Senbi, 8 Tamız 2020
COVID-19 QAZAQSTANDA. Jwqtırğandar — 96922. Jazılğandar — 70680. Qaytıs bolğandar — 1058
Jañalıqtar 4524 0 pikir 30 Jeltoqsan, 2013 sağat 08:24

Sayın Nazarbekwlı. Abay älemine sayahat (bası)

Bizdiñ zamandastarımız (jiırma birinşi ğasırğa ömir örmeginiñ jüzin audarıp jetkender) Abay öleñderin bala küninen mektepte jattap östi.

Abay eñbekterin ruhani azıqqa aynaldıru solarğa negizinen üş bağıtta jüzege asqan sekildi. Birin mamandığı mäjbürlese, endi birin qızmet babı Abay atın eske tüsirtip qoyatın. Al endi biri Abay eñbekterin özderiniñ qalauımen oqıp, jandarına ruhani azıq etip keldi. Biz özimizdi soñğı topqa jatqızğalı otırmız. 

Sol topta jürip, biz, jasımız Abay sürgen ğwmırdan asıñqırap ketken şaqta, Abaydı tek qana oqıp şığu jetkiliksiz eken degen payımğa toqtadıq.

Abaydı oqu qajet eken...

Oqığannan keyin oylanğan dwrıs sekildi...

Dwrıstap oylanıp al da, oyıñdı jariya et...

Biz özimizdi "adam dep, admgerşilik dep" tirşilik etetinder sanatına qosamız. "Qolımdı mezgilinen keş sermedim" – demekşi, biz de keşirek bolsa da, Abay eñbekterin sana zerdesimen payımdap, oy tolğamdarı arqılı qabıldap bayqağımız keldi. Sodan payda bolğan tüysikti oyğa aynaldırıp, qağazğa tüsirip, tüsinigin köpşilik nazarına wsınu qajettiligin moyındadıq.

Bizdiñ zamandastarımız (jiırma birinşi ğasırğa ömir örmeginiñ jüzin audarıp jetkender) Abay öleñderin bala küninen mektepte jattap östi.

Abay eñbekterin ruhani azıqqa aynaldıru solarğa negizinen üş bağıtta jüzege asqan sekildi. Birin mamandığı mäjbürlese, endi birin qızmet babı Abay atın eske tüsirtip qoyatın. Al endi biri Abay eñbekterin özderiniñ qalauımen oqıp, jandarına ruhani azıq etip keldi. Biz özimizdi soñğı topqa jatqızğalı otırmız. 

Sol topta jürip, biz, jasımız Abay sürgen ğwmırdan asıñqırap ketken şaqta, Abaydı tek qana oqıp şığu jetkiliksiz eken degen payımğa toqtadıq.

Abaydı oqu qajet eken...

Oqığannan keyin oylanğan dwrıs sekildi...

Dwrıstap oylanıp al da, oyıñdı jariya et...

Biz özimizdi "adam dep, admgerşilik dep" tirşilik etetinder sanatına qosamız. "Qolımdı mezgilinen keş sermedim" – demekşi, biz de keşirek bolsa da, Abay eñbekterin sana zerdesimen payımdap, oy tolğamdarı arqılı qabıldap bayqağımız keldi. Sodan payda bolğan tüysikti oyğa aynaldırıp, qağazğa tüsirip, tüsinigin köpşilik nazarına wsınu qajettiligin moyındadıq.

Bizdiñ eñbegimizdiñ ataqtı filosoftar men ğalımdardıñ, Abay mwrasın zertteuşilerdiñ nazarına iligip, kemşiligi bayqalıp jatsa, biz eşkimnen de keşirim swramaymız. Öytkeni, bwl eñbek käsibi Abay zertteuşisiniñ eñbegi emes, Abaydı öz betimen oqıp, öz tüsinigin köpşilik nazarına wsınıp otırğan köptiñ biriniñ eñbegi.

Osılayşa, oylana, bir şeşimge kelip alıp, biz Abay älemin izdep şıqpaq boldıq, osı saparğa bel bayladıq.

Abay älemin taba alamız ba?

Kezdese qalsaq, ol älem bizge esigin aşa ma?

