Men Qazaqstan respublikasy Joghargha Kenesining XIII - shaqyrylymynda Qazaq televiziyasynyng parlamenttegi akkreditasiyalanghan tilshisi boldym. "Qazaqstan" telearnasynan "Parlament jarshysy" degen 10 minuttyq habar orys-qazaq tilinde kýn sayyn kórsetildi. Parlamentting ishki ómirin syrttay emes, ishinen kórdim.

Sol kezendegi (Múrtaza, Zimanov, Sartaev, Shaykenov, Quanyshaliyn, t.s.s.) deputattar býgingilermen salystyrghanda әldeqayda "asau" da erkin, qatqyl edi. Minberden sóileuden qoryqpaytyn, atqarushy biylikke tik súraq qoyatyn, keyde ashugha da beriletin. Eng bastysy, ýnsiz qalmaytyn.

Jurnalister de "Osy mәseleni kótermey ne bitirip otyrsyz?" degen súraqty deputatqa batyl qoya alatyn.

Qyzylordada ótken Qúryltayda Preziydent úsynghan ózgeristerdi tynday otyryp, bey-jay qala almadym. Zeynettegi jurnalisting sayasatta ne sharuasy bar demenizder. Sayasy kózqarasy qalyptasqan, erkin oily azamat retinde qoghamdyq manyzy bar mәselede ýnsiz qalu ózime jasaghan opasyzdyq dep bilemin.

Mәsele sayasatta emes.

Mәsele – parlamentting minezinde.

Býgingi parlamentte sayasy mәdeniyet qalyptasa qoymaghan. Ýni әlsiz.

Súraq qoydan saqtanatyn, qatty aitudan qashatyn, kelispeushiligin ishinde býgip qalatyn deputattar kóp... shetterinen batyl dey alasyz ba? Maghan olay bolyp kórinbeydi.

Búl jaghdaydy jekelegen deputattardyng әlsizdigi degennen kóri JÝIENING MINEZI degen dúrys bolar.

Al endi sol jýieni bir palataly etip, deputattardy tek partiyalyq tizimmen saylap, «Qúryltay» dep atap jibersek, parlamentting minezi ózgere me? Kýmәnim bar.

Qúryltay – qazaq tarihyndaghy eng salmaqty sayasy úghymdardyng biri. Onda el taghdyry sheshilgen.

Ýnsizdik bolmaghan. Biraq tarihy atau qazirgi parlamentke avtomatty týrde batyldyq qospaydy.

Eger «Qúryltay» dep atalatyn organ ýkimetke batyl súraq qoya almasa, qoghamdaghy qayshylyqty ashyq talqylay almasa, halyqtyng mún-múqtajyn, ashu-yzasyn zalgha kirgize almasa, onda "Qúryltay" degen atau parlamentti kýsheytpeydi, kerisinshe ataudyng ózin әlsiretedi, qadirin qashyrady.

Keybireuler Týrkiyany mysalgha keltiredi.

Ras, Türkiye Büyük Millet Meclisi – bir palataly, tolyq partiyalyq jýiemen saylanatyn parlament.

Biraq týrik parlamentining sóiley aluy atauynan emes, reglamentinen de emes, qúrylymynan da emes. Ol – bir ghasyrlyq sayasy kýresting nәtiyjesi.

Týrkiyada deputat preziydentti ashyq synaydy. Ministrmen aitysady. Partiya ishinde de bir-birimen sóz talastyryp jatady.

Búl MINEZ olargha dayyn kýiinde berilgen joq. Búl MINEZ qoghamdyq súranystyn, sayasy bәsekening nәtiyjesinde qalyptasty.

Qazaqstanda jaghday basqa.

Biz әli ótpeli kezendemiz. Parlamentte sayasy minez qalyptasa qoymaghan.

Partiya bar, biraq partiya ishindegi demokratiya әlsiz. Tizimdi elita jasaydy. Deputat kóbine partiya basshylyghyna tәueldi.

Osynday ortada parlament deputattaryn tek partiyalyq tizimmen saylap, bir palataly «Qúryltaygha» ainaldyrghannan parlamentting "sayrap" ketui ekitalay. Kerisinshe, ony tipten momaqan qylyp jiberu qaupi bar.

Tek partiyalyq tizimmen saylau úsynysynyng paradoksi de osynda jatyr.

Múnday kezende radikaldy modeli emes, tepe-tendikke qúrylghan modeli dúrys bolar edi dep oilaymyn. Sol tepe-tendikting aty – aralas modeli - 50/50.

Aralas modeli PARTIYaLYQ tizim arqyly últtyq sayasatty saqtaydy. BIRMANDATTYQ okrug arqyly parlamentke tiri dauys әkeledi.

Múnday jýiede bir deputat partiyadan qoryqsa, ekinshisi saylaushydan qorqady.

Al eki jaqtan jauapty deputat ýnsiz otyra almaydy. Qysqasy, bizge atauy tarihi, qúrylymy әdemi, rәsimi minsiz MOMAQAN parlament emes, ýninde janghyryq bar, MINEZDI parlament kerek. Onday parlament әdil saylaudan, batyl deputattan, pikir qaqtyghysynan tuady.

Parlament momaqan bolghan jerde qoghamnyng sózi kóshege jәne әleumettik jelilerge shyghady. Al múny jaqsylyqtyng belgisi dep aita almaymyn.

Gýlmәriya Barmanbekova

Abai.kz