Songhy kezde qazaq baspasózin oqyghanda ghana emes, telehabarlar men janalyqtardy tyndaghanda da bir jayt qayta-qayta kózge týsedi: Qytaydaghy 新疆维吾尔自治区 atauy mәtinde de, efirde de «Shynjang úighyr avtonomiyalyq audany» dep audaryp qoldanylyp jýr. Bir qaraghanda búl úsaq tildik qate siyaqty kórinui mýmkin. Alayda mәsele bir sózding dúrys-búrystyghynda ghana emes. Búl — әkimshilik qúrylymdy týsinu, tildik jauapkershilik jәne ataudy qalay beru arqyly dýniyeni qalay qabyldaytynymyzdy aiqyndaytyn oilau jýiesine tikeley baylanysty mәsele. Nege deysiz be?

Ákimshilik-aumaqtyq bólinis jýiesinde Qazaqstan men Qytaydyng týbegeyli aiyrmashylyqtary bar. Qazaqstan Respublikasy qazirgi tanda 17 oblysqa jәne respublikalyq manyzy bar 3 qalagha bólinedi. El aumaghyndaghy audandardyng jalpy sany — 188. Yaghny Qazaqstandaghy әkimshilik jýie salystyrmaly týrde qarapayym әri ýsh dengeymen shekteledi: auyl – audan – oblys.

Al Qytay Halyq Respublikasynda әkimshilik bólinis halyq sanynyng kóptigi men aumaqtyng orasan kendigine baylanysty әldeqayda kýrdeli әri kópsatyly. Qytayda provinsiyalyq (ólkelik) dengeydegi әkimshilik birlikterge 23 ólke (provinsiya), 5 avtonomiyalyq ólke, respublikalyq manyzy bar 4 iri qala jәne 2 arnayy ekonomikalyq mәrtebesi bar qala jatady. Yaghny Qytayda ólke dengeyindegi әkimshilik birlikterding jalpy sany — 34.

Osy 34 ólke dengeyli birlikting qúramynda tómengi satylardaghy әkimshilik qúrylymdar ornalasqan. Aymaq (oblys) dengeyinde 333 әkimshilik birlik, al audan dengeyinde 2852 әkimshilik qúrylym bar. Búl derekterding ózi Qytaydaghy әkimshilik jýiening auqymy men kýrdeliligin aiqyn anghartady. Qytayda avtonomiyalyq ólke, avtonomiyalyq oblys, avtonomiyalyq audan, avtonomiyalyq auyl siyaqty ataular men mәrtebeler az sandy últtar shoghyrlanyp qonystanghan ónirlerde, sol etnostardyng sany men ornalasu ereksheligine baylanysty ghana qoldanylady. Etnikalyq qúramy birtekti qytaylar otyrghan ónirlerde múnday «avtonomiyalyq» ataular joq.

Jurnalisterimizding «avtonomiyalyq audan» dep jii atap jýrgen Shynjang óniri qytay derekkózderinde tarihy túrghydan «Batys ónir», «Batys ólke» dep atalghan. Sin әuleti túsynda, 1883 jyly, búl aimaq resmy týrde ólke mәrtebesin alyp, «Shynjang ólkesi» dep atalghan. Tarihta búl aumaq «Shyghys Týrkistan ólkesi», «Shyghys Týrkistan respublikasy» siyaqty ataularmen de belgili. Shynjannyng jalpy jer kólemi 1 664 900 sharshy shaqyrym, yaghny Qytay aumaghynyng altydan birin alyp jatyr. Búl aumaq ýsh Fransiyagha, tórt Japoniyagha, bes Italiyagha, alty Jana Zelandiyagha, jeti Úlybritaniyagha teng keledi. Qytaydyng jetinshi halyq sanaghynyng deregi boyynsha, Shynjang halqynyng sany 25 852 345 adam. Onyng ishinde úighyrlar shamamen 12 million, yaghny jalpy halyqtyng 44,96 payyzyn qúraydy. Qazaq halqynyng sany 1,5 milliongha juyq. Qalghany qytay últy men ózge halyqtar.

