(birinshi reportaj)

Irandaghy bastalghan soghysty «dýniyejýzilik soghystyng bastaluy» dep jatqandar jetkilikti. Iran reziydensiyasyna qúpiya jasalghan shabuyldan Iran Islam Respublikasynyng Diny kóshbasshysy Ály Hameney men birneshe ministrler qaza tapqanyn Iran ýkimeti resmy habarlady. Ondaghy soghys jaghdayy Irannyng mәlimdeuinshe 40 kýn boyy jalghasady dep otyr. Biz býgin oqyrmandarymyzdy osy soghysqa tikeley sebepker bolghan Ály Hameney turaly derektermen tanystyrudan bastaghandy jón kórdik... 

Ály Hameney kim edi?

Ondaghan jyldar boyy ayatolla Ály Hameney Irandaghy eng yqpaldy adam — jogharghy kóshbasshy boldy. Bireuler ony islam revolusiyasynyng qaharmany dep sanady, al basqalary qatygez diktator dep bildi.

Ol shiit músylmandary ýshin qasiyetti qala әri Irannyng diny jýregi sanalatyn Meshhedte dýniyege kelgen. 11 jasynda islam teology bolugha oqy bastady. Ol kezde Iran zayyrly memleket bolatyn jәne avtokrat shahtyng biyliginde edi. Keyin Hameney ózining ústazdarynyng biri — ayatolla Ruholla Homeyny jetekshilik etken diny oppozisiyagha qosyldy.

Shahtyng qúpiya polisiyasy ony birneshe ret tútqyndady. 1979 jyly irandyqtar shahty qúlatyp, Islam Respublikasyn qúrghannan keyin Homeyny emigrasiyadan oraldy. Al Ály Hameney jana jýiede tez kóterildi.

Homeyny on jyldan keyin qaytys bolghanda, Hameney onyng ornyna ýmitkerlerding qatarynda boldy, biraq Irandaghy eng joghary lauazymgha qajet diny dәrejesi joq edi. Ol ózi de múny moyyndaghan: «Men jogharghy kóshbasshy bolugha layyq emespin. Múny men de, sizder de bilesizder. Meni kóshbasshy etip saylaudy oilaghan kez kelgen islam qoghamy tek qan jylaumen qalady».

Soghan qaramastan irandyqtar ony qoldady. 50 jasynda Hameney Irannyng jogharghy kóshbasshysy atandy. Keyingi onjyldyqtarda ol Irannyng sayasaty men dinindegi basty túlgha boldy.

Ol Izraili men AQSh-qa qarsy dúshpandyqty kýsheytti, Holokostty birneshe ret joqqa shyghardy, әlemdegi imamdardy meshitterdi әskery bazagha ainaldyrugha jәne islam revolusiyasyn býkil elderge taratugha shaqyrdy.

Ol iran sayasatyn liyberaldandyrugha baghyttalghan kez kelgen әreketke qarsy túrdy, Islam Respublikasynyng qatang diny qúrylymyn nyghaytty jәne onyng kýndelikti ómirge baqylauyn keneytti.

Sóz bostandyghyn shektep, islam revolusiyasynyng iydealdaryna adaldyqty qamtamasyz etu ýshin quatty baqylau jýiesin qúrdy. Sonday-aq Islam revolusiyasy saqshylary korpusyn (KSIYR) azamattyq qoghamdy baqylaugha jәne qarsylyqty basugha qabiletti kýshke ainaldyrdy.

2009 jyly búl jana ról aiqyn kórindi. «Jasyl qozghalys» kezinde jýzdegen myng irandyq preziydenttik saylaudaghy búrmalaugha qarsy narazylyq bildirdi.

Keyingi jyldary Hameney ekonomikalyq qiyndyqtar, janarmay baghasynyng ósui jәne su tapshylyghy saldarynan tuyndaghan jana jappay narazylyqtargha tap boldy.

2022 jyly «morali polisiyasy» ústaghan qyzdyng ólimi songhy onjyldyqtardaghy eng ýlken synaq boldy. Narazylyqtar qatal týrde basyldy: jýzdegen adam qaza tauyp, myndaghany tútqyndalyp, azaptaugha úshyrady.

