Qazirgi zaman әlem qazaq әdebiyetinin, әsirese halqymyz poeziyasynyng órkendeui men gýldenuine, jana bir beleske kóteriluine ólsheusiz ýles qosqan jaryq jyr júldyzdarynyng biri Múqaghaly Maqataev ekeni tarihy shyndyq. Aqynnyng qay shygharmasyn oqysanyz da jýregindi san tolqytyp, kiyeli til ónerining siqyr kýshimen qalyng oqyrmandaryn ózine baurap, tanqaldyryp, tamsandyryp keledi. Qazaq әdebiyetining klassiygi, iri aqyn Múqaghaly Maqataevting «Aqqular úiyqtaghanda» atty poemasy bitimi bólek, dara stilmen jazylghan tandauly shygharmalardyng biri.

Múqaghaly shygharmalary turaly qazaqtyng kórnekti aqyny, Qazaqstan Halyq jazushysy, Memlekettik syilyqtyng iyegeri Túmanbay Moldaghaliyev «Múqaghalidy oilasam» atty maqalasynda «Úly aqyndaryn halyq-ana úmytpaydy eken ghoy. Jyl ótken sayyn Múqaghali, halyq-ananyng jýregine jaqynday týsip barady, lapylday týsip barady. Ataghy jer jardy. Alystap bara jatqan jyldar ishinde aq boz at minip astyna iri aqyn ketip barady.

Múqaghaly poemalarynyng eng asyly, eng biyigi dep men «Mosart. Jan azasy» men «Aqqular úiyqtaghanda» degen eki dýniyesin ataymyn. Búlar altyn ishindegi meruerttey sәule shashatyn úly dýniyeler. «Aqqular úiyqtaghanda» poemasy 1973 jyly «Jalyn» alimanaghynda jariyalandy. Sol poemany oqyghandaghy jeke basymnyng quanyshyn sózben aityp jetkize almaytyn siyaqtymyn. Múqaghaliymen kezdeskende poemasyn kóp maqtadym.

– Túmash, osy poemany Ghabit aghagha aparyp oqydym. Razy bolyp myna altyn qalamdy syilady, – dedi Múqan. Men: – Óte dúrys etken ekensiz, Múqa, Ghabeng únatsa býkil halyqqa únady dey ber, – dedim tebirenip, Múqang bir oigha shomyp ýnsiz qaldy» («Múqaghaly – qazaqtyng dombyrasy», «Shynjang halyq baspasy», 2009 jyly, shilde 2 – basyluy) dep jazypty.

Múqaghalidyng «Aqqular úiyqtaghanda» atty shygharmasy ekologiyalyq ortany qorghaudy arqau etken shoqtyghy biyik poema. Búl shygharma Qytayda 1988 jyly aqynnyng túnghysh basylym kórgen «Qazdar qaytyp barady» atty kólemdi jyr toptamasyna engizilgen. Atalghan shygharma 2004 jyly mausym aiynda «Shynjang oqu-aghartu» baspasy jaghynan jaryq kórgen ortalau mektep 8 jyldyqqa arnalghan 1-bólim «Til-әdebiyet» oqulyghyna yqshamdalyp kirgizilgen. Poema, jalpy ýsh bólim jәne epilogtan qúralghan.

Múqaghaly sóz tenizin sapyrghan erekshe suretker aqyn. Tarih keruenine zer sala qarasang әr ghasyrdyng birtuar úly túlghalary bolady. Múqaghali, әne, sonday HH ghasyrda jasaghan, úly túlgha mәrtebesine qol jetkizgen mәrtebeli aqyn.

Jyr dýldýli Múqaghalidyng «Aqqular úiyqtaghanda» atty poemasynyng birinshi bólimining alghashqy betasharynda bylay syr shertedi:

Ózen de joq syimaghan arnasyna,
Jylgha da joq dalamen jalghasugha.
Tasta túnghan janbyrdyng tamshysynday,
Qalay bitken myna kól tau basyna?!
Móldireydi, qaraydy qargha, shyngha.
Jalghyzdyqtan jamandyq bar ma, sirә.

Qansha ghasyr ótti eken, qansha zaman?
Qansha úrpaq ketti eken, qanshama adam?
Qansha shyrsha ósti eken, qúlady eken,
«Jetim kólge» qaraudan sharshamaghan?
«Jetim kólden» su ishken qansha maral,
Qansha kiyik qaldy eken say-salada?
Qanatynan ýzilip
Qanshama aqqu ketti eken – ansaghan әn?

Ortaymaghan «Jetim kól» tolmaghan da,
Bolghan ómir úqsaydy bolmaghangha.
Syzat ta joq betinde, syzyq ta joq,
Aydynyna aqquy qonbaghan ba?!

