qolaylı orta qalıptasıp», biznesmeni bar, qoynı-qonışın Isa men Brahmanıñ «wlağatına» toltırğan missioner, qaşqın-pısqını bar ağılıp jattı. Büginde halıqtıñ öñi tügili tüsine de kirmegen  ekstremizm, terrorizm tüsinigi sınalap kire bastadı. Älemge «tınıştıq ordası» atanıp jürgen qazaq eli jalğız-aq künde «terrorist» atandı. Söytip Batıs bizdi «terrorizm qaupi bar» qauipti on eldiñ qatarına qosa saldı.

Endi mine - bosqın atandıq! Bwl ärine, şeneunikter üşin jay ğana statistika boluı mümkin. Alayda bütindey bir memlekettiñ san ğasırlar boyı jinağan bedeli men imidjin tüsiru üşin bir ğana sayasi institut pen zertteu ortalığınıñ añdausızda aytıla salğan statistikası jetkilikti ekenin esten şığarmau kerek. Bilgen adamğa halıqaralıq wyımdardıñ tek bir jıldıñ işinde üş jarım mıñnan astam adam Otanın tastap, bosıp şığıp, özgeniñ esiginen pana swrap jatır deui - oñay ayıp emes.

Bosqın - kim?

Bosqındar dep - qoğamda belgili bir küşterdiñ (sayasi, ekonomikalıq, etnikalıq qısım, soğıs, tabiği apat) qısımına qarsı twra almay, şarasızdıqtan öz elinen basqa bir elge köşuge mäjbür bolğan adamdar tobın ataydı. Bwl BWW-nıñ 1951 jılı qabıldanğan Bosqındar turalı Konvenciyasında berilgen anıqtama. YAğni  olar - öz elindegi kedeyşilik pen qudalaudan aman qalu üşin qaşqandar. Qazaqstannıñ sayasi ahualı twraqtı. Qazaq dalasın auğan men täjikpen salıstıruğa kelmes. Sayasatı şayqalğan qırğız da emes. Endeşe qazaq nege bosadı?

Elimizde eñ alğaşqı bosqındar legi (dwrısı qaşqındar) dini sipatta tirkeldi. Sonau toqsanınşı jıldarı, naqtı aytsaq, 1996 jılı Batıs Qazaqstanda eldegi resmi islam dinin şınayı dinge säykes kelmeydi dep tanitın birneşe otbası payda bolğan-tın. Özderin «taza islam» dep ataytın mwsılmandar qauımı meşitke barudı toqtatıp, namazdı özara birigip oqi bastağan. Uaqıt öte qauımdastıq müşeleri köbeyip, 15 jıldıñ işinde 400-ge juıqtaydı. Keyin bwl adamdardıñ qatarı kürt artıp, jwrt arasında kübir-sıbır köbeye bastağan soñ qwqıq qorğau organdarı teksere bastaydı. 1998 jılı osı qauımdastıqtıñ 15 müşesi (keybir sarapşılar olardıñ eş negizsiz ayıptalğanın aytadı) twtqındalıp, qalğandarı arnayı tirkeuge alınadı. Keyin 14 adam är türli ayıptarmen türmege jabılıp, köbisi öte wzaq merzimge sottaldı.

Osıdan soñ atalmış qauım müşeleri «memleket quğınday bastadı» degen jeleumen 2006 jäne 2007 jıldarı Atırau, Aqtöbe, Mañğıstau jäne Almatı oblıstarınan Çehiyağa qaşa bastadı. Derekterge süyensek, 2005-2006 jıldarı Qazaqstannan 60 otbası üdere köşip, olardıñ barlığı derlik Euroodaq elderinen sayasi baspana swrağan bolatın. Özderin dini közqarası üşin qudalanğandar dep tüsindirgen olar, Çeh ükimetinen sayasi baspana swradı. Batıs Qazaqstannan kelgen alğaşqı birneşe mwsılman otbası 2005 jılı sayasi baspanağa oñay qol jetkizdi. Biraq Çehiya biligi bwlardıñ elimizde quğın-sürginge wşırağanı turalı naqtı ayğaq-dälelder joq bolğandıqtan, bärine birdey bosqın märtebesin beruden bas tarttı. Söytip birinşi mwsılman qazaq-bosqındarı çeh elinen küştep şığarılıp,  Almatığa äkelindi. Bwl uaqıtta Aqtöbe oblısında terrorizm ayıbımen altı adam sottalğan.