Hameney búl tolqular ýshin syrtqy jaulardy aiyptap, KSIR qoldanghan kýshti aqtady. Ol ýshin Islam Respublikasyn saqtau bәrinen manyzdy boldy. Ol bylay degen: «Mening әlsiz janym, sharshaghan tәnim jәne sizder bergen az ghana abyroyym bar. Men múnyng bәrin revolusiya men islam ýshin qúrban etemin».

Qazir Irandy kim basqaryp otyr?

Tótenshe kenes qúryldy. Onyng qúramyna keminde ýsh adam kiredi, ony preziydent Masud Pezeshkian basqarady. Ol halyqqa ýndeu jasap, dәl osy kenes — Qauipsizdik kenesining jәne sot biyligining ókilderimen birge — biylik tranziytin úiymdastyryp, jana jogharghy kóshbasshyny saylau tәrtibin anyqtaytynyn mәlimdedi.

Resmy týrde múnymen ainalysatyn organ bar — Sarapshylar kenesi. Onyng qúramynda 88 adam bar jәne olar qajet bolghan jaghdayda jana jogharghy kóshbasshyny saylaydy. Alayda qazirgi jaghdaydyng búryn-sondy bolmaghan sipatyn eskersek, búl rәsim ózgerui mýmkin. Óitkeni, «sarapshylar kenesin» qúrghan Hemeneyding ózi bolatyn.

Islam revolusiyasy saqshylary korpusy da óz yqpalyn kórsetui yqtimal. Qalay bolghanda da, qazirgi tanda biylik negizinen osy tótenshe kenesting qolynda.

Hameney biylikting osynday ýshtik ýlgisin aldyn ala dayyndaghan boluy mýmkin degen pikir bar. Byltyrghy on eki kýndik soghys kezinde jogharghy kóshbasshy birneshe kýnge joghalyp ketkende de osynday habarlar taraghan. Sol kezde ol bunkerde jasyrynyp, óz qaza bolghan jaghdaygha biylikti beru mehanizmin oilastyrdy degen boljam aitylghan.

Shyn mәninde, songhy onjyldyqtarda Hameney biylikti bir adamnyng qolynda shoghyrlandyrmay, birneshe sheshim qabyldau ortalyghyna bólip ornalastyrumen ainalysty. Eger alghashqy jogharghy kóshbasshy Homeyny memleketti barlyq biylik bir adamnyng qolynda bolghan súltandyq ýlgide basqarsa, Hameney túsynda biylik birneshe ortalyqqa bólindi. Rejimning tolyq kýiremey saqtaluy belgili bir dengeyde osynyng nәtiyjesi boluy mýmkin.

Irannyng jana kóshbasshysy kim boluy mýmkin?

Múny naqty aitu qiyn. 2024 jyldyng mamyrynda preziydent Ibrahim Raisy әue apatynan qaza tapqannan keyin onyng ornyna kim keletini aldyn ala belgisiz bolghany siyaqty, búl sheshim de songhy sәtke deyin qúpiya boluy mýmkin.

Hameney 86 jasta edi jәne biylik tranziytine dayyndalu qajet ekenin týsindi. Yqtimal múragerlerding qatarynda onyng úly da ataldy. Onyng yqpaly zor jәne KSIR tarapynan qoldauy boldy. Biraq keybireuler:  «1979 jyly monarhiyany әke men bala arasynda biylik berilsin dep qúlatqan joqpyz» degen pikir aituda.

Hameney qalay qaytys bolghany da manyzdy. Ol is jýzinde «shәhidtik ólimmen» ketti. Shiittik islamda adamnyng qalay ómir sýrgeninen góri, qanday ólimmen ketkeni manyzdy sanalady. Osy túrghydan ol «aq joldaghy kýresker» retinde qabyldanady.Tipti ony jek kórgen qarsylastary da onyng qazasyna janashyrlyq tanytty. Jýzdegen myng adamnyng kóshege shyghyp, jogharghy kóshbasshyny joqtauy sony kórsetedi.

Sondyqtan qazir rejimning «júmsaq» ózgerui mýmkin emes. Eng yqtimal ssenariy — qazirgi «qatang baghyttyn» jalghasuy. Irannyng resmy әskery odaqtastary joq. Alayda diplomatiyalyq túrghydan qoldaugha dayyn seriktesteri bar — Resey men Qytay. Mysaly, BÚÚ Qauipsizdik Kenesinde olar Iran rejiymin qoldap keledi. Osy joly da ol qaytalanuy mýmkin.

Ábdirashit Bәkirúly, filosof‑publisist

Abai.kz