Qyzghyshtary qiqulap, qorghaghanda,
Sorlaghangha úqsaydy, sorlaghangha,
Shýregeyler aidynyn qorlaghanda,
Kókqútandar qanatyn qomdaghanda...

Arqaly aqynnyng búl poemasynda tәuip shaldyng «Balany aqqumen alastandar» degen sózi boyynsha ananyng syrqat úlyna shipa izdep, «Jetim kólden» aqqu atqan oqighasy bayandalady. Sóz zergeri shygharmasynyng bir bóliginde halqymyzdyng san ghasyrdan beri aqqudy erekshe qasterlep, qorghap kelgen ata dәstýrimiz bar ekenin bylay tolghaydy:

Úrpaqtan-úrpaq alyp jalyqpastan,
Sonday bir dәstýr bar-dy qalyptasqan.
Zamannan zaman ótken, janarghan júrt,
Aqquyn aidyn kólding nalytpastan
Dәstýrin attamaghan, anyq basqan.

Sonday bir dәstýr bar-dy jaryq shashqan,
Bir úrpaq bir úrpaqqa alyp qashqan.
Qaysy bir qiyn-qystau ai, kýnderde,
Shoyryltyp, týsse-daghy qayghym belge,
Alansyz aqquymdy atpasyn dep,
Jatqa da dastarqandy jaydym tórge,
Aqqular úiyqtaghanda aidyn kólde...

...Oralmady aqqular osy mangha,
Jyldar ótti, bayqústar shoshyghan ba?
«Jetim kól» jetimsirep qala berdi,
Arman-ay, aqquymen qosylar ma?!

Múqaghaly jyryna arqau bolghan kiyeli qús aqqu turaly ata-babalarymyz ózining arghy tegimen baylanystyratyn anyzdar men shejirelik әngimelerdi kóp shygharghan. Sondyqtan halqymyz aqqudy izgilik nyshany dep ony atugha, óltiruge erekshe tiym salghan.

Poemanyng ekinshi bóliginde avtor:

Bala jatyr tósekte, albyraghan,
Áke jatyr edende, qaljyraghan.
Týn kýzetip ana otyr, qos janary
Sharasyzdan sharshaghan, jaudyraghan.
Týni mynau – tamyzdyng maujyraghan,
Tauyng anau – shymyldyq salbyraghan.

Biyik baryp jaralghan jer betinen,
Sol bayyrghy «Jetim kól» kelbetimnen.
Aydynynda aqqular úiyqtap jatyr,
Saydan soqqan samalmen terbetilgen.
Jer betinde tynyshtyq, kól betinde,
Qauyshypty qara orman, kól de, týn de.
Bala jatyr tósekte kýiip-janyp,
Balasynyng ana otyr kýiin baghyp.
Qaydaghy bir qatygez, súrqay oilar,
Miyn qaryp barady, miyn qaryp, – dep jalghyz balasyn ajal auzynan alyp qaludy oilaghan, tang kýzetip auru balasyna qaraghan ana obrazyn somday týsedi.

Qazaqtyng auyz әdebiyeti men jazba әdebiyetinde aqqu kiyeli qús retinde erekshe oryn alghan. Halyq arasynda aqqu turaly kóptegen anyz-әngimeler taralghan. Sonyng birinde «XV ghasyrda ótken qazaq hany Áz-Jәnibek bir kýni qymyzgha qyzyp, kópsip otyryp, Qúladyn qúsqa aqqudy aldyrmaq bolady. Múny estigende halyq qamqory qart kemenger Asan qayghy jyrau Áz-Jәnibek handy bylay dep qatty sheneydi:

Qúladyn qústyng qúly edi,
Tyshqan jep jýnin týledi.
Aqqu qústyng tóresi,
En jaylap kóldi jýzedi.

Andyp jýrgen kóp dúshpan,
Eline jau bop keledi.
Qúladyn qudy óltirse,
Óz basyna keledi!» (Maghaz Sýleymenúly. «Qazaq últynyng izgilik nyshany – aqqu», «Ile tarihy materialdary», 2013 jyl, qazan, 30-san, 273-bet).

Al Múqaghaly bolsa qazaqtyng salt-dәstýrlerin jetik mengergen abyz aqyn, onyng abyzdyghyn, halyqtyq bilimge, josyn-joragha jýirik danalyghyn poemadaghy myna jyr shumaqtary tipti dәleldey týsedi. Mysaly:

Mana, kýndiz, tәuip shal ne dep ketti!?
Álde ótirik, әlde shyn, demep ketti…
 ـــ Aqqumenen balany alastandar,
Dedi-daghy jayymen jónep ketti...

