«Jeltoqsan kóterilisi» - Fransiyanyng «Bastiliyany alghan kýni» nemese Reseyding «Úly oktyabri revolusiyasy kýni» siyaqty Qazaqstannyng últtyq merekesine ainaluy tiyis!

Biyl Jeltoqsan oqighasynyng 40 jyldyghy atalyp ótiletin jyl. Birden eskerteyin, býgin men Jeltoqsan mәselelsin biylik pen qoghamnyng arasyndaghy búrynghy teke-tiresting taqyryby etuden aulaqpyn.

Degenmen bir aqiqatty moyyndau kerek: halyqaralyq dәrejede әbden moyyndalghan búl taqyrypqa biz 40 jyldyng ishinde últtyq dengeyde nýkte qoyyp bolmadyq. Búrynghy «odaqtas respublikalar» postkenestik formasiyadan әldeqashan ótip bolghanyn eskersek, bizdegi Jeltoqsan mәselesi biteu jara siyaqty әli kýnge deyin syzdap túr.

Sondyqtan Últtyq Qúryltay mýsheleri aldynda Jeltoqsan mәselesin «Jana Qazaqstan» tanymy boyynsha jana sayasy týisik jәne jasampaz azamattyq payym dengeyinde birlesip aqyldasudy úsynamyn!

1986 jylghy Jeltoqsan kóterilisi kenestik totolitarizmning senin sóguding bastamasy bolghany býginde bizding elge ghana emes, býkil әlemge mәlim. Baltyq jaghalauy elderindegi qasang kommunistik iydeyalargha qarsy últ-azattyq qozghalysqa da, 1990 jylghy Ázirbayjan astanasy Bakudegi Qara qantar oqighasyna da bizding Jeltoqsan bastamashy boldy.

Tipti, bir Germaniyany ekige bólgen Berlin qabyrghasynyng qúlauy men polyak kәsipodaqtarynyng «Solidarnosti» qozghalysynyng bastamasymen Polisha memleketining sosialistik lageriden bólinip shyghuy da 1989 jyly – Jeltoqsannyn keyin boldy.

Álemning jana tarihynda adamzattyng damuyna qozghaushy qúbylys bolghan búl úly oqighalardyng barlyghy býginde atalghan elderding últtyq merekesi sanalady. Búl datalar demokratiyalyq damudyng jәne totolitarizmge qarsylyqtyng últtyq simvolizmine ainalghan.

1917 jylghy Oktyabri revolusiyasy da totalitarlyq jýiege qarsy shyqqan Jeltoqsan siyaqty, partshalyq monarhiyalyq biylikke qarsy kóterilis boldy. Osydan 35 jyl búryn biz býkil Sovet Odaghynyng halqy bolyp, «RSFSR-men» birge toylaytyn 7-shi qarasha kýni býginde Reseyding jalpy federalidyq merekesi retinde atalyp ótedi.

Arygha barsaq, 1798 jyly koroldik absolutizmge qarsy shyqqan kóterilisshiler Bastiliyany alghan 14 shilde (Deni vzyatie Bastilii) býginde Europadaghy ózgeristerding bastauy retinde Fransiyanyng úly merekelik datasyna ainalghan.

Endeshe, biz qay múradan bas tartamyz? Biz nege Jeltoqsannyng tarihy múrasyn memlekettik mәndegi jalpyúlttyq mereke kýnine ainaldyra almay jýrmiz? Qazaq halqynyng tarihyndaghy búl tarihy datany jyl sayyn nege jeltoqsanshylar ghana toylauy tiyis?

Ómirding zany solay – endi 40-50 jyldan keyin, Jeltoqsan kóterilisine qatysushylar búl ómirden ketip bitedi. Biraq Qazaqstannyng tarihynda Jeltoqsan mәngilik qalady. Býgingi bizder qalasaq ta, qalamasaq ta, búl kóterilis Fransiyadaghy «Bastiliyany alghan kýn» siyaqty Últtyq datagha ainalady.