Bwnıñ artı sayasi şieleniske wlasıp, Çehiyanıñ bosqındar lagerinde twrıp jatqan qazaqtar 2006 - 2009 jıldarı aralığında birneşe ret miting ötkizdi. «Çehiyadan kez kelgen uaqıtta deportaciyalansaq, bizdi Qazaqstanda azaptau men türme kütip twr», - dep Halıqaralıq wyımdarğa şağımdanıp jatsa, bir tobı Çehiyadan özge elderge zañsız ötuge äreket jasadı. Aqırı Halıqaralıq wyımdar aralasıp, osıdan eki jıl bwrın bosqındarğa üş jılğa uaqıtşa sayasi baspana berilgendigin bildiretin sarı kuälikter berildi. «Sarı pasport» alğandar memleket qorğauına alınıp, äleumettik järdemaqığa ie bolıp, Euroodaq işinde erkin jürip-twrıp, jwmısqa ornalasuına da mümkindik tudı.

Atalğan qauımdastıq müşeleriniñ sırtqa qonıs audaruı äli de jalğasıp jatqanı turalı derekter bar. Bügingi tañda Europanıñ är tükpirinde 300-den astam dini-bosqını jürgenin aytadı.

Mwnday toptıñ birazınıñ Qırğızstanğa da barıp pana swrağanı belgili. Olar elden qaşıp, özderine basqa jerden baspana tauıp berudi swrap BWW Bosqındar isi jönindegi Bas komissarı basqarmasınıñ Bişkektegi keñsesine jügindi. Olar da özderiniñ dini közqarası üşin Qazaqstandı tastap şığuğa mäjbür bolğandıqtarın aytıp baspana swrağanımen, ötiniş-şağımdarı äli qaralıp bitken joq. Keybir belsendileri qırğız elinde jürip jwmbaq jağdayda qaza taptı.

Soñğı kezderi Jañaözen oqiğasınan keyin de biraz adamnıñ şet el asqanı turalı mälimetter aytılıp jür. Internet basılımdarınıñ birinde atı-jönin atamaudı ötingen bir azamattıñ swhbatı jariyalandı. Jañaözen oqiğasınan keyin Qazaqstannan qaşıp ketken ol, qazirgi tañda Qazaqstanmen körşiles bir memlekette jürgenin, Europağa attanıp, sayasi baspana swramaq nieti barın aytadı. «Mağan Jañaözen oqiğasına qatıstı ayıptar tağılıp otır. Almatıdağı Wlttıq qauipsizdik departamentindegiler mağan qısım jasadı. Sondıqtan Europa jaqqa qaşuğa mäjbürmin», - deydi belgisiz bosqın.

 