Tipti aşıq esikti älem işine ene alamız ba?

Ol bizge jwmbaq... Degenmen talpınudı, talap qıludı Abay jaqsı körgen... Bizge onday qayda dep moyımaudı tapsırğan...

Moyınday ketelik, bwl sapardıñ alğaşqı qadamın basu bizge  qiınğa soqtı. Qalay wmtılsam da kelispey twrğan sekildi bolıp, dälirek aytqanda, özime wnamay köp azaptandım. Keyde bwl sayahatqa attanu mağan  mümkin emestey körinetin. Qalamdı talay ret qolğa alıp (komp'yuterdi) oqtalğanmen, bwl jolğa qalay qamdanu kerek ekenine oy jetpey, meselim qaytıp, jabırqap qala beretinmin. "Ayılın tartıp miner arğımağıñ joq bolsa, aydınğa jüzdirer  jelkeniñ bolmasa, bos qiyal emes pe, qolıñ kötermesti bilegiñe nege jük qılasıñ" dep torığıp ta ketetinmin. 

            Osınday oylar üstinde "Wlı Abay" degen sözdi qaytalap otırıp, "Wlını tuğan el de wlı" degen oy meniñ osı saparıma jol aşıp bergendey boldı. Abay wlı bolsa, wlını tudırıp otırğan el de wlı emes pe!...

Sonda, wlı el –  nesimen wlı?

Sodan barıp bwl älemde wlı elder kimder edi dep sanay bastadıq. Köp eken. Köp sekildi boldı. Biraz eldiñ esimin eske tüsirdik.   Birazın oymen şolıp, solar işinen üşeuin tañdap aldıq. Sodan soñ "osı elder nesimen wlı edi?", "osı elderdi wlılar qatarına qalay qosıp otırmız?" dep, biz özimizge swraq qoydıq.

            Osı swraqqa jauap retinde bizdiñ sanamızğa alğaşqı bop äser  etken, olardı bizge wlı atandırıp otırğan olardıñ jaulap alğan elderi de emes, şalqığan baylığı da emes, halqınıñ sanı da emes sekildi bop körindi. "Eldi wlılar qatarına şığarar sol eldiñ jeke twlğaları eken-au" degen tüsinik payda boldı.

            Ağılşındardı wlı halıq deydi.

            Ağılşın elinde Şekspir degen keremet bolıptı. Qanşama ğasırlar boyı Şekspir atı jer jüzininiñ barlıq azamatınıñ auzınan tüspesten keledi. Şekspir arqasında ağılşın eli de wlıqtana tüsude. Şekspirmen qabattasa "Robinzon Kruzo", "Qazına aralı" sekildi kitaptar eske tüsti.

            Orıs halqın bizge közimiz qara tanığalı, kökiregimiz söz wqqalı wlı halıq dep tanıstıruda. Wlı ekendiginde söz joq. Wlı el! Olardıñ wlılığınıñ bir däleli – otız segiz jıl ömir sürgen Puşkin ömirin  orıs ğalımdarınıñ izdengeni, zerttegeni sonşalıq, qazir aqın ömiriniñ birneşe künderi ğana aqtañdaq dep eseptelinedi. Olar Puşkin degen aqın balasınıñ qay küni kimmen söyleskenin, ne aytqanına deyin hattap şığıptı. Lomonosov, Petr patşa, Tolstoy, Lermontov, Gumilev, Kurçatov... Olar wlıların wlıqtaptı. Bizder sol arqılı bükil eldi wlı dep tanimız. "Tınıq Don", "Dubrovskiy", "Arılu", "Oblomov" sekildi kitaptar eske tüse bastadı.

            Qıtay deytin wlı halıq desek, eşkim talasa qoymas. Bwdan üş mıñ jılğa juıq bwrın ömir sürgen Konfuciy degen bir balasınıñ auzınan şıqqan är sözin äli künge audarıp, töñkerip, qayta-qayta twzın tatıp, dämin tekseruden jalığatın emes. Qıtaylardıñ osı äreketeniñ arqasında bükil älem oyşıldarı Konfuciyden bir auız söz kiristirip, kösemsinuge tırısadı.