ـــ Túrsanshy, tayau qaldy tang atugha,
Netken jansyng sanasyz jaratylghan!?
Managhy tәuip shaldyng aitqan sózi,
Úmytylyp ketti me sanatynnan?

. . . Aynalayyn aqqudyng qanatynan,
Qaytemiz, ol da adamgha bola tughan.

«Jetim kólge» baryp qayt, tang jamylyp,
Tang atqansha qalayda taugha ilik.
Bireulerding kózine týsip qalyp,
Dýrliktirme júrtyndy, salma býlik!
Kim bilsin, mýmkin, bәri jalghan ýmit... – degen jyr shumaghynda balasy ýshin janyn qúrbandyqqa shalugha razy bolghan zarly ana, tәuip shaldyng aituy boyynsha jaryna aqqudy atu turaly búiyra sóiledi.

Qazaqtyng aqqudy óltirgen adam onbaydy. Jamanshylyq kelip, pәle jabysady, tipti aqqu óltirgen adam zәu-zatymen qúryp joghalady degen ata dәstýrden attaghysy kelmegen auru balanyng әkesi aqqudy atudan bas tartady. Aqyn әke auzynan bylay sóz beredi.

ـــ Apyr-ay, qalay baram, qalay baram!?
Atarmyn aqqu qústy qalay ghana?!
Aydynnyng aqqulary úiyqtaghanda,
Órgen mal, ósken shyrsha abaylaghan,
Barlyghy qasiyetke qaraylaghan,
Oq atam qasiyetke qalay ghana?..
Barmaymyn, bara almaymyn, qalay baram?!

Poemada tәuip shalgha aldanghan ananyng kózine auru balasynan basqa eshkim kórinbeydi, ata salttan attap kiyeli qús aqqudy atugha bekinedi. Balasy ýshin jantalasqan ananyng mún-zaryn, kózsiz erlikke basqan beynesin aqyn kóz aldyna bylay elestetedi.

Aduyndy jan eken alghan jary:
ـــ Jalghyz úldan artyq pa, jalghan bәri!
Balam ólse, baqyttyng keregi ne?!
Topan su basyp ketsin qalghandaryn.
Perzent súrap nesine armandadyn!?
Qúrysyn onsyz sening janghan baghyn!
Myltyqty әkel!
Atty ertte!
Jalghan bәri! ـــ dep «Jetim kólge» attanady.

Múqaghaly poemasynda tabighat ana men balasy ýshin janyn qiugha dayar qaysar ana qatar surettelip jatady, aqyn eki ana atynan kóz jasyn kól etip jyrlaydy.

Asqar belden kýn núry shashyrady,
Shashyrap ol da kólge bas úrady.
Qús appaq, aydyn appaq, núr da appaq,
Appaq núr ـــ appaq núrgha qosylady.
Kól ـــ kókke
Kók ـــ kólge kóp asylady,
Úiqysy aqqulardyng ashylady.
Súlulyqqa súqtanyp, qashyp әli,
Ana jýrek solq etip, basylady.

Qyzghanyp, qyzghysh bayqús shyr ainaldy,
Abyrjyp ana-kónil myng oilandy.
Ghazizdyng kózinde emes, kónilinde,
Aydyn kól astan-kesteng laylandy.
Dәstýr, yrym, jayymen qúday qaldy,
Jalghyz úldan basqasy bylay qaldy.
Aydynnyng aqquynyng ornynan,
Kórgendey, kózi túnyp qúmaylardy.

«Aqqular úiyqtaghanda» ـــ suretkerlik tehnikasy erekshe joghary órede jazylghan múnly, kýili, zarly, saf altynday jarqyraghan tәrbiyeligi kýshti ghajayyp tuyndy. Múnday shygharmany sudan túnyq, sýtten aq, adamdyq ary taza, jýregi pәk Múqaghaly siyaqty sanauly aqyndar ghana jaza alady. Poemadaghy oqighanyng sharyqtau shegi – tәuip shaldyng aldauyna týsken ananyng jalghyz balasyn qútqaru ýshin ata salttan attap aqqudy atu barysy deuge bolady. Aqyn zarly, múnly, beybaq ananyn, «Jetim kóldin» aqquynan aiyrylghan qasiretin qatar órbitip suretteydi.

Kózi túnghan beybaghyn,top aqqugha,
Bilmey qaldy myltyqtyng atylghanyn.
Kózding aldy kók týtin, aqyl jarym
Bilmey otyr janaghy tynyshtyqtyn,
Sýt úiyghan tegeshin sapyrghanyn.

II-qii kól many,astan-kesten,
Jer ainalyp, tau qúlap, aspan kóshken.
Janghyryghyp,jar salyp,jartastar túr,
«Jetim kóldin» qayghysyn bastan keshken,
Kórip-bilip, tanypty tastar da esten.