Qaşqındar men bosqındar

«Büginde sırt elden sayasi közqarasım üşin quğındaldım» dep baspana swraytındardıñ basım köpşiligin - sottan qaşıp, şet el asqan alpauıttar, qarjı alayaqtarı men jemqor şeneunikter qwrap otırğanı belgili. Bwlar özderin «sayasi quğın-sürgin qwrbanı» etip körsetu arqılı öz eliniñ memlekettik instituttarına qısım körsetip, halıqaralıq sahnada jağımdı pikir qalıptastıruğa wmtıladı. Biri eldegi äleumettik teñdik, halıqtıñ müddesi jaylı söz qozğaydı. Osılayşa, keybiri kütpegen jerden keşegi jemqor - halıq pen demokratiyanıñ janaşırına aynalıp şığa keledi. Biri - oppoziciya serkesi, biri - bütindey bir jüyege sıymay elinen amalsız qaşıp şığuğa mäjbür bolğan dissident. Tağısın tağılar... Jalpı «şet elge qaşu» turalı bastamanı Talapker Imanbaev bastap bergen desedi jwrt. Mindetti saqtandıru qorınıñ basşısı bolğan ol sonau 1998 jıldan beri halıqaralıq izdeude jürgen. Qazaqtıñ  906 million 557 mıñ 840 teñgesin qaltasına basıp, şet elge qaşıp ketken. Qazir AQŞ-tıñ twrğını. Qazaqşa aytqanda «ökirgen» biznesmen. Qazaq ükimeti 2001 jılı oğan 9 jıl türmege otıruğa ükim şığarılğanımen eşteñe önbedi. Bwrın qimıldap ülgergen Imanbaev özin «sayasi bosqınmın» dep jariyalap jiberipti.

Kezinde oppoziciya qatarında bolğan Esentay Baysaqov ta büginde «sayasi bosqındardıñ» qatarında. Baysaqovqa bir kezderi «adam öltirdi» degen ayıp tağıldı. 2001 jıldıñ 18 mausımında Pavlodar qalasında belgisiz bireuler atıp ketken Boris Kostanovtı öltiruge özge emes, «osı Esentay Baysaqovtıñ özi  tapsırıs beripti» degen äñgime şıqtı. Osı äñgimeden keyin ol Ukraina asıp ketti. Halıqaralıq konvenciyalardıñ normaların eske ala otırıp, ukrayn biligi Esentay Baysaqovqa sayasi bosqın märtebesin berdi.

Sayasi bosqın atanğan qazaqtardıñ biri - Äkejan Qajegeldin. 1994-97 jıldarı Ükimetti basqarğan ol Londonda twrıp jatır. Öte ülken kölemde qarjı jımqırdı, qızmet babın asıra paydalandı, zañsız qaru-jaraq saqtadı, jemqorlıqqa jol berdi degen, tağı da basqa tolıp jatqan ayıptar tağılıp 1999 jılı halıqaralıq izdeu jariyalandı.

Keyin bwlardıñ qatarın müyizi qarağayday üş twlğa - Rahat Äliev pen Mwhtar Äbiläzov jäne Viktor Hrapunov tolıqtırdı. Qazir biri - Avstriyada, biri - Angliyada twrıp jatır. Al Hrapunov Şveycariyanıñ azamatı.

Siz ne deysiz?

Amangeldi AYTALI, sayasattanuşı:

- Biz kerisinşe, bosqındardı qabıldauşı elmiz. Kezinde talay wlttı panalattıq. Elimizde jemqorlıqqa qatıstı adamdardıñ qaşuı bar. Onı jasıra almaymız. Sonday-aq, sayasi közqarası üşin bilikpen kelispegen adamdardıñ elden ketui bar. Olardı qalay qarsı alatını qabıldauşı elge baylanıstı. Eger ol el Qazaqstandı sayasi jağınan twraqsız etip, avtoritarlı, totalitarlı memleket etip  körsetkisi kelse, qaşıp barğandarğa «bosqın» degen märtebe berilui äbden mümkin. Biraq osınday jolmen sayasi bosqın degen märtebe berip jatqan eldi men estigen emespin. Äytse de azamattıq bermegenimen sol elde twruğa rwqsat beriledi.

Bizden ketken orıstardıñ birqatarı Reseyge barıp, «bosqın» märtebesin aldı. Bizdi jamandau arqılı. «Qazaqtar bizge qısım jasap jatır, memlekettik tildi bil dep mindet qoyıp, qwqımızdı şektedi» degen jeleumen. «Sol sebepti qonıs audaruğa mäjbür boldıq» dedi. Resey zañında «qaytıp oraluşılar» degen kategoriya bar. Onıñ özinde köşip barğandarğa «mäjbürlikpen qonıs audardı» degen bap boyınşa kömektesedi. Äsirese - orıs bolsa.

«Halıq sözi» gazeti

0 pikir