"Wlısın wlıqtau – el wlılığınıñ negizgi körsetkişi" degen  qortındığa keldik...

Bala kezden Mwhtar Äuezov eñbekteri arqılı Abaydı tanıdıq. Söz mänisin tüsingeli Abay wlılığın moyındadıq.

            Biz oquşı retinde, älemde wlı atanğandar eñbekterin birşama oqıp kelemiz. Wlılar wlılığın moyındaymız. Biraq biz sol wlılar tiziminen soğıs pen jauızdıq, baqıtsızdıq pen qayğı taratu arqılı ilikkenderdi sızıp tastadıq.  

Bizdiñ tizimge ilikken barlıq wlılarğa ortaq bir qasiet bar, ol – olardıñ adam süygiştigi.

Älemdik deñgeydegi adam süygiş, adamgerşilik qasieti joğarı twlğa retinde bizdiñ wlı atamız Abay tım erekşeleu bolıp körinedi. Talay wlı twlğalardıñ şığarmaşılıq tamırınan adamgerşilik närin tatıp bayqadıq, biraq bizdiñ aqın atamızdıñ köterilgen biigi eş iz tüspegen, sonı biik dep oyladıq.

Abay: "Adamzattıñ bärin süy, bauırım dep!" – dese, ol osı naqıl sözimen-aq öziniñ älemdik därejedegi wstaz  ekeninin däleldey alğan. Bwl sözdi oğan deyin eşkim ayta almaptı...

            ...Tobıqtınıñ bir atasına jan-tänimen eñbek etip öz ömirin bastağan Abay bara-bara twtas qazaq halqınıñ ruhani bolmısına paydalı bolu kerektigin tüsingen. Sodan barıp: "Biriñdi, qazaq, biriñ  dos, – körmeseñ istiñ bäri bos" – dep wlttıq wran tastaytınday därejege köterilgen.

            Nağız wlı twlğa wlttıq şeñberde şektelip qala almaydı. Olardı bükil älemdik mäseleler tolğantadı. Wlılıqtıñ negizgi belgisi bükil adamzattıq, bükil älemdik qwbılıstardan aqiqat izdeu bolsa kerek. Sol tolğanıs üstinde Abay adam attı pendelerdiñ mwñ-mwqtajın öz jüreginen ötkize alğan. Sodan barıp, bükil adamzat wranın, sanalı tirşiliktegi adam süyeniş tabar bw dünie aqiqatın anıqtay alğan.

"Adamdardıñ bärin süy bauırım dep!" – degen Abay oy tüyini bükil adamzat wranına aynaluğa tiisti qasietti söz!

Bwl sözdiñ täni de bar, janı da bar! Bwl söz –  tiri söz!

Bwl wran söz – mağınasın bükil älem boyına siñiruge, tirşilik etu üşin küres qwralına aynaldıruğa twrarlıq qağida!

Bwl söz bükil älem sayasatkerlerleriniñ bastı wranına aynalğan kezde jer betinde Jwmaq ornamaq!

Abay tek qana qazaqtardıñ emes bükil älem jwrtşılığınıñ perzenti jäne wlısı!

            ...Abay älemi jwdırıqtay jermen şektelip qalmağan. Onı "Jeti qat kök" mäselesi de az tolğandırmağan. Sodan barıp, "Allanıñ özi de ras, sözi de ras" attı aqiqat söz auzınan şıqqan. Abay auzınan şıqqan, bizdi erekşe süysindirgen, üş auız sözdi jeke jazıp körelikşi:

            Biriñdi qazaq biriñ dos körmeseñ istiñ bäri bos...

            Adamzattıñ bärin süy bauırım dep...

            Allanıñ özi de ras, sözi de ras...

            Osı sözder – qazaq balasınıñ auzınan şıqqan sözder.

Adamdar qazaqtıñ wlı el ekenine osıdan keyin qalay kümändi bolmaq!

Qalay qazaq ekeniñe maqtanbassıñ!       

Kez-kelgen qazaq balası Abaydıñ är oyınan, är sözinen janına şipa bolarlıq bir när ala almaytın bolsa, oğan sezim attı tüysiktiñ qajettiligine kümänimiz bar.