Alyp aspan astyna siya almay bir,
Aydyn kólin aqqular qiya almay jýr.
Móldiregen «Jetim kól» kókke qarap,
Móltildegen kóz jasyn tiya almay túr,
Aydyn kólin aqqular qiya almay jýr.

San ainalyp,súnqyldap úshty-daghy,
Sapar jolgha mezgilsiz týsti-daghy,
Betin týzep,batysqa baghyt alyp,
Qarghys atqan mekennen kóshti bәri.

Aqyn halqymyzdyng aqqudy atpauy, óltirmeui, eger ony atsa, óltirse jaman bolady degen yrymyn eskerip oqighanyng songhy sheshimin poemanyng ýshinshi bóliminde qart jylqyshy auzynan bylay sóiletedi:

ـــ Áy, balam!
Bolmady ghoy, bolmady ghoy,
Qasiyet ketti kólden, sorlady ghoy.
Tәuipting aitqanynyng bәri ótirik,
Atqa min, auylgha qayt, oljany qoy!

Min atqa, qayt auylgha, taghat qyl da,
... Bilmeymin sor attyng ba, baq attyng ba?!
Aqqugha kezenerde, yrym jasap,
Tym qúrysa sausaghyndy qanattyng ba?

Múqaghaly Maqataevtyng «Aqqular úiyqtaghanda» atty poemasy ananyng jalghyz auru balasynan, «Jetim kóldin» aqquynan airylghan qayghyly tragediyamen ayaqtaydy. Múqaghalidy halyqtyng salt-dәstýrine jýirik iri aqyn dedik. Últymyz býgingi kýni de aqqudy izgilik nyshany retinde ardaqtap keledi. Halyq arasynda әli de aqqudyng qauyrsynyn besikting basyna nemese balalardyng omyrauyna, taqiyasynyng basyna yrymdap taghyp kelgen salt-dәstýri bar. Al búrynyraqta baqsy-balger, abyzdar aqqudyng terisin basyna kiyip, oghan syiynatyn әdetter bolghan. Qazaqta adam qaytys bolghanda onyng bala-shaghasy, tuys-tughandary zarly әuen shygharyp, dauys aityp joqtaytyn salty bolghan. Osyndaghy múnly әuen aqqudyng zarynan kelgen dep qaraydy.

Múqaghaly ghúmyry da zarly aqqu taghdyryna úqsap ketedi. Aqyn poemanyng sonynda mynanday keremet «Epilog» jazghan eken.

...Sol ketkennen mol kettim, oralmadym,
Jerdi ansaymyn...
Jalghyz-aq sol armanym.

Qiyn eken, qimasyng eki birdey,
Kóz aldynda ghayyp bop joghalghany...
Kórding be bir-birine dýp keluin,
Bir qyrsyq bir qyrsyqpen shekteluin?
Balam-ay, mynau ómir dariyanyn,
Bilmeysing qayda ekenin ótkelinin.

Aqqular...
Anyz kóp qoy olar jayly,
Kózinmen kórgenindey bola almaydy...
Tek qana tynyshtyqta úiyqtaydy olar,
Shoshysa, ekinshi ret oralmaydy.

Ornynda eken «Jetim kól» joghalmapty,
Ortaymapty nemese tola almapty.
Jaghalauyn jauypty jasyl jalbyz,
Qasiyetti aqqular oralmapty.

Múqaghaly jyryna arqau bolghan aqqudy qazaq halqy izgilikting nyshany dep qaraydy. Kiyeli qús aqqu albaty jerge, kez kelgen kólge qona bermeydi. Ol su tandap, jer taldap qonatyn qasiyetti, pәk qús. Eger jylda aqqu kelip mekendep jýrgen bir kólge nemese jerge aqqu ayaq astynan kelmey qalsa, sol ónirde bir jamanshylyq bolady, ne jút jýredi, ne soghys bolyp el tynyshtyqtan airylady. «Jetim kól», әne, sonday súmdyq taghdyrdy bastan keshiredi. Aqynnyng «Aqqular úiyqtaghanda» atty poemasyndaghy múnly әuen aqqudyng zarynan kelgen. Eger júp aqqudyng bir synary ólip qalsa nemese mergen bireuin atyp alsa, endi bir synary mәngi basqa bir júpqa qosylmay, ómirden súnqyldaghan kýide ótedi eken. Múqaghalidyng әrbir óleng shumaghy say-sýiegindi syrqyratady, aqqudyng zarly әuenin estiysin, óitkeni Múqaghaly zary men aqqu zary ýndesip jatady.

Núrlan Sәrsenbaev,

Qazaqstan jazushylar odaghynyng mýshesi, jazushy, etnograf

Abai.kz