Sondyqtan, biylghy Jeltoqsannyng 40 jyldyghy qarsanynda biz búl tarihy datagha janasha jәne jasampaz kózqaras qalyptastyryp, 17 jeltoqsandy Últtyq merekege ainaldyrudy qolgha aluymyz kerek dep oilaymyn. Jәne búl kózqararasty «Jana Qazaqstan» iydeyasyn, tiyisinshe elding jana tarihynyng betin ashqan Qasym-Jomart Toqaevtyng preziydenttik qúzireti (kadensiyasy) kezinde bastauymyz kerek. Búl simvolikalyq túrghyda dúrys jәne ishki jәne syrtqy barsha júrtshylyqqa týsinikti bastama bolar edi.

IYә, әlemde jәne elding tónireginde geosayasy jaghday tolqyp túrghan býgingi kezde әldekimderding «eski qotyryn» tyrnau qajet pe degen súraq tuuy mýmkin? Biraq Memleket basshysynyng Birikken Últtar Úiymynyng jarghysyna sәikes syrtqy diplomatiyalyq sayasaty berik qalyptasyp, búl beybit sayasat әriptes elder arasynda әldeqashan moyyndalghan jaghdayda, tәuelsiz memleket retinde bizding eshkimge jaltaqtaytyn jónimiz joq. Últtyq mәseleler sanatyndaghy bizding ishki memlekettik sayasatymyzgha eshkimning aralasu qúqyghy bolmauy kerek.

Osy orayda Jeltoqsannyng 40 jyldyghyn atap ótuge dayyndyq mәseleleri tónireginde aqyldasu, kenesu, oilasu maqsatynda men ótken jyl boyy elde qúrylghan 19 birdey Jeltoqsan úiymynyng jetekshilerimen kezdestim. Eske sala keteyin, Jeltoqsangha degen biregey últtyq kózqarastyng bolmauy saldarynan býginde bir Jeltoqsan 21 bólshek qoghamdyq úiymgha bólinip ketken. Eski biylik kezindegi búl bólshekteuding «bólip alyp biyleu» formulasynyng sebep-saldaryn bәrimiz bilemiz!

Mine, sol 21 Jeltoqsan úiymy birikken qauymdastyq (assosiasiya) qúryp, 40 jyldyq qarsanynda Ýkimetpen birlesip, konstruktivti әzirlik sharalaryn bastaugha dayyn otyr. Býginde olar búrynghy jik-japar qoghamdyq qozghalys túrghysynda emes, partiyalyq nemese basqa da sayasy kýshterden de joghary túratyn, Últtyq ruh qalyptastyrudyng sanaly jәne ruhany dengeyine jetti.

Ýkimet osy bastamany qoldap (qajet bolghan jaghdayda, Mәjilistegi deputattar toby búl bastamagha dәneker bola alady), osy jasampaz kózqarasty qoldaugha múryndyq boluy kerek dep sanaymyn! Qazirgi týrli tәuekelder qaltyratqan әlemdegi Qazaqstannyng tútastyghy men tәuelsizdigi biylik pen jalpy qogham ýshin basty ortaq memlekettik mýddege ainaldy. Býginde jeltoqsanshylar búrynghyday kýikil túrmystyq tirlikting sheshimin, pәter berudi nemese ózderining erligi ýshin ótemaqy tóleudi súramaydy. Bir әuletting atasy men әjesi bolghan, aldy shóbere sýiip otyrghan jeltoqsanshylargha el irgesining tynyshtyghy men Últtyng memlekettilik mәseleleri bәrinen de qymbat.

Mine, osy bastamany jetelep ketu ýshin, Ýkimet 21 úiymnyng qoghamdyq basqosuymen «Birikken Jeltoqsan qauymdastyghy» platformasyn qúryp, olardyng jetekshilerimen dóngelek ýstel formatynda kezdesu ótkizip, «Jeltoqsannyng 40 jyldyghy» memlekettik medalin taghayyndap, mereyli jylgha birlesken dayyndyq sharalaryn belgileui qajet dep oilaymyn. Qoghamdy eldik birlikke júmyldyrugha yqpal etetin búl meyirban yqylas kezinde qughyn-sýrgin kórgen jeltoqsanshylargha tegis reablitasiya jasaudan bastalghany jón bolady.

Býkil el bolyp, Jeltoqsannyng 40 jyldyghyna bastayyq! Qazaqstanymyzdyng tútastyghy men tenselip túrghan әlemdegi bizding elding túraqtylyghyna, qoghamnyng birligine úitqy bolatyn bastamany qoldayyq!

Ermúrat Bapiy

Abai.kz