Qazaq halqı –  Abay Qwnanbaywlı,  Ahmet Baytwrsınov, Älihan Bökeyhanov, Älkey Marğwlan, Mwhtar Äuezov,  Qanış Sätbaev, Äbiş Kekilbaywlı, Oljas Süleymenwlı, Nwrswltan Äbişwlı sekildi, sanasa san jetpes wldarınıñ atımen wlı el.

Şekspir, Puşkin, Konfuciy sekildi bizdiñ wlılarımızdıñ basında Abay twr! Bwl, ärine, salıstırmalı tüsinik. Äytpese qazaqtı qazaq etken äli künge atı este: Qorqıt, Asan, Jirenşe, Bwhar, Abılay, Äbilqayır, Töle, Qazbek, Äyteke, Mahambet sekildi wldarı tolıp jatır.

Wmıt bolğandarı qanşama?..

Wmıt bolğandar degen qanday auır söz edi...

Wlılardı wmıtuğa bola ma?..

Bolmaydı ğoy!..

Wlı atın mäñgileu – el mindeti emes pe...

Wlıların wmıtqan el, ol qanday el?..

Abaydı oqıtu kerek, oqu kerek. Oqı da oylan. Oyğa toqığanıñdı ayta jür. Äsirese, Abay sekildi wlılardı jalpı jwrt bolmısına siñire beru är sanalı azamat mindeti dep oylaymız. Abaydı bar sana-sezimimen wlıq twtu är qazaqtıñ borışı...

Sonda ğana wlılar atı wmıtılmaydı.

Sonda ğana qazaqtar birin – biri dos körmek.

Sonda ğana istelgen is bos bolmaq emes.

Abay oyın, Abay tüsinigin boyğa siñirgen kisige tek qana öz jwrtı emes, adam balasınıñ bäri bauırğa aynala bastamaq. 

Allağa degen şınayı sezim jürekke enbek.

Abaydıñ wlılığına sengender qazaq halqınıñ wlılığına sene aladı.

Abay sözderiniñ närine tamsanğandar qazaq halqınıñ danışpandılığı men oylılığına, qazaq tiliniñ küşi men qwdiretine sene bastaydı.

            Abay sözderi bir qwlaqtan kirip, ekinşi qwlaqtan şığıp jatatın bolsa, onda qwlaqtıñ ol adamğa  paydalı müşe ekendigine kümän keltiruge bolar...

            Abay bir öleñinde: "Bilimdiden şıqqan söz, Talaptığa bolsın kez" – degen eken. Biz özimizdi talaptılar tobına jatqızuğa şeşim qabıldap alıp, Abay älemine sapar şegip qaytqalı otırmız...

            Saparlas bolamın degenderge kememizden orın tabıladı.

            Tek qana bizdiñ bir talabımız bar.

Onımız: Abaydıñ bir şumaq öleñin jattap alıp, mağınasına twşınu...

            Bilimdiden şıqqan söz –

            Talaptığa bolsın kez.

            Nwrın, sırın köruge,

            Kökireginde bolsın köz...

            Abay – bilimdiden şıqqan sözdi (Abay bilimdi) tüsinuge tırısqan talaptınıñ mindetti türde kökireginde közi bolğanın qalap otır.

            Allatağala öz qwdiretimen keybir pendelerine üşinşi köz, "kökirek közin" beredi eken.

            Biz, kökirek közi anıq bayqalıp twrmaytındardı da talaptı boluğa şaqıramız.

Kökirek közi jarqırıp twrmasa da mañdaydağı eki közben Abay sözderin kökirekke toqıp, tännen ötkize, janğa jetkizse, sodan barıp jan sezimin tän paydalansa deymiz...

            Osı maqsatpen biz Abay poeziyasına köz sala otırıp, Abaydıñ qara sözderin oqıp şıqpaqqa niettendik.

Ana tilimizde söyleytin qazaq tildi oyşıldardı ğana emes, älem filosoftarın da tereñ oyğa batırıp kele jatqan  Abaydıñ zatı asıl, janı jwmbaq sözderin "qara söz" dep atau qalıptasqan.