«Avtonomiyalyq audan» dep audaryp jýrgen自治区 — provinsiyamen teng dәrejedegi eng jogharghy әkimshilik birlikterding biri. Onyng qúramynda taghy oblys (aymaq), audan siyaqty birneshe tómengi dengeydegi әkimshilik qúrylymdar bar. Mәselen, Shynjang úighyr avtonomiyalyq ólkesining qúramyna Ile qazaq avtonomiyalyq oblysy, Bortala monghol avtonomiyalyq oblysy, Sanjy dúnghan avtonomiyalyq oblysy men birge Qúmyl, Qashqar, Hotan, Aqsu siyaqty jalpy 14 oblys (aymaq) jәne solargha qarasty 110 audan men audan dәrejeli qala bәri kiredi.

Osynday qúrylymy bar, ishinde onnan astam oblys (aymaq) pen jýzden astam audan ornalasqan әkimshilik birlikti «audan» dep atau — onyng mәrtebesin bir emes, birneshe satygha tómendetip jiberu degen sóz. Sondyqtan 自治区 sózin «audan» dep audaru ghylymy da, logikalyq ta, әkimshilik túrghydan da negizsiz jәne qate. Búl qatelikting jauaby qarapayym: biz kóbine orys tilindegi «avtonomnyy rayon» degen tirkesti oilanbastan kalikalap alamyz. Alayda qazaq tili — orys tilining kólenkesi emes. Qazaq tilinde әkimshilik ataulardy beruding óz logikasy, óz dәstýri, óz termiynqory bar. Sol termiynqorda «ólke» degen úghym búrynnan bar. Ólke sózi «aymaq», «ónir», «atyrap», «iyelik», «dala» maghynalaryn beredi. Sonymen birge búl sóz әkimshilik birlik atauy retinde qoldanylady.

Qúramyna últ audandary men oblystary jәne okrugteri kiretin ýlken әkimshilik-aumaqtyq birlik (QÁTS, 2011: 135). Ólke sózi orys tilindegi kray sózining balamasy retinde de qoldanylady. Mysaly, avtonomiyalyq ólke – avtonomnyy kray, Týrkistan ólkesi – Turkestanskiy kray (https://termincom.kz/). Týrkistan ólkesi, Jetisu ólkesi, Altay ólkesi degen ataular — sonyng aiqyn dәleli. Búl — oblystan joghary, biraq memleketten tómen dengeydegi keng aumaqty bildiretin dәl atau. Onyng ýstine Qytaydaghy qazaqtar tilinde «Shynjang ólkesi» degen qoldanys erteden bar. Demek, búl — jana úsynys emes, úmyt qalghan tabighy ataudy qayta ornyna qoy ghana.

Búl mәsele tek Shynjangha qatysty emes. Dәl osy qatelik Tiybetke, Ishki Mongholgha, Guansy men Ninsyagha da qatysty. Olardyng bәrin «audan» dep atau — Qytaydyng әkimshilik jýiesin týsinbeuding belgisi. Al týsinbey túryp audaru — sauattylyqqa jatpaydy. Keyde «oqyrmangha bәribir emes pe?» degen uәj aitylady. Joq, bәribir emes. Sebebi til — tek qatynas qúraly emes, tanym qúraly. Biz ataudy qalay bersek, qogham solay týsinedi. Al qate atau qate týsinik qalyptastyrady. Sondyqtan búl jerde bir-aq talap bar: óze tildegi audarmany emes, maghynany audaru. Qytaydaghy 自治区 ýshin qazaq tilindegi eng dәl, eng ornyqty, eng qisyndy balama — «avtonomiyalyq ólke». Sondyqtan tómendegi ataulardy qoldanu dúrys әri jýieli dep esepteymiz:

Shynjang úighyr avtonomiyalyq ólkesi

Tiybet avtonomiyalyq ólkesi

Ishki Monghol avtonomiyalyq ólkesi

Guansy Juanzu avtonomiyalyq ólkesi

Ninsya Hueyzu avtonomiyalyq ólkesi

Eger qazaqsha jazsaq — óz tilimizding mýmkindigin paydalanyp jazayyq. Eger audarsaq — óz aqylymyzben audarayyq. Búl — bir ghana sózding emes, tilge degen qúrmetting mәselesi. Sheteldik ataulardy qazaq tilinde beru — jay sóz tandauy emes, dәldik, tildik norma jәne últtyq terminologiya mәselesi. Ózge tildegi ataulardy mehanikalyq týrde kóshiru qazaq tilining mýmkindigin shektep qana qoymay, qoghamdy shatastyrady jәne sauatsyzdyqqa jol ashady.

Qayrat Ghabithanúly,

Ahmet Baytúrsynúly atyndaghy

Til bilimi instituty

Abai.kz