Biz Abay sözderin: tiri, jaratılısı wlı, bolmısı aqıl, közge körinbeytin qasiet retinde elestetemiz. Abay sözderiniñ tiri ekenine, janı bar ekenine senemiz.

Bizge alğaşında, Abay sözderine "Abaydıñ kösem sözderi" degen ataq layıq sekildi bolğan.

Eger "qara söz" dep at taqqan Abaydıñ özi bolsa, onda  öz sözine "kösem söz" dep at tağuğa aqıldılığı men danalığı jol bermegen bolar dep te oylağan bolatınbız...

Biraq qazaqtıñ "qara" degen sözine arttırar jükteri turalı oy jügirtkennen keyin biz alğaşqı oyımızdan qayttıq.

Halqımız "qara" sözine san türli mağına bergen eken.

"Qara" sözi arqılı jwrtımız  danalıq pen tereñdik, şeksizdik pen jwmbaq närseler mağınasın beynelep: qara qwrdım, qara jer, qara köbeytu, qara orman degen sözder paydalanıptı.  

"Qara" arqılı qazaq qayrat pen küş qasietterin anıqtap: qara küştiñ iesi, qara qayratı mol, qara nar, qara nöser sekildi sözdermen bwl sözge erekşe küş beripti.

Bwl söz arqılı halqımız el men jwrt mağınasın tüsindirip: qara halıq, qara tobır degen sözderdi şığaradı.

Qara degen sözge eñ bir qasiet twtqan närselerin teñep qara şañıraq, qara orın, qara jwrt dep ardaqtağan.

Ayauşılıq retinde: qara qasqa kedey, qara taban bolu;

Köp degen mağınada: qara qwrttay qaptau, qara qwrım, qara nöpir top;

Swlulıqtı beynelep: qara torınıñ qandısı, qara köz;

Mezgil retinde: qara köleñke;

Wrpaqqa süyispenşilik: qarayğanım, qarağım;

Jauızdıq  pen aramdıqtı beynelep: qara niet, jüziqara, qara albastı, qara jürek;

Ölşem retinde paydalanıp: qara jol, qara kördim jer dep te jatadı.

Aq söziniñ qarsı mağınasında aqqa qara küye jağuşı dep sögedi. 

Al öleñde aytılatın "qazaqtıñ qara öleñi" degen tüsinik: üyrenşikti öleñ, nağız qazaqi öleñ, köpşiliktiñ jadında qalğan eski mwra degen sekildi tüsinikter balaması.

Abay sözine osılay at taqqan qazaq oyşıldarı bolsa, onda olar "qara söz" degen ataqqa:

Abay sözi – sırı mol, astarı tereñ söz;

Abay sözi – tek bir adam emes, bükil adamzat pendeleriniñ müddesine säykes kele alar oylar jiıntığı;

Abay sözderi – Abaydıñ aqılı men parasatı, oyı men darın säuleleri arqılı basqalar sanasına jarıq tüsiru qwralı...

Oysızdarğa da oylılarğa da zatı jwmbaq, janınıñ twñğiığı tereñ, biiktigi jeti qat kökte jatqan Wlılar oyındağı jwmbaqtardı şeşu uaqıt degen qwdirettiñ şaması jeter ğana qwbılıs. Äytpese eki milliardqa jetken qıtay halqı üş mıñ jıl boyı bir kisi eñbegin zertteuden jalıqqan bolar edi.

Är jaña tuğan wrpaqtı öz tüsinigimen qızıqtırar wlılar boladı. Wlılar oyına olar öz tüsinigimen, öz közderimen, öz zamanınıñ talabımen qaraydı. Sondıqtan wlılar mwrası – mäñgi tiri.

Sol wlılardıñ biri – Abay! 

Abay sözderiniñ jay qara söz de emes, tek qana kösem sözder  jiıntığı da emes ekenine bw zamanda qazaqtardıñ da, älem jwrtşılığınıñ da közderi jetken sekildi.

Bwl sözder öz şeşimin är jaña zaman, är jaña wrpaq özimen birge ala keletin: salmağı "qara jerdey", jwmbaqtığı "qara qwrdımday", şeksizdigi "qara nöpirdey" qwbılıs.

Abay "qara sözderin"  "kösem sözder" dep ataudıñ jönsizdigin bayqadıq.

Abay:

"Kökiregi sezimdi, köñili oylığa

Bäri de anıq twrmay ma oylanğanda..." –  deydi

Abay sözderi jan-düniemizdi nwrlandıra tüser me eken dep, biz Abay sözderiniñ oy biiktigine boy jetkizuge tırısıp, mağına tereñdigine dem jetkizuge tırısıp, olardı öz oy-elegimizden ötkize oqıp şığuğa bel bayladıq.

Eger bwl saparda Abay biigine şama kelmey, şarğa jetpey jatsa, onda eñ bolmasa Abay älemine jaqınday tüsermiz degen ümit bizdiñ eñ bastı maqsatımız bolmaq...

Abay  "qara sözderi" qırıq bes sözden twradı eken... 

Nege az? Joğalğanı joq pa eken?..

Nege qırıq bes?

Odan köp boluı mümkin be edi?

Bwl swrağımızğa aytarlıqtay däleldi jauap tappadıq. Biraq olar turalı oylar bar.

Solardıñ biri Abaydıñ qara sözderi qırıq besten köp te boluı mümkin edi deydi. Abaydıñ oylau därejesi osı sözderde qamtılğandardan da basqa köptegen mäseleler jöninde oy tolğap, öz qorıtındıların qorıtıp şığaruğa jetetin edi. Biraq ne özi qalamadı, ne ğwmır qısqalığı  mümkindik bermedi deydi.

Ekinşi bir oy –  "Abaydan aytılmağan söz qalmadı" deytin keybir zertteuşiler oyın quattamaq boladı. Olar adam (qazaq) balasınıñ ömirine kerekti aqıl men oydı Abay sözderi men öleñderi tügendep ketken deydi. Bwl oyğa da köñil toqtatuğa bolatın sekildi. Ömirde kezdesip jatatın kez-kelgen qwbılısqa, oqiğağa Abay sözimen mısal keltirip, Abay öleñimen qostauğa bolatınına közimiz jetip keledi.

Osınday bir-birine qarama-qarsı oy twlparlarına minip alıp, biz de biraz sayahat jasap qaytsaq pa deymiz…

Sayahat bolğanda da Abay älemine, Abay oylarına, Abay öleñderine sayahat…

Biz özimizşe, aldımen, Abay sözderine berilgen sandıq belgiler ornına mağınalıq teñeu tañıp bayqamaq boldıq. Sodan barıp tömendegidey tizim jasaqtadıq:

Birinşi söz – adam mindetin anıqtau;

Ekinşi söz – eñbekke baulu;

Üşinşi söz – bilik sırı;

Törtinşi söz – mastıq pen külki;

Besinşi söz – qalıptasu;

Altınşı söz – tüsinik;

Jetinşi söz – talpınıs;

Segizinşi söz – nasihat;

Toğızınşı söz – wlt jandılıq;

Onınşı söz – wrpaq;

On birinşi söz – käsip;

On ekinşi söz – ğibadat;

On üşinşi söz – iman;

On törtinşi söz – jürek;

On besinşi söz – aqıl;

On altınşı söz – elikteu;

On jetinşi söz – birlik;

On segizinşi söz – kerbezdik;

On toğızınşı söz – estilik;

Jiırmasınşı söz – jalığu;

Jiırma birinşi söz – maqtan;

Jiırma ekinşi söz – qadir twtu;

Jiırma üşinşi söz – quanış pen jwbanış;

Jiırma törtinşi söz – künşildik;

Jiırma besinşi söz – qwlşılıq;

Jiırma altınşı söz – nadandıq;

Jiırma jetinşi söz – ösiet;

Jiırma segizinşi söz – parız;

Jiırma toğızınşı söz – saqtıq;

Otızınşı söz – wyat;

Otız birinşi söz – oylılıq;

Otız ekinşi söz – talap;

Otız üşinşi söz – öner;

Otız törtinşi söz – bw dünie;

Otız besinşi söz – o dünie;

Otız altınşı söz – wyat pen iman;

Otız jetinşi söz – uağız;

Otız segizinşi söz – jaratılıs;

Otız toğızınşı söz – namıs;

Qırıqınşı söz – minez;

Qırıq birinşi söz – tärbie;

Qırıq ekinşi söz – tirşilik qamı;

Qırıq üşinşi söz – tän men jan;

Qırıq törtinşi söz –tazalıq;

Qırıq besinşi söz – adam bolmısı.

Biz osıdan keyin är qara söz mağınasına säykes dep tañdağan ataular tizimin taldap qaradıq. Bwdan bayqağanımız tek qana wyat (otızınşı, otız altınşı) jäne iman (on üşinşi, otız altınşı) atauları, solar turalı aytılar oy eki ret qaytalanatının bayqadıq. Basqa eşqanday oy da, söz de qaytalanbaydı. Osığan qarap, biz Abaydıñ osı eñbegin jazuğa kiriser aldında adam balasınıñ tärbiesine, tirşiligine qajetti degen nasihat sözderiniñ taqırıbın iriktep, tizip alıp barıp, sosın iske kirisken be dep oylaymız. 

Abay oylarına, Abay älemine sayahat jasamaq bolğandardıñ bir moyındauğa tiisti aqiqatı boluğa tiisti. Ol – Abaydı tüsinudiñ san satılı bolatını. Öytkeni osınday sayahatqa şıqqandar bilimi men zerdesiniñ, tabiği bolmısı men tärbiesiniñ jobasına baylanıstı tek qana öz därejesine deyin köterile almaq. Mısalğa meniñ oyşıldığım men bilimpazdığım ortaşa ğana därejede bolsa, onda meniñ twjırımdarım ataqtı bilgirler satısınan äldeqayda tömen twruı kädik. Olardıñ meni jazğıruı da mümkin. Biraq men oğan moyımaq emespin. Öytkeni Abaymen sırlasuğa, Abay älemine sayahat jasauğa ärkimniñ de qaqısı bar. Abaydıñ özi "bolmasañ da wqsap baq" degen.

Sonımen Abaydıñ qara sözderi mağan ne deydi?

Jaratılıstı, tirşilik  erejeleri turalı ömir qağidaların qabıldau arqılı özimniñ bilimim men aqılımnıñ jobası Abay sözderinen ne wğa aldı?

Biz, eñ aldımen, Abay öz sözderin qalay bastap, qalay ayaqtadı eken degen swraqqa jauap beruge tırıstıq ta, birinşi söz ben soñğı söz mağınalarına oy jügirtpek boldıq. 

Abay birinşi sözimen öziniñ sanalı tirşilik alğa tartar köp närseler turalı oylanatın jan ekenin tanıtadı. Bolaşaq oquşılarımen äñgime-düken qwra otırıp, öz oyların, bolaşaq aytılmaq  sözderin, közdegen maqsatın sonşalıqtı tüsinikti, talas tudırmaytınday etip, tüsindirip beredi.

Birinşi söz – söz joq, alğaşqı söz boluğa layıq söz degen qortındığa keldik. Onıñ aldına salğan kez-kelgen söz öz ornında twrmağan bolar edi.

Al soñğı söz – ol däl soñğı söz. Eger Abay tağı bir söz qosqısı kelse, onda ol söz soñğı bolıp twra almas edi, ortağa tüser edi.

Abay sözderiniñ qortındısı sekildi qırıq besinşi sözinde şeksizdikti, şeksiz älemdi jaratuşınıñ bar ekendigi aytıladı. Bar älem bir zañğa bağınıp, bir qwdiret bwyrığın bwljıtpay orındap jatadı. Abay, tiriler jaratqannıñ adam pendelerine, jan-januarına bergen sezimderi arqılı tirşilik zañdılıqtarın moyındaydı, öz tirlikterin jalğastıruğa qwştar boladı deydi.  Abay öz erkimen eşkim eş närse jasay almaytının, tek qana Jaratqannıñ jaratqandarın jaratqan sıylağan sezimder arqılı seze alatındığın äñgime etken. Eger onday sezim az bolsa, onda kisiniñ kisiliginiñ de jobası tömendey bermek. Qırıq besinşi söz – soñğı söz!..

(jalğası bar)

Abai.kz

